بخشی از مقاله
چکیده
شعر پژواک، روحیه حساس شاعر و نگاه نافذ و حقیقتجوی وی به محیط اطراف است. شاعر امروز نه در خلأ که در بین مردم زندگی میکند و شعر به عنوان چکیده فکری آنان بازتاب تمایلات و تحولات فکری و روحیه آنها است که در سطر سطر شعرشان به ظهور رسیده.
فرخی یزدی و معروف رصافی از جمله شاعرانی بودند که شعر را وسیله تبیین باورهای خود می دانستند و برای آن رسالتی والا مبتنی بر دفاع از ارزشهای انسانی قایل بودهاند که از این رهگذر به نظر میرسد که شعرشان آینه راستنمای باورها و آرزوهایشان باشد.
رویکرد تحلیل محتوا میکوشد تا با بررسی محتوای پیام موجود در متون جنبههای فرهنگی و تغییرات آن را توصیف کند و پرده از تفکرات و نگاه خاص هنرمندان به محیط اطراف بردارد. این پژوهش بر آن است تا با تحلیل محتوا دغدغههای این دو شاعر متعهد در برابر جامعه را تبیین و توصیف کند و موضع آنان را در برابر تحولات زمان و مکان خود روشن نماید.
-1مقدمه
یکی از گونههای هنر،ادبیات است که شاعر ونویسنده با بهره گیری از کلمات،عواطف و احساسات خود را از درون و بیرون به تصویر میکشد و به خلق اثر ادبی و هنری میپردازد.اینجاست که دو شاعر گرچه از نظر مکانی و زمانی دور از هم زندگی میکنند؛ اما مضامین ومحتوای بعضی از آثار و اشعار آنان که از مسائل سیاسی و اجتماعی و فرهنگی نشئت میگیرد به هم شبیه میشود و مشخص کردن وجه شباهتها و تفاوتهای مضامین شعری دو شاعر و اندیشه و تفکر آنان در حیطهادبیات تطبیقی میسر است.
ادبیات تطبیقی از شاخههای جدید ادبیات است که به بررسی ادبیات ملی با ادبیات دیگر زبانها می پردازد و از روابط ادبی ملل و زبانهای مختلف و از تعامل میان ملتها سخن می گوید:»ادبیات تطبیقی عبارت است از مقایسه و سنجش ادب ملی با ادب سرزمینهای دیگر. -
پیوند بسیار کهن ملتهای عرب و ایران باعث شده که زبان، فرهنگ و ادبیات عرب و فارسی در تعامل گسترده با یکدیگر قرار گیرند.
با ژرف نگری در تاریخ معاصر ایران و عراق و جنبشهای پدیدآمده،روشن میگردد که میهن دوستی،قانون گرایی، عدالت خواهی،آزادی خواهی و مبارزه با استبداد و استعمار از مهمترین خواستههای انقلابهای آن دوره بوده است.
معروف رصافی،شاعر معاصر عراق و فرخی یزدی شاعر عصر مشروطه ایران،دو تن از شاعران فعال در بیان مسائل سیاسی،وطنی،میهن پرستی و مبارزه با استعمار و فقر و...هستند که طعم تلخ ستم را تجربه کردند و خشمگین تر از هر ستمدیده ای زبان به سرزنش و اعتراض و آگاهی بخشی گشودند.ستایش وطن،نکوهش بیگانگان و رهبران داخلی و فراخواندن مردم به همبستگی و مبارزه از برجسته ترین درونمایه هایی است که هر دو شاعر با احساسات راستین به تصویر کشیدند.این شاعران دلسوخته در راه سرزمین خویش،رنج و اندوهی بسیار تحمل کردند و چنان شیفته وطن بودند که فرخی،جان خویش را در راه آزادی آن فدا کرد.
این مقاله با عنوان »بررسی تحلیل محتوای شعر فرخی یزدی و معروف رصافی«بر آن است تا با بهره گیری از شیوه ادبیات تطبیقی آمریکایی که تأثیر و تأثر ملاک نیست به توصیف و تحلیل اشعار آنان بپردازد؛زیرا این دو شاعر با توجه به روحیه خویش و شرایط کشورشان، اشعاری سرودند که باعث ایجاد همانندیهایی در میان سروده هایشان شده است و در مقابل نیز تفاوت هایی دیده میشود.و به این سؤال پاسخ میدهد که این دو شاعر معاصر تا چه اندازه از مسائل و رخدادهای سیاسی و اجتماعی عصر خود متأثربوده اند؟وجه تمایز و اشتراک دو شاعر در چیست؟
-2پیشینه مقاله
در مورد فرخی یزدی و معروف رصافی،به طور جداگانه،کتاب وپایان نامه نگاشته شده است؛اما تا کنون،مقاله و پایان نامه ای با عنوان این مقاله که به مقایسه این دو شاعر پرداخته باشد،تا جایی که نگارندگان بررسی کرده اند، نوشته نشده است. مقاله هایی که در این زمینه نگاشته شده شامل:"- 1میزان دهقان"از علی کریم زاده که به تحلیل غزل سیاسی فرخی یزدی پرداخته است.2 -"نگاهی به شعرفرخی یزدی از دیدگاه بلاغت"از محمد فشارکی."-3موسیقی شعر معروف رصافی"از حسن شوندی.-4احوال و آثار معروف رصافی"ازاحسان اسمعیلی طاهری.
-3شاعریت
دیوان فرخی شامل غزل،قصیده،قطعه،مسمط و رباعی است حدود 379رباعی،188غزل دارد،اما هنر اصلی او همان غزل است. او در شعرهایش فراوان به مسائل اجتماعی و سیاسی و مسائل روز جامعه می پردازد اما میکوشد تا تناسب لفظ و معنی و تعادل کلی شعر را نیز رعایت کند.»فرخی قالبها وقواعد سنتی شعر را حتی الامکان مراعات مینماید و بیشتر به نوآوری در مضمون و محتوا وزبان میپردازد
خواننده شعر فرخی در دیوان او با سه گونه شعر مواجه میشود»غزل سیاسی که زمینه غالب شعرش را شکل میدهد،اشعاری که ترکیبی است از مضامین سیاسی -اجتماعی ومضامین تغزلی،شعرهای عاشقانه که رنگ و روی سیاسی -اجتماعی ندارند. - «زرقانی، - 119:1384که غالب مضامین سیاسی و اجتماعی آن،خود حاکی از نگرش اصلاح گرانه و مسؤولیت پذیرانه او میکند.
باید اذعان داشت که مضمون و درون مایه سرودهها و چکامههای فرخی یزدی،سیاسی واجتماعی است.وی وادی خیال را در مینوردد و با زبانی ساده و روان این عناصر را در شعر خود میپروراند و با کلام خود،خیانت،تملق،ریا و دورنگی را که در جامعه موج میزند و افسار گسیخته است،مذمت میکند و ظلم ستیزی و یک رنگی و اخوت را میستاید.
جز دو رنگی نبود عادت این خلق دو رنگ // همه را دیده وسنجیده وبشناخته ایم
خم بود اگر پشت من از بار تملق // پیش همه با جبهه بگشاده نبودم
فرخی یزدی در دریای بی کران افکار و اندیشههای خود،غوطه ور شودمی و دُرّ ومروارید معانی را به زیبایی هر چه تمام تر،صید میکند و ندای حق طلبانه سر میدهد و مظلومیت قشر آسیب پذیر جامعه - کارگر - را در برابر زورگویان،به تصویر می کشد و بر این باور است که حقوق این قشر ساعی و تلاش گر که بساط امنیت و آسایش مردم و جامعه را فراهم می کنند بارها و بارها تضییع شده ومورد ظلم و جور و تعدی سرمایه داران و کارفرمایان خود قرار گرفته اند.
جان بنده رنج وزحمت کارگر است // دل غرقه به خون از محنت کارگر است
با دیده انصاف چو نیکو نگری // آفاق رهین منت کارگر است
عشق و علاقه این شاعر به آزادی وآزاد زیستی تا جایی است که گفته شد، وی»در آخرین لحظه نغماتی دایر بر علاقه به ایران و حریت و آزادیخواهی سروده و زبانش به این اشعار مترنم بوده است. -
»عراق از پربارترین کشورهای عربی در تربیت مردان مبارز است و شاید تشیع سرشار از روح انقلاب،در این امر بی تأثیر نباشد؛به همین سبب مبارزان در آن بسیارند. -
رصافی نیز همچون راد مردان تاریخ و خلف صالح این مذهب و این خطه، شعرش شمشیری است دادخواه و دوربینی است که زندگی معاصر را در سطوح مختلف به ویژه پدیده های اجتماعی آن چون فقر،ظلم سیاسی و اجتماعی، قضایای قومی و وطنی به ترسیم میکشد و »خواهان اصلاح وضعیت امت اسلامی است.
توجه وی به مشکلات مردم و کناره گیری از تملقات درباری تا این اندازه است که»حکام به او پیشنهاد کردند که دیوانش را به 10هزار دینار میخرند، اگر قصیده ای در مدح خانواده حاکمه بسراید،و او قبول نکرد. - «بقاعی، 1994م: - 24 شعر رصافی شعری است سرشار از عاطفه ای ناب که نشان دهنده ضمیر بیدار شاعر و تعبیری است صادقانه از آنچه درون او را کاویده است.
در شعر رصافی با خیال قوی و تصویرگری شاعر مواجه نیستیم؛او آنچه را که در دل داشته به سادگی و بی هیچ پیرایه ای بیان کرده است که این خود پژواکی از نگرش وی به شعر میباشد و شعر را وسیله ای برای بیان جهان بینی خود میداند. »با توجه به آنچه از این شاعر عراقی بر جای مانده است میتوان دریافت که او سرودن را ابزاری قرار داد برای بیان تضادهایی که در طول زندگی با آن مواجه بوده تضاد بین فقر و غنی،خیر و شر،خوشبخت و شور بخت و... - که خود نیز شعر را هدف دار و غایتمند و انقلابی بیانگر حقیقت که از آن پیشرفت و حرکت جامعه به بار میآید.
ما الشعرُو إلا أن یکونَ نَصیحهً تَنشطُ کسلانَ وَتهضُ ثاویاً - دیوان: - 125 ترجمه:شعر فقط یک نصیحت است،تنبل را با نشاط می کند وانتقام گیرندگان را بر میانگیزاند.
رصافی مضامین شعر خود را از قبیل بر قراری عدل و انصاف، آزادی بیان، نشر دانش و مبارزه با جهل و توجه به طبقه پایین جامعه و...آنچنان زیبا و هیجانی به تصویر میکشد که»تصور میکنی که قلم این شاعر گریه می کند و قطرههای جوهر همانند قطرههای اشک است. -
درونمایه و محتوا
اگر اساس هنر و شعر را فرم و تم بدانیم و ارزش اثر ادبی، ناشی از تعامل و تکامل این دو باشد، محتوا و درونمایه به عنوان »تمام آنچه که یک اثر هنری در بر دارد، از اندیشه و فلسفه گرفته تا اخلاق و جامعه و دین
یکی از مهمترین ارکان شعر است که محتوای اصلی یک سروده را شکل میدهد و »مشتمل بر مفاهیم جزیی محتوای یک سروده است.« - آجودانی، - 209 :1383 که گاهی به »اندیشه شعری هم گفته میشود که حاوی مضامین شعری است. - «زرقانی، - 34:1387 و از رهگذر آن حساسیتهای فکری و دغدغههای اصلی ادیب یا شاعر را میتوان دریافت چه»درون مایه هر اثری، جهت فکری و ادراکی نویسنده اش را نشان میدهد.« - داد:1378، - 131 محتوا »نعت فاعلی از احتواء،گرداگرد فراگیرنده و درون و داخل چیزی، در برداشته شده« - دهخدا، ذیل محتوا: » - 1365فکر اصلی و
مسلط در هر اثری است.«و یک رکن عمده در شعر به حساب میآید؛ شعر بدون اندیشه، شعر بی پایه و اساس است. محتوا، درونمایه شعر را تشکیل میدهد.
در بررسی تطبیقی میان دو شاعر، درونمایههای شعر آنهاست که شخصیت، روحیه و خواستههای آنان را برای ما ترسیم میکنند و ما به نگاه شاعران و دردهای مشترکشان پی میبریم؛ آنان این دردها و آشفتگیها را در قالب شعر به تصویر کشیدند و در راه روشنگری مردم گام برداشتند.
-4-1وطن
وطن در شعر فرخی یزدی عشق به وطن، میل طبیعی است که خداوند در میان مخلوقاتش قرار داده است. از پیامبر - ص - روایت شده است: »حب الوطن من الایمان« - حرعاملی، بیتا: - 11 و امام علی نیز فرمودهاند: »عمرت البلدان بحب الأوطان«، شهرها با وطن دوستی آباد میگردند. - مجلسی، - 45:1404 »گویندگان و شعراء بارز عصر معاصر، همه قریحه و استعداد شعری خویش را به خدمت میهن و مقاصد آزادی خواهانه در آوردند.«
- آریان پور، - 1382 مفهوم شعر وطنی،دفاع از عواطف و احساسات مردم در مقابل استعمار و برای ساختن سرزمینی آباد قرار گرفت و انعکاس دهنده حرکت مردم برای حفظ سرزمین و میهن بوده است.
شاید تلقی میهن به عنوان مادر - مام وطن - به صورت پراکنده در گذشته بوده باشد، اما تلقی شعرای معاصر میهنی از آن و هدف و جلوههای میان آن، همواره یک درونمایه جدید و نو از آن ساخته است. این نوع تلقی در شعر میهنی فارسی پر رنگ تر از عربی است؛ چون در فارسی، بحث وطن امری تثبیت شده بوده و گفته شده است: » که این نوع تعبیر مام وطن، از انقلاب فرانسه رسیده است. - «سپانلو، - 179:1369که خود » بزرگترین مایه الهام همه شاعران در دوره مشروطیت است.
فرخی در اشعار زیادی از وطن یاد کرده و مهرورزی به آن را خواستار شده است، وطن پرستی و وطن دوستی از دیدگاه فرخی امری ذاتی و درونی میباشد نه امری اکتسابی و دریافتنی
