بخشی از مقاله
چکیده
امروزه صنعت گردشگري به عنوان یکی از بخش هاي اقتصادي با رشد بالا در جهان و به خصوص در کشورهاي در حال توسعه به شمار می رود که هر گام توسعه آن اقدامی ارزشمند براي گسترش آسایش جهانی است. در این راستا، صنعت گردشگري روستایی نیز یکی از استراتژي هاي ویژه توسعه روستایی براي ورود ارز، ایجاد اشتعال و حمایت از رشد همه جانبه می باشد.
مقاله حاضر با استفاده از روش مطالعات اسنادي و کتابخانه اي و مرور منابع پیشین تدوین شده است و در پی آن است که ضمن اشاره به مفاهیم گردشگري و گردشگري روستایی، به نقش گردشگري در توسعه روستایی بپردازد. نتایج مطالعات نشان می دهد که صنعت گردشگري روستایی به عنوان یک راهبرد می تواند با برنامه ریزي اصولی و شناسایی مزیت ها و محدودیت هاي گردشگري روستایی، نقش موثري در توسعه و تنوع بخشی به اقتصاد محلی و منطقه اي داشته باشد.
مقدمه
تنوع بخشی به اقتصاد، بالا بردن شاخص هاي توسعه ي انسانی، مشکلات ناشی از صنعتی شدن و آلودگی بیش از حد استاندارد شهرها به ویژه شهرهاي بزرگ، مهاجرتهاي روستایی، افزایش بهرهوري و کارآمدي نیروي انسانی، اشتغالزایی، تعامل فرهنگ ها و گفتمان ها، حفظ محیط زیست، و در مجموع توسعهي پایدار از دغدغههایی است که جهان امروز با آن روبرو است.
هر یک از کشورها در هر سطحی از توسعه در تلاشند که پاسخ لازم به دغدغههاي مذکور را بیابند. در این میان، کشورهایی که به متنوعسازي اقتصاد روي آوردهاند و میخواهند خود را از اقتصاد تک پایهاي برهانند در جستجوي شناخت راههاي آن یا خلق را ه ها و روشهاي جدیدند. یکی از این روشها گردشگري است که اغلب کشورها به ویژه کشورهایی که به لحاظ موقعیت مکانی از این مزیت برخوردارند، آن را در برنامههاي توسعه ي ملی خود گنجانده اند تا از این طریق بتوانند فرآیند توسعهي ملی خود را سرعت بخشند.
توریسم انواع مختلفی دارد که اکنون شکلی نوین و گزیداري از توریسم با عنوان توریسم روستایی، با هدف توسعه پایدار جوامع محلی در نواحی روستایی، بعنوان ابزاري جهت توسعه اقتصادي و اجتماعی و یکی از مهمترین مشاغل مدرن در مناطق روستایی ارتقاء یافته است. از انواع مهم و در حال رشد تورسیم، توریسمی است که مربوط به روستا و مناطق روستایی میباشد. تورسیم وابسته به روستا در کشورهایی که داراي صنعت توریسم رشد یافتهاي هستند به شدت در حال رشد و گسترش میباشد
با توجه به ویژگی بارز گردشگري روستایی به مثابه یکی از مردمیترین اشکال گردشگري، میتوان انتظار داشت که این صنعت از یک سو به رشد اقتصادي و تنوع فعالیت هاي روستایی و از سوي دیگر با جذب مازاد نیروي انسانی، به ایجاد اشتغال و درآمدزایی براي ساکنان روستاها کمک کند و فرصتی براي توسعه همه جانبه قلمداد شود
سکونتگاههاي روستایی، به خصوص در کشورهاي جهان سوم که نزدیک به 1/2 جمعیت این گونه کشورها را در خود جا داده اند، با مسائل و مشکلات حادتري از قبیل: مهاجرت هاي روستایی، پایین بودن سطح اشتغال، پایین بودن سطح بهره وري در بخش کشاورزي ، فقدان یا کمبود زیربناهاي رفاهی و خدماتی مواجه اند. این در حالی است که تعداد قابل توجهی از این گونه سکونتگاه ها به لحاظ موقعیت مکانی و داشتن عناصر مهم جذب گردشگر، مانند مناظر طبیعی، آثار باستانی، تنوع اقلیمی، آداب و سنن اجتماعی، زمینههاي مناسبی براي توسعهي فعالیت هاي گردشگري دارند.
بدون شک دست یابسی به چنین هدفی مستلزم شناخت فرآیند گردشگري، طبقه بندي رویکردها، سیاستها و آثار اجتماعی-فرهنگی، زیست محیطی و اقتصادي است، تا با یک پشتوانهي علمی و آگاهی از آثار مثبت و منفی این پدیده در جهان و ایران، به انتخاب یک راهبرد منطقی واقع گرا توام با برنامه ریزي و مدیریت صحیح گردشگري در چهارچوب فرآیند توسعهي همه جانبه و پایدار دست زد
در این تحقیق سعی شده به شناسایی مفهوم گردشگري روستایی به عنوان راهبردي در جهت توسعه پایدار روستایی نگریسته شود.
مبانی نظري و پیشینه
گردشگري روستایی
تعاریف بسیاري از گردشگري روستایی وجود دارد در یک مفهوم کلی می توان گردشگري روستایی را »فعالیت گردشگري در محیط روستا« دانست و یا در یک حوزه کاربردي وسیعتر، آن را »فعالیتهاي گردشگري در حوزه غیرشهري که فعالیت انسانی در آن اقتصاد وابسته به زمین مخصوصا کشاورزي در جریان است« تعریف نمود اما ذکر این نکته ضروري است که اگر گردشگري روستایی را بخواهیم بنا به تعاریف فوق تنها به تمامی فعالیتهاي گردشگري فقط در محیط روستا فرو کاهیم از درك تمامی ابعاد آن ناتوان خواهیم بود هر چند در ابعاد وسیعتر نیز هم چون محیط غیرشهري گونههاي متعدد و متمایزي از گردشگري را بدون رابطهاي منطقی در کنار هم قرار دادهایم بر این مبنا با در نظر گرفتن محیط روستا و پیرامونش گردشگري روستایی را میتوان اینگونه تعریف کرد :
گردشگري روستایی عبارتست از فعالیتها و گونههاي مختلف گردشگري در محیطهاي مختلف روستایی و پیرامون آنها که دربردارنده ارزشها و آثار متفاوتی براي محیط زیست طبیعی انسانی میباشد. بر این اساس میتوان گردشگري روستایی را در برگیرنده زمینههاي مختلف فعالیتهاي گردشگري چون سکونتگاهها، رویدادها، جشنوارهها، ورزشها و تفریحات گوناگون دانست که در محیط روستا شکل میگیرند
رویکردهاي راهبردي در گردشگري روستایی
رویکرد راهبردي در گردشگري روستایی را می توان رهیافتی براي ایجاد فعالیت هاي مکمل و تحول در میزان و نوع اشتغال در نواحی روستایی دانست که با توجه به تخریب روستاها و افول کشاورزي، میتواند در چارچوب بهرهگیري از منابع طبیعی و انسانی موجود در روستا، امکان افزایش درآمد و رفاه اجتماعی بیشتر ساکنان روستایی را از طریق بهبود کیفیت زیر ساختها و تعادل در عرضه تسهیلات و خدمات در سطوح منطقه اي فراهم کند. در این میان، گردشگري روستایی این امکان را نیز فراهم می کند که کشاورزي و تولید صنایع دستی روستایی نیز بهبود یابد. در هر حال، در نگاه راهبردي با شناخت توانمندي مناطق روستایی از طریق دو رویکرد به تبیین جایگاه گردشگري روستایی در توسعه نواحی روستایی پرداخته می-شود:
الف - توریسم روستایی به مثابه راهبرد توسعه.
ب- توریسم روستایی به مثابه تحول سازي در نواحی کمتر.
الف - از آن جا که برخی اندیشمندان، گردشگري روستایی را به مثابه راهبرد توسعه در نواحی روستایی میدانند این امر در توسعه روستایی مورد توجه قرار گرفته است، ولی به دلیل عدم ارزیابی آن در سطوح محلی و تجربه ناکافی در فرایند بازبینی اثرات محیطی و فرهنگی، نمیتوان در مورد ارزیابی آن سخن قاطعی گفت. در هر حال، در این راهبرد، توریسم روستایی نوشداروي توسعه روستایی شناخته میشود چون میتواند در بهبود سطح اقتصادي روستا، ایجاد اشتغال و رشد میزان درامد خانوارهاي روستایی تاثیرگذار باشد که از میزان مهاجرتهاي بیرویه روستاییان به شهر میکاهد.
در این رویکرد، تلاش میشود تا در زمینه شناسایی مزیتها و کاستیهاي موجود در فرایند توسعه گردشگري، به ارایه چارچوبی براي ارزیابی کارآمدي این رویکرد در توسعه نواحی روستایی امکان دهد تا علاوه بر برآوردهسازي اهداف توسعه روستایی مانند کاهش فقر و امنیت غذایی، افزایش اشتغال و درامدزایی و رسیدن به سطح معیشت پایدار، امکان استفاده بهینه از منابع روستایی - شرایط اقلیمی، آداب و رسوم محلی، فرهنگ بومی، مواریث فرهنگی و حفاظت محیط زیست و اکوسیستم روستایی - را در زمینه پاسداشت حقوق آیندگان دراستفاده از این مواهب طبیعی فراهم آورد
ب- در رویکرد متحول سازي، بازسازي اقتصاد روستایی نقطه عطف چارچوب توسعه را تشکیل می دهد، چنانکه با اشاره به ناکافی بودن کشاورزي براي تامین معاش و معیشت پایدار روستایی، از فعالیتهاي حمایتی براي اشتغال زایی و رشد اقتصادي و افزایش درامد خانوارهاي روستایی سخن به میان میآید که منبعی جدید براي فرصتهاي اقتصادي و زمینهاي براي بهره-گیري از منابع و قابلیتهاي طبیعی روستایی به شمار میرود.
این نکته از آن جهت مهم مینماید که کشاورزان با محدودیت-هاي فزاینده محلی و منطقهاي دربازارهاي منطقه اي و حتی جهانی در بخش کشاورزي روبرو میشوند، و از این جهت است که باید با ایجاد فرصتهاي جدید، از امکان رقابت در عرصه هاي محلی و منطقهاي - فروش محصولات کشاورزي و صنایع دستی - وبهره گیري از منابع روستایی - طبیعی، انسانی و محیطی - براي رسیدن به توسعه پایدار روستایی و معیشت پایدار برخوردار شوند.
این امر در نواحی کمتر توسعه یافته روستایی داراي اهمیت بیشتري است، چنانکه راهبردهاي توسعه بر جایگزینی فعالیتی مکمل براي کشاورزي در مناطق روستایی نظر دارد تا علاوه بر ایجاد عامل مولد اشتغال، بتواند در دوران طولانی تري امکان برخورداري از منابع درآمدي مطمئن را در زمینه توسعه گردشگري روستایی، در راستاي رسیدن به چارچوب معیشتی پایدار را فراهم آورد
این امر در نواحی که کشاورزي به دلیل نوع خاك و یا شرایط مربوط، از بهرهوري کافی برخوردار نمیشود، میتواند نمایانگر اهمیت فعالیت اقتصادي جایگزین براي کشاورزي مانند گردشگري روستایی باشد.
