مقاله گردشگری کشاورزی و نقش آن در پایداری شهری

بخشی از مقاله

چکیده

توسعه گردشگری کشاورزی در کشورهای مختلف دنیا به شیوهها و روشهای متفاوتی شکل گرفته و در کنار تولید محصولات و فراوردههای کشاورزی به توسعه گردشگری نیز برای افزایش درآمد توجه شده است . در کشور ما گردشگری کشاورزی به عنوان پدیدهای نو در قالب مراکز گلخانهای، باغها و مزارع کشاورزی در حال رشد است. اسناد و طرحهای فرادست نیز بر توسعه این نوع از گردشگری تاکید کردهاند.

از جمله اهداف عمده پهنه گردشگری کشاورزی میتوان به افزایش بهرهوری محصولات و فرآوردهها با تاکید بر توسعه کشتهای متراکم و گلخانهای، توسعه صنایع تبدیلی و مراکز بسته بندی و تولید محصولات باغی، گلخانهای و زراعی با ارزش صادراتی بالا و توجه به جنبههای تفریحی و توریستی در کنار جنبههای تولیدی و بازرگانی آن اشاره کرد.

توسعه سریع شهری، در چند دهه معاصر از ابعاد مختلف اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، سیاسی، زیست محیطی و ... زندگی بشر را تحت تاثیر قرار دادهاست. مطرح شدن توسعه پایدار، به عنوان شعار اصلی هزارهی سوم نیز ناشی از اثرات شهرها بر ابعاد مختلف زندگی انسانی است. بدون شک بحث از پایداری و توسعه پایدار بدون توجه به شهرها و شهرنشینی بیمعنی خواهد بود.

شهرها به عنوان عامل اصلی ایجاد کننده ناپایداری در جهان به شمار میروند و در واقع پایداری شهری و پایداری جهانی هردو مفهومی واحد هستند. از آنجایی که تحقیقات در خصوص موضوع توسعه پایدار شهری، از طیف وسیعی برخوردار بوده و لازم است با انجام تحقیقات بیشتر، ابعاد آن روشنتر شده تا راهکارها نیز عملیتر باشند. در این راستا ضروری است که اصول و معیارهای توسعه پایدار شهری براساس تحقیقات و پژوهشهای بنیادی و کاربردی تعیین و تدوین گردند. لذا این مقاله مروری است بر تحقیقاتی که در زمینه مفاهیم مربوط به توسعه پایدار شهری صورت گرفتهاند و به بررسی نقش مهم و غیرقابل انکار فضای سبز در ایجاد پایداری در شهرها پرداختهاست.

گردشگری و گردشگری کشاورزی در حال حاضر، در حال تبدیل شدن به یکی از ارکان اصلی توسعه پایدار در سطح جهان است. افزون بر این بسیاری از برنامهریزان و سیاستگذاران توسعه نیز از صنعت گردشگری به عنوان رکن اصلی توسعه پایدار یاد میکنند.

در این راستا گردشگری کشاورزی نیز جزئی از صنعت گردشگری به حساب میآید که می تواند با برنامهریزی اصولی و مناسب و شناسایی مزیتها و محدودیتهای گردشگری کشاورزی، نقش موثری در توسعه مناطق شهری-روستایی و در نتیجه توسعه ملی برعهده داشتهباشد، در اینجا سوال این است که ژتانسیلهای توسعه گردشگری چیست و چگونه در پایداری شهری به ایفای نقش میپردازد؟

-1 مقدمه

طی صد سال اخیر، شهرها درصد زیادی از جمعیت جهان را به سوی خود جذب کردهاند و برای اولین بار در تاریخ، تعداد کسانی که در شهرها زندگی میکنند، به همان اندازه افراد ساکن در بیرون از شهرها رسیده است. پیشبینیهای سازمان ملل برآورد کردهاست که تا سال 2030 بیش از 60 درصد مردم جهان در نواحی شهری زندگی خواهند کرد. باوجود این که شهرها تنها حدود 2 درصد از سطح زمین را اشغال کرده اند، آنها بیش از نیمی از جمعیت جهان را در اختیار دارند، که با نرخی حدود 55 میلیون تن در سال، در حال افزایش است. شهرها به دلیل نیاز به انرژی و خوراک به ساختارهای بزرگ انگلی در جهان تبدیل شدهاند. مقیاس شهرنشینی و مشکلات ناشی از آن بیانگر این است که پیامدهای آنها در حال حاضر جهانی هستند، برای مثال شهرها هم اکنون منابع و مواد را از سراسر جهان به سوی خود جذب میکنند.

با بروز ضایعات زیست محیطی و کاهش سطح عمومی زندگی مردم به ویژه در جوامع شهری طی چند دهه گذشته، رهیافت توسعه پایدار به عنوان موضوع روز قرن بیستم از سوی سازمان ملل مطرح شد و به عنوان دستور کار قرن بیست و یکم در سطوح منطقهای و محلی تعیین گردید. به عبارت دیگر اصل پایداری در طرحها و برنامههای توسعه به عنوان هدفی کلی مورد تاکید قرار میگیرد؛ هدفی که نهایت ندارد و مستمر است.

محیط زیست شهری و کیفیت زندگی انسان از مهمترین موضوعاتی هستند که در قرن 21 مطرح شدهاند. در سطح محلی و جهانی، موضوعات افزایش اثرات گلخانهای، ترافیک شهری و تراکم زمین، آلودگی هوای شهری، افزایش جمعیت شهری و غیره اثرات ناخوشایندی را بر کیفیت زندگی انسان در شهر ایجاد کردهاند. امروزه در بسیاری از شهرهای جهان مسائل ضروری و اساسی مانند ترافیک و تراکم زمین، ساختمانهای متروک و بایر، مشکلات مواد زاید، تغییر کاربری زمین، آلودگی صوتی، آلودگی آب و بسیاری از موضوعات زیست محیطی دیگر موضوع پایداری شهرها را مطرح میکنند.

با توسعه شهرها و مطرح شدن اصل توسعه پایدار، توجه به مسائل زیست محیطی و زمینهای کشاورزی هرچه بیشتر مورد سوال و توجه قرار گرفتهاست. مسائل و مشکلات موجود به ویژه در شهرها نشانگر عدم تحقق مشخصههای پایداری در آنهاست، ضمن اینکه ارزیابی و تحلیل فضایی و اکولوژیکی و زیست محیطی یکی از مشخصههای اصلی پایداری در مناطق و حوزههای شهری-روستایی، بوده و سعی دارد تا محیط زیست شهری مناسبی را برای ساکنان شهرها فراهم نماید.

در این مقاله به منظور بررسی چارچوب نظری توسعه پایدار شهری، مفاهیم و تحقق آن در گردشگری کشاورزی به طور کلی مورد بحث قرار میگیرد و مفاهیمی همچون توسعه پایدار، گردشگری کشاورزی، شهر پایدار مورد بحث و ارزیابی قرار خواهد گرفت.

-2 توسعه

توسعه ایدهای است که از اوایل قرن نوزدهم به وجود آمدهاست. مراحل فرآیند طبیعی توسعه، به ترتیب عبارتند از: تجدید یا نوسازی، گسترش، تمرکز و تجزیه. در دنیای امروز تخریب و احیا همزمان اتفاق میافتد. شایان ذکر است که توسعه یک مفهوم کیفی را مشخص می کند و میتوان آن را معادل با افزایش کیفیت زندگی دانست که مسائلی مانند بهداشت، آموزش، رفاه، آزادی حق بیان، حقوق و ... را دربردارد

توسعه دارای ابعاد مختلفی است از جمله توسعه اقتصادی، توسعه اجتماعی، توسعه فرهنگی، توسعه سیاسی، توسعه انسانی و ... هرکدام از این ابعاد جنبههای مختلفی از توسعه را دربرمیگیرند. توسعه اقتصادی فرآیندی است که در طی آن شالودههای اقتصادی جامعه دگرگون میشود که در درجه اول کاهش نابرابریهای اقتصادی و تغییراتی در زمینههای تولیدی، توزیع و الگوهای مصرف جامعه خواهد بود. توسعه اجتماعی و توسعه فرهنگی جنبههای مکمل و پیوسته یک پدیدهاند و هر دو نوع الزاما به ایجاد وجوه تمایز فزاینده جامعه منجر میگردد. توسعه سیاسی فرآیندی است که زمینه لازم را برای نهادی کردن تشکل و مشارکت سیاسی فراهم میکند که حاصل آن افزایش توانمندی یک نظام سیاسی است.

توسعه انسانی روندی است که طی آن امکانات افراد بشر افزایش مییابد. هرچند این امکانات با مرور زمان میتواند به شکل اساسی دچار تغییر در تعریف شود، ولی در کلیه سطوح توسعه، مساله اساسی برای مردم عبارت است از برخورداری از زندگی طولانی همراه با تندرستی، دستیابی به دانش و در نهایت توانایی نیل به منابعی که برای پدید آوردن سطح مناسب زندگی لازم است

باتوجه به تعاریفی که از توسعه به عمل آمد میتوان گفت توسعه فرآیندی است سیستماتیک که عوامل اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و ... عناصر تشکیل دهنده آن سیستم محسوب میشوند و ستانده سیستم را رفاه انسانی، برابری و عدالت اجتماعی و توسعه انسانی تشکیل میدهد

-1-2 توسعه پایدار

توسعه پایدار توسعهای است که نیازهای زمان حال را بدون به مخاطره انداختن قابلیتها و پتانسیلها برای نسلهای آینده برآورد سازد. در این تعریف حق هر نسل در برخورداری از همان مقدار سرمایه طبیعی که در اختیار دیگر نسلهاست به رسمیت شناخته شده و استفاده از سرمایه طبیعی در حد بهره آن مجاز شمرده شدهاست. توسعه پایدار را میتوان بازگشت به طبیعت پس از یک قرن حاکمیت صنعتی شدن، تجارت و شهرگرایی به عنوان شاخصهای پیشرفت ملی توصیف کرد. از توسعه پایدار تعاریف متعددی ارائه شده است اما جامعترین آن تعریفی است مربوط به کمیسیون جهانی محیط زیست که دربرگیرنده موضوع کیفیت زندگی میباشد

سیاستهای اصولی توسعه پایدار را میتوان به چهار گروه تقسیم نمود:

-    به حداقل رساندن مصرف منابع طبیعی تجدیدناپذیر

-    پایدار ساختن مصرف منابع طبیعی تجدیدپذیر

-    نگهداشتن حدتولید ضایعات و آلودگیها در میزان ظرفیت جذب محلی و جهانی.

-    تامین نیازهای پایه انسانی و اجتماعی.

درنهایت اینکه اندیشه جدید توسعه پایدار مبتنی بر آن است که برپایه تفکر سیستماتیک و نظام یافته همه چیز را در محیط زیست در پیوند با یکدیگر در نظر گرفته شود. از این رو لازم است هر پدیده توسعه در ابعاد اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و زیست محیطی متاثر از هم مورد بررسی قرار گیرد

-2-2 توسعه پایدار شهری و شاخصهای آن

توسعه پایدار شهری در مفهوم بهره وری در استفاده از زمین و تشویق به استفاده مجدد از ساختمانها است و نیز اندازه، تراکم و مکان زیستگاه های انسانی که برای پایداری مناسب است، به تناسب توسعه تکنولوژی در انرژی، تولید، ساختمان و حمل و نقل متغیر خواهد بود

یک شهر یا محدوده شهری دارای آستانه ظرفیت معینی است که بعد از آن آستانه، تنزل کیفیت محیط رخ میدهد. محدوده یا قلمرویی که یک ناحیه باید توسعه را با آن مطابقت دهد توسط یک برخورد زیست محیطی قابل اندازه گیری است

ظرفیت زیست محیطی مفهوم مهمی است که به دلیل نیاز به توسعه پایدار باید آن را تشریح کرد و به متدهای قابل کار و تجربه، ترجمه نمود. محدودیتهای زیست محیطی، مقیاس شهرها و سکونتگاهها را با ویژگیهای محلی آنها میتوانند تعیین کنند. در کاربرد مفهوم ظرفیت محیطی عوامل محدودکننده باید به عناصر خاص محلی مربوط باشند. در واقع معنی شیوه رویکرد ظرفیت زیست محیطی این است که ارتباطات متقابل بین محیط فیزیکی و کالبدی و فشارهای تقاضا در بین تمام بخش های فعالیت بررسی شود