بخشی از مقاله
چکیده
جامعه عشایري ایران با وجود سهم کم در جمعیت کشور - حدود 2درصد - سهم به سزایی در تولید گوشت و برخی از فراورده هاي دامی دارد. اقتصاد عشایري به علت شرایط جغرافیایی در درجه اول متکی به دامداري و جابجائی دام و سپس به کشاورزي و تولید صنایع دستی و شکار وابسته است.
هرچند در دهه اخیر محدودیت عوامل تولید - سرانه دام و زمین، محدودیت مراتع، خشکسالیها و ... - منجر به ناپایداري اقتصاد عشایر کوچ نشین شده است اما نتایج سرشماري سال 1387عشایري کشور نشان می دهد که عشایر با پرورش بیش از 23 میلیون واحد دامی، تولید 58هزارتن گوشت قرمز، 330هزارتن شیر، 13هزارتن پشم و مو، 160 هزار متر مربع قالی و قالیچه، 122هزار متر مربع گلیم و جاجیم و حدود یک میلیون و 200 هزار مترمربع چادر و حصیر سهم به سزایی در اقتصاد ملی داشته اند. بعلاوه گستره جغرافیایی عشایر و وجود منابع و جاذبه هاي منحصر به فرد گردشگري، لزوم نگهداري از میراث طبیعی و فرهنگی در این مناطق بر اهمیت آن افزده است.
به منظور تحقق اهداف جهاد اقتصادي در جامعه عشایري و فراهم کردن زمینه هاي تحقق قابلیتها و تولید ثروت در آن ضررت دارد تا اولا دولت با حمایت از فراورده هاي دامی و جلوگیري از واردات بی رویه محصولات دامی، گام بردارد و ثانیا به منظور بهبود شیوه هاي بهره برداري از منابع و افزایش بهره وري مطالعات کاربردي بعمل آید و ثالثا زمینه هاي لازم براي بهره برداري بهینه از منابع موجود در مناطق عشایري فراهم گردد.
مقدمه
در اقتصاد کشور، کشاورزي، روستا و عشایر در طول دورههاي تاریخی بخصوص دورانی که نفت و گاز مورد بهرهبرداري قرار نگرفته بود، از اهمیت زیادي برخوردار بوده است. تقاضاي روز افزون به مواد غذایی و اهمیت استراتژیک آن، اهمیت مواد خام کشاورزي به عنوان زمینه رشد صنعت، نقش فراورده هاي کشاورزي و گیاهی در صادرات، استفاده از منابع پراکنده تولید در کشور و توزیع و پخش جمعیت در تمام مناطق کشور از جمله مهمترین دلایل نقش بسیار مهم کشاورزي در اقتصاد کشور بوده و هست.
از طرف دیگر در کشور ایران استقلال اقتصادي بدون توجه به روستا و کشاورزي امکان پذیر نیست. بنابر این، لازم است کشاورزي به عنوان محور برنامه هاي توسعه اقتصادي، اجتماعی و فرهنگی قرار گیرد. محوریت کشاورزي و روستا در برنامه هاي توسعه به این معنی است که از بخشی نگري محض پرهیز شده و مناطق روستایی عشایري به عنوان مکانهاي تولیدي مورد توجه جدي قرار گیرد و همه بخشهاي اقتصادي در راستاي تحقق اهداف توسعه ملی، به صورت هماهنگ و مکمل عمل کنند
بسیاري از مشکلات و نارساییهاي جوامع شهري و روستایی و عشایري ما ناشی از برخوردهاي تجریدي و مقطعی می باشد که به دلیل عدم رعایت اصول منطقی و طی نمودن مراحل برنامهریزي همواره یا در ابتدا یا بعد از طی مراحلی عدم کارایی آن اثبات می گردد ، بنابرین باید جامعه عشایري را به عنوان یک سیستم پویا که خود سیستمی از زیر سیستم کلی تري می باشد ، در نظر بگیریم . تصویري که از وضع فعلی عشایر وجود دارد زائیده دو جریان در طول تاریخ حیات آنهاست ، جریان اول تحولی است محتوم و تاریخی که جامعه عشایري را مانند دیگر و حتی وحشتناکتر در معرض خود قرار داده است.
پیشرفت سریع تکنولوژي و ورود جامعه بشري به عصر کامپیوتر مقوله اي نیست که جامعه سنتی عشایر با فراغ بال گذشته، بتواند بدون توجه به آن راه خود را در پیش گیرد . فاصله که عشایر کوچنده با قافله پیشرفت پیدا کرده گذر این جامعه را به سوي تحول و همگامی با سایر بخشهاي اجتماعی و اقتصادي دشوار ساخته است . جریان دوم قصوري است که برنامه ریزان در عرضه خدمات مناسب در قبال این جامعه داشته اند که عقب ماندگی آنان را تشدید نموده است. شاخصهاي اقتصادي و اجتماعی بیانگر آن است که در اغلب زمینه ها کوچ نشینان محرومتر از یکجانشینان هستند، بنابراین لزوم تغییر زندگی کوچ نشینی به شیوه دیگري از زندگی به شدت احساس می گردد، جامعه عشایري به دلیل رویارویی با موانع و مشکلات زیاد جمعیت خود را به نفع جوامع یکجانشین از دست می دهد.
بنابراین بدون برنامه ریزي اصولی نوعی اسکان طبیعی در جامعه عشایري رخ می دهد که پیامد هاي نا بهنجاري در پی خواهد داشت. در هر صورت اسکان عشایر چه داوطلبانه یا هدایتی باشد آثاري را بر جاي خواهد گذاشت. ارزیابی همه جانبه براي اطلاع از اقدامات انجام شده، بازنگري در طرحها و برنامه ها، تایید و تقویت رویه هاي گذشته و انجام اصلاحات لازم در بهبود برنامه هاي آتی از ضرورتهاي قطعی است
وضعیت جامعه عشایري ایران
جمعیت کوچ نشین ایران در طی قرن گذشته به طرز محسوسی کاهش یافته و از 32 درصد در سال 1308 شمسی به 20 درصد در سال 1315 ، 15 درصد در سال 1335، 10 درصد در سال 1345 و سرانجام به 7 درصد در سال 1355 شمسی رسیده است
امروزه نسبت جمعیت عشایري حدود 2 درصد از جمعیت کشور است. بر اساس نتایج سرشماري اجتماعی اقتصادي عشایر کوچنده کشور سال 1387، تعداد 212660 خانوار عشایري با 1186830 نفر جمعیت درسطح کشور وجود داشته است. از کل جمعیت عشایر 153356 نفر به صورت ایل و 59304 نفر نیز جمعیت طوایف مستقل بوده اند. تعداد خانوارهاي عشایر کوچنده نسبت به سرشماري عشایري سال 1377 که 199930 خانوار گزارش گردیده بود حدود 6 درصد افزایش نشان می دهد و این در حالی است که جمعیت عشایر نسبت به سرشماري گذشته که 1304089 نفر گزارش شده بود 9 درصد کاهش دارد. به اعتقاد کارشناسان یکی از دلایل اصلی و عمده در افزایش تعداد خانوار عشایري شکسته شدن خانوارهاي گسترده به خانوارهاي هسته اي است.
توانمندیهاي تولید ثروت در جامعه عشایري
جامعه عشایري کشور علی رغم جمعیت کم نقش بسیار ارزشمندي در زمیته تولید ثروت و درآمد کشور دارد. برخی از مهمترین زمینه هاي تولید ثروت و درآمد به شرح زیر است:
- سهم عشایر در تولید محصولات دامی: این جامعه با جمعیت کم خود نقش بسزائی در تولیدات دامی و استقلال اقتصاد ي کشور بعهده دارد . طبق نتایج سرشماري عشایر کوچنده در سال 1387 عشایر کشور 23 میلیون رأس دام را پرورش می دهند . علاوه بر این عشایر کشور قسمت اعظمی از مراتع و منابع طبیعی کشور را مورد استفاده قرار میدهند که با توجه به روند رو به تخریب منابع طبیعی کشور و احتیاجات روز افزون تولیدات دامی مسئله جلوگیري از تخریب منابع طبیعی و افزایش تولیدات دامی توسط جامعه عشایري از اهمیت بالائی برخودار است.
بطور کلی براي بررسی همه جانبه اقتصاد کوچ نشینان باید عوامل زیرساخت این نوع معیشت مطالعه شود. بررسی وضعیت مراتع کشور - که عامل اساسی در اقتصاد کوچ نشینی و دامداري است - ، فعالیت دامداري سپس کشاورزي - به غیر از دامداري - ، صنایع دستی، فعالیت هاي متفرقه و مبادله از موضوعات مهم و قابل تعمق به شمار می روند که شناخت دقیق و همه جانبه این عوامل منجر به توسعه اقتصادي ، اجتماعی و فرهنگی نواحی کوچ نشین خواهد شد
بنابر این مهمترین ارکان اقتصاد عشایر به شرح موارد زیر است:
- دامداري: پرورش دام با زندگی کوچ نشینی عجین است و در صورت هرگونه بی التفاتی به این قشر از جامعه به عنوان مهمترین تولید کنندگان پروتئین حیوانی ، علیرغم وجود زمینه تأمین گوشت و سایر فرآورده هاي دامی توسط کوچ نشینان به ناچار براي رفع نیازهاي داخلی مجبور به وارد کردن تولیدات لبنی و گوشت خواهیم بود. باید توجه داشت که پرورش دام می تواند فعالیت اقتصادي پر منفعتی در مناطق کوهستانی باشد
