بخشی از مقاله
چکیده
همانطور که شما می دانید و بر اساس آن نیز »همایش اسماء « را تشکیل دادید، ما الان و در شرایط فعلی دچار مشکلا ت چندی هستیم . اما من منش أ مشکل را تنها متون نمی دانم. متون و کتاب ها برجای هستند. هر کسی در یک شرایط کتابی را نوشته که آن کتاب جایگاه خودش را دارد . منظورم این نیست که همه این کتاب ها در یک رده اند. برعکس، کتاب ها سطوح مختلفی دارد.
مشکل فعلی و عمده ما اشکال در طرز تفکر، تدریس و برخورد با این مسائل است . این از یک سو، و از سوی دیگر ما با یک دنیایی روبه رو هستیم که با سبکی و اسلوبی دیگر اداره می شود. با این وجود ما همان راه غلط گذشته را که همان سابق هم به نظر من نادرست بوده را ادامه دادهایم و این شکل برخورد موجب ایجاد مشکلات مضاعف شده است.
در حوزه فلسفه باید بگوییم که متون فلسفی ما از قدیم اشکال داشته است . در بسیاری از آثار فلاسفه، از فارابی و کندی که شروع کنیم تا ابن سینا و سپس ملاصدرا. این مشکل در متون به چشم می خورد. همینگونه است در حوزه کلام و عرفان
مثلاً در عرفان با انواع نوشتهها روبرو میشویم ؛ عارفی کتابی دارد در عقل! عارفی دیگر طرح مسئله کرده و عارف دیگر همانند ابن عربی، بخش عظیمی از کتاب فتوحات را به پاسخ دادن به پرسش هایی اختص اص داده که محقق ترمذ ی چند قرن قبل از او در عرفان مطرح کرده است. جالب این جاست که پاسخ های ابن عربی هم عرفانی است. همین گونه است سایر آثار عرفانی . همانطور که پیش از این نیز متذکر شدم چه در حوزه فلسفه، کلام و عرفان و چه در حوزه ادیان و اصول، همه این آثار و کتابها جا و مقام خودش را دارد و مزایای آنها را نمیتوان انکار کرد.
امّا اشکال در کجاست؟مثلاً در حوزه فلسفه، وقتی ما به تاریخ فلسفه در جهان اسلام مراجعه می کنیم باید بدانیم که در جهان اسلام آن هنگام هنوز فلسفه رواج نداشتهحتی، در کشورهای اسلامی سنّی نشین. اما در ایران بنا به مناسباتی، فلسفه به نحوی رواج داشته ، اما نه به شکل حوزه های داغ رایج . هرچند حوزههای شیراز، اصفهان، تهران و ... وجود داشته، اما نه به آن صورت رسمی .
مثلاً میرداماد بر اساس موقعیتی که در دستگاه سلطنت پیدا کرد، حوزه ای داشت و سپس ملاصدرا نیز حوزه ای داشت که نامش را حوزه اصفهان اعلام کردند . ولی حوزه به صورت دانشگاهی و به آن معنای رسمی که اعلام یک سیستم باشد هیچگاه نبوده است، نه در جهان اسلام و نه حتی در ایران که مردم فلسفه میدانستند. تفکر اشتباه این است که از قرن اول حوزه های فلسفی پررونقی وجود داشته از این رو بهدنبال سود و فایده و تعالیمش می گردند؛ اما دیگر فکر نمیکنند که فلسفه در اسلام علمی جنبی و فرعی بوده است. حتی در زمان خود من که از قرن بیستم زندگی می کنم و با وجود حضور مرحوم علامه طباطبایی که معروف ترین استاد در قم بود، فلسفه به دستور آیت االله بروجردی- که احترام بسیاری برای ایشان قائل بودم- تعطیل شد .
ایشان دستور دادند درس فلسفه تعطیل شود و این یعنی اینکه فلسفه جنبی بوده و مجاز نبوده است . این روند تعطیلی فلسفه قبل از آن هم در قم وجود داشته است. اما علامه طباطبایی چون مرد بسیار آرامی بود و در لوای تفسیرش تقدس پیدا کرد ، توانست درس فلسفه ای هر چند بصورت مخفیانه و شبانه بدهد . خود بنده هم از اصحاب درس شبانه ایشان بودم. مرادم از بیان این گونه سخنان این است که بگویم سرنوشت دانش فلسفه در حوزه اینگونه بوده و ما نباید انتظار یک حوز ه فلسفی 1400 ساله پررونق را داشته باشیم.
با این حال و با وجود مخفیانه و جنبی بودن فلسفه، به نظر من آثار پدید آمده بسیار معتبر و مهم است. نمونه آنها آثار بزرگانی چون ابن سینا، ملاصدرا و ... است. اشکال در کیفیت برخوردمان با این آثار و شکل تدریس ما است. از زمان ملاصدرا به این طرف - منظورم وقتی است که فلسفه تدریس می شده تقریباً همیشه اسفار تدریس می شده، اما کسی فیلسوف است که نه تنها اسفار را بخواند و بفهمد، بلکه آثار دیگر فلاسفه و حکما را نیز در کنار آن بخواند. خود ملاصدرا هم که از نظر من فیلسوف عظیمی است، چنین نبوده که فقط کتاب شفای ابن سینا یاصرفاً آثار دشتکی را بخواند.
البته این موضوع با دلائلی قابل اثبات است. به جرأت ادعا میکنم که پیش از ملاصدرا ورق پاره ای اعم از کلام و فلسفه و عرفان نبوده است ، مگر اینکه ملاصدرا آنها را خوانده باشد. آن استعداد و آمادگی خدادادی به ا ضافه احاطه و امکان مالی خوب اسفار او را پدید آورد. اسفار نمایه فرهنگ عقلی ما است . بنابراین اگر شما همه اسفار را نزد استاد خود بخوانید، اما به تاریخ فلسفه خود و افکار پیشین خود توجه نکنید ، فیلسوف نیستیدو اصلاً نمی دانید چه حرفی می دزنی.
باید این نکته را ه م بگویم که کیفیت تدریس ما در گذشته خوب نبودهصرفاً؛ به خواندن متن اکتفا می شده، اما فیلسوف شدن تنها به خواندن متن نیست. فلسفه یعنی سیر تفکر عقلانی.
