بخشی از مقاله
چکیده
کشور ایران از نظر آب و هوا در منطقه ای خشک قرار دارد و میزان بارندگی آن بسیار اندک است . به همین دلیل به استثناء شمال و غرب کشور بخش وسیعی از ایران با کمبود آب مواجه است. این مسئله تأثیر زیادی در ابداعات معماری این سر زمین داشته و از دیرباز تلاش چشمگیری برای دسترسی به آب توسط ایرانیان صورت گرفته است و انواع بناهای آبی را بنیان گذارده اند.
آب انیارها یکی از این یناها می باشندکه برای ذخیره و به مصرف رسانیدن آب در ماههای گرم در مناطق گرم و خشک ، گرم و مرطوب ، کویری و کم آب ایجاد شده اند. شهر قزوین از جمله شهرهایی است که با وجود قرارگیری در منطقهای نسبتا حاصل خیز ، همیشه در طول تاریخ با مشکل کم آبی مواجه بوده است. در این مقاله به بررسی الگوی ساخت آب انبارها در شهر قزوین و گونه شناسی آن ها پرداخته شده است.
در این راستا با توجه به تخریب و از بین رفتن بیشتر آب انبارهای این شهر ، هشت آب انبار عمومی به عنوان جامعه آماری در نظر گرفته شده و ارکان اصلی آن ها مانند مخزن ، راه شیر، پوشش و ...مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است. روش تحقیق تحلیلی توصیفی می باشد و گرد آوری اطلاعات به دو روش کتابخانه ای و میدانی انجام شده است. نتایج این تحقیق نشان می دهد که در شهر قزوین نوعی آب انبار رایج بوده است که می توان آن را خاص این شهر دانست و اجزاء آن با آب انبارهای بیشتر مناطق ایران به خصوص نقاط مرکزی تفاوت دارد و این تفاوت ها در تحلیل عناصر واجزاء کالبدی آنها به طور کامل مورد بررسی قرار گرفته است.
-1 مقدمه
کمبود آب در قزوین پدیده ای است که از دیرباز منابع عمده تاریخی و جغرافیایی چون البلدان 278 - هجری - ، مسالک و ممالک اصطخری - 340هجری - ، مقدسی - قرن پنجم - و حدود العالم به آن اشاره داشته اند - معماریان، . - 187 : 1381 بنابراین طبیعی است که ساکنان این شهر از ایام کهن توجه شان به راههایی جلب شده باشد که بتواند زمینه زندگی راحت تری را برای آن ها فراهم سازد.
منابع تأمین آب این شهر را پیش از ساخت آب انبارها میتوان به سه بخش رودخانهها،کاریزها و چاههای آب، تقسیم کرد. چاههای آب یکی از قدیمیترین وسایل تأمین آب مردم شهر قزوین بودهاست.در کتاب»مینودر یا باب الجنه قزوین« عنوان شده است در این شهر تا سده پنجم مردم از آب چاهها استفاده کرده و در زمان غزنویان اولین کاریز شهر احداث شده است.
قدیمی ترین آب انبار کتیبه دار قزوین مربوط است به دوران صفویه - زمان شاه سلیمان - و پس از آن نیز آب انبار خان در آن دوره بنا شده است ولی عمده آب انبارهای شهر قزوین قرن سیزدهم هجری و در دوران قاجار احداث شده اند
موقعیت استقرار آب انبار های قزوین بستگی به چند عامل من جمله سهولت دسترسی به مسیر کاریزها برای تأمین آب، ،دسترسی بهتر مردم در مکانهای مختلف و تعداد آنها با توجه به گسترش تدریجی شهر داشته است که از بین آن ها شاید ارتباط مسیر کاریزها و مکان آبانبارها دو عامل بعدی را تحت شعاع خود قرار دهد.
،آبحوض انبار انبار، حوض، سردابه، برکه، مَصْنَع، منبع و گاه آبدان، آبگیر، تالاب و بَرخ، نوعی مخزن آب سرپوشیده و آببندی شده و غالباً ساخته شده در پایین تر از سطح زمین که به منظور ذخیره آب آشامیدنی برای ایام کمآبی یا پایداری در برابر دشمن در هنگام محاصره شدن و گاه استفاده از آب خنک در تابستان، در شهرها، روستاها، دژها، مسیر راههای کاروانرو - در رباطها و کاروانسراها - و در دل کوهها ساخته شده است. این نوع مخازن آب در بیشتر نقاط سرزمین ایران »آبانبار« خوانده میشود
-3 موقعیت استقرار آب انبار های قزوین
در شهر کمآبی مانند قزوین،بنابر نیاز در هرکجا که موقعیت ایجاب میکرده،آبانبار ساخته شده است.قزوین را میتوان از محدود شهرهایی دانست که دارای آبانبارهای متعددی بوده است.این شهر را میتوان با شهری چون یزد مقایسه کرد
مراکز محلات،مراکز تجاری و مذهبی و مجاورت با دیگر بناهای عمومی،محلهای استقرار آبانبارها بودهاند و در مجاورت بناهایی چون امامزاده حسین،مسجد جامع،مسجد النبی، محوطهء بازار قدیم،مدرسه صالحیه و عمارت چهلستون،آب انبارهایی ساخته شده است
آب انبارهای محله ای معمولا در مکانهایی قرار گرفته اند که معمولا تقاطع چند مسیر است.متأسفانه در دورهء معاصر خیابانهای جدید الاحداث بافتهای اطراف این آبانبارها را به شدت تحت تأثیر قرار داده است.برای نمونه آبانبارهای سردار بزرگ و سردار کوچک،در مکانی که محل تلاقی چند مسیر است،قرار گرفتهاند.خیابانهای راهآهن و تبریز بخشی از بافت اطراف این آب ابنارها را تخریب کرده و بافت اطراف چهرهء اصلی خود را ندارند. در - شکل - 1 موقعیت قرارگیری 8 آب انبار عمومی قزوین که نسبتا سالم باقی مانده و به عنوان جامعه آماری تحقیق در نظر گرفته شده مشخص شده است.
علیرغم اینکه تعداد آب انبارهای شهر قزوین روزگاری بیش از صد عدد بوده ولی در حال حاضر تعداد آب انبارهای سالم شهر حدود ده عدد است. دو دلیل می توان برای تخریب و از بین رفتن این آب انبارها مطرح کرد : نخست عدم توجه به معماری عامیانه که باعث می شد این بناها به ثبت صحیح علمی نرسند و در زمان تخریب آنها نیز هیچ توجهی برای سالم نگاه داشتن آنها نمیشد.و عامل دوم گسترش سریع شهر قزوین و مهاجرپذیری بالای آن بوده که باعث ساخت و سازهایی در درون بافت قدیمی شده تا مهاجرین جدید بتوانند در آنجا مستقر شوند.مشخص است اولین بناهایی که برای ساخت و سازهای جدید مورد تخریب قرار می گرفتند بناهای ناشناختهای مانند آبانبارها و خانههای قدیمی بودند
شکل-1 موقعیت آبانبار عمومی برداشت شده در عکس هوایی سال 1335
- 4 عناصر تشکیل دهنده ساختمان آب انبارهای عمومی شهر قزوین
در این بخش ویژگیهای معماری آب انبارهای قزوین را بر اساس تعداد ده آب انبار برداشت شده مورد بررسی قرار خواهیم داد.به دلیل محدودیت عناصر معماری آبانبار،در نگاه اول تجزیهوتحلیل،بررسی و مقایسه آنها کاری مشکل به نظر میرسد،اگر به این موضوع تعداد کم نمونهها را نیز بیافزاییم،مشکلات کار بیشتر خواهد شد.در ادامه عناصر مختلف آبانبار به شرح زیر مورد بررسی قرار خواهد گرفت:
-1-4 ساختمان
آبانبارهای قزوین با توجه به اندامهای آن مانند سردر، پلکان، پاشیر و مخزن میتواند به عنوان یک اندام واحد در نظر گرفته شود که عناصر ساختمانی به هم وابستهای را دارا هستند. سیستمی که باید حجم زیادی آب را به مردم برساند، ایجاب میکرده است تا ساختمانی محکم و مقاوم در برابر فشار آب، و حجمی بزرگ برای ذخیرهسازی هر چه بیشتر داشته باشد. در ساخت آبانبارهای قزوین مانند دیگر نقاط ایران از مصالحی مقاوم در برابر رطوبت و در عین حال مقاوم استفاده شده است. از آجر خاص قزوین که با رنگی متمایل به قرمز است در بخشهای سازهای و غیر سازهای آن به کار گرفته شده است. ملاتها از نوع آهکی بوده و اندود داخلی در قسمت مخزن ترکیبی است از ماسه و آهک و احتمالا خاکستر
آنچه ساختمان آبانبارهای قزوین را از دیگر مناطق ایران به خصوص در مناطق گرم و خشک و جنوب ایران متمایز میکند، نوع پوششهای آنها است. نوع پوشش در آبانبارها تبعیت از شکل مخزن میکرده است، که هر کدام نوع پوشش خاص خود را طلب میکرده است
پوششهای به کار رفته در انواع طاقهای آهنگ،کلنبو، کژاوه،ترکیبی از دو طاق آخر،کاربندی و نوع منحصربهفرد گنبد است.طاق آهنگ منحنیی با خیز کم دارد اما با توجه به اینکه پاکار آنها پایینتر از کف زمین اطراف آن است،مشکل نیروی رانش آن حل شده است.طاقهای آهنگ پوشش اصلی مسیر پلکان یا - راچینه - نیز میباشند.طاق کژواه نیز در نقشههایی با مستطیل کشیده مورد استفاده قرار گرفته
