بخشی از مقاله
چکیده
پژوهش حاضر از لحاظ هدف، پژوهشی کاربردی و از لحاظ کنترل و نظارت از نوع میدانی و از نظر روش پژوهش، روش همبستگی می باشد. جامعه آماری این تحقیق روستائیان ساکن در حوزه آبخیزحبله رود در استان تهران می باشند. جامعه نمونه این تحقیق - 200 خانوار - از بین جامعه آماری 1109 - خانوار - از روستاییانی که در طرح مشارکت داشتند بصورت تصادفی انتخاب و برای جمع آوری داده های پژوهش مورد سوال قرار گرفتند. ابزار جمع آوری داده ها پرسشنامه بوده است
بمنظور سنجش روایی پرسشنامه از نظرات کارشناسان و صاحبنظران امور مشارکت و آبخیزداری استفاده شده و برای سنجش پایایی پرسشنامه از آلفای کرونباخ استفاده گردید که مقدار آن برای متغیرهای مختلف بین 81 تا 94 درصد بدست آمد. یافته های تحقیق نشان داد که مشارکت مردم در اجرای طرحهای توسعه منابع اب و خاک متوسط بوده است و نیز یافته ها حاکی از آنست که مردم بیشتر تمایل به مشارکت در فعالیتهای اجتماعی مرتبط با طرح دارند تا فعالیتهای اقتصادی و یا محیطی.
هچنین نتایج این طرح نشان داد که بین متغیرهای مستقل: میزان رضایت مردم از طرحهای عمرانی که قبلا در روستا انجام شده است، میزان دانش و آگاهی از طرح، میزان گرایش به طرح، جنسیت، وضعیت تاهل، میزان درآمد ماهیانه از شغل دوم، میزان برآورد انتظارات مردم از طرح، با میزان مشارکت مردم در طرح بعنوان متغیر وابسته همبستگی معنی داری وجود دارد. نتایج حاصل از تحلیل رگرسیون مشخص کرد که این عوامل 52/5 درصد از تغییرات میزان مشارکت مردم را تبیین می کنند.
مقدمه
اصطلاح مشارکت طی دهه های اخیر عمومیت زیادی پیدا کرده است بالاخص در رابطه با طرحهای توسعه پایدار کشاورزی و توسعه روستایی. نهادهای امر توسعه، مفهوم مشارکت را در اواخر دهه 1970 و اوایل دهه 1980 بعد از اینکه تشخیص دادند عامل عدم موفقیت طرحهای توسعه پایین بودن سهم منافع بهره برداران در اینگونه طرحها می باشد، مورد توجه قرار دادند .
مفهوم مشارکت در ابتدا صرفا در طرحهای توسعه روستایی وکشاورزی مطرح بود و لیکنطی سالهای اخیر شعاع عمل مشارکت بسیار گسترده شده و شامل همه زمینه ها و همه ذینفعان گردیده است . - Karl, 2000 - مشارکت مردمی امروزه نقش بسیار مهمی در تصمیم گیری و مدیریت منابع طبیعی دارد .
این موضوع از کنفرانس جهانی سال 1987بیشتر مورد توجه جامعه جهانی قرار گرفت که طی آن دولتها دریافتند که توسعه اقتصادی شتابان باعث از بین رفتن منابع طبیعی شده است. این موضوع در کنفراننس سازمان ملل در مورد محیط و توسعه دربرنامه کاری کنفرانس ریو دو ژانیرو برزیل در سال 1992 مورد تاکید قرار گرفت و به این موضوع اشاره شد که " یکی از پیش نیازهای اساسی برای دستیابی به توسعه پایدار مشارکت مردم در فرآیند تصمیمی گیری میباشد
از مفهوم مشارکت مردمی تاکنون برداشتهای زیادی بعمل آمده است. سازمان ملل مشارکت مردمی را یکی از عناصر اساسی جریان توسعه بحساب می آورد. شومان مشا رکت را اولین پیش نیاز برای توسعه می داند . - Shuman, 1994 - بانک جهانی نیز معتقد است که مشارکت مردمی باعث توانمند شدن آنها و باعث بالارفتن مهارت سازمانی و توان مدیریت ی مردم در یک جامعه می شود
انور معتقد است که مشارکت مردم در قالب گروههای محلی در اجرای طرحها باعث غلبه بر انزوای اجتماعی و عدم اعتماد بنفس می شود. - Enwere, 2001 بنا به عقیده پلات مشارکت اندک مردم یک جامعه نشاندهنده فقر آن جامعه است - . - Platt, 2006 ایروین و استنسبری معتقدند مشارکت مردمی باعث می شود تصمیمات بهتر وقابل قبولتری در مورد موضوعات مورد بحث گرفته شود
بزعم عده ای مشارکت ارتباط نزدیک با فقر و انزوای اجتماعی دارد، زیرا مشارکت اجتماعی از فعالیتهای فرد درحمایت از خودش پشتیبانی می کند تا فرد خودش را از فقر نجات دهد - . - Ayee, 2001 بنظر او این موضوع باعث توسعه نهادهای دموکراتیک درجامعه شده و فضای سیاسی را برای گروههایی که در جامعه جایگاه مناسبی در تصمیم گیریها ندارند و در جامعه منزوی هستند باز می کند . وان رایت و وایمرمعتقدند با مشارکت شهروندان در تصمیم گیریها ایده های مهم و استراتژیکی برای برنامه ریزان و نیز سازمان دهندگان و ماموران دولت ایجاد می شود
بطور کلی دانشمندان علوم اجتماعی معتقدند که با مشارکت مردم در طرحها فرصتهایی ایجاد می شود که این خود باعث نوعی رضایت اجتماعی در جامعه می شود و.لذا سطح مشارکت مردم در یک طرح میتواند تعیین کننده میزان موفقیت یا شکست آن طرح باشد. ولیکن متاسفانه بدلیل سابقه ناخوشایند طرحهای مشارکتی، مردم استقبال چندانی از اینگونه طرحها نمی کنند و عوام لی که باعث افزایش مشارکت مردم در این طرحها می شود هنوز بدرستی شناخته شده نیست.
تحقیقات زیادی در سطح دنیا در مورد عوامل موثر بر مشارکت صورت گرفته است که هریک بنوبه خود به عوامل مختلفی اشاره کرده اند. بعضی از محققین بر تاثیر ویژگیهای فردی افراد مانند سن، جنس، وضعیت تاهل، تحصیلات، اندازه خانوار و درآمد اشاره کرده اند . بعضی از محققین نیز از دانش و آگاهی افراد از طرح و نقش آن در میزان مشارکت سخن گفته اند
عده ای از محققین بر نقش گرایش1F1 و تاثیر آن بر مشارکت اشاره کرده اند Kraft and Gillman, 1996 - ، Rishi , 2003، Masiah, 2006، شاهرودی و چیذری، 2008 ، . - Vicente and Reis, 2008 عده ای از محققین نیز به تبع از تئوری مبادله اجتماعی - Blau, 1964 ; Homan,1958 - معتقدند رابطه فرد مشارکت کننده با یک طرح مانند رایطه تبادل کالا بین دو نفر است .
بدین مفهوم که فرد مشارکت کننده در ازای مشارکت در یک طرح انتظار دریافت پاداش یا مزدی را دارد که اگر این انتظار برآورد نشود بالطبع در طرح مشارکت نخواهد کرد. لازم به ذکر است که برا اساس این تئوری پاداش و یا سود مورد انتظار فرد مشارکت کننده در یک طرح حداقل بایستی مساوی یا بالاتر از میزان هزینه ای باشد که او صرف طرح کرده است - این هزینه ممکن است مالی باشد و یا وقت و زمانی که او برای طرح صرف کرده است - . از طرفی بر اساس فرضیات دیگر این تئوری عواید حاصل از طرح بایستی بصورت عادلانه و منصفانه بین مشارکت کندگان توزیع شود.
همچنین بر اساس این تئوری نقش سابقه ذهنی فرد از اجرای طرحهای مشابه در گذشته با میزان مشارکت را نیز نباید از نظر دور داشت . نظریه پردازان این تئوری معتقدند افرادی که سابقه ذهنی مثبتی از اجرای طرحهای مشابه در قبل داشته باشند، به احتمال زیاد در طرحهای آیندهنیز بیشتر مشارکت خواهند کرد - Turnley and Feldman, 2000 - و حسینی و همکاران . - 2006 با توجه به عوامل اشاره شده در فوق و نیز با عنایت به تئوری مبادله اجتماعی در این مقاله محقق سعی کرده است، رابطه بین متغیرهای فوق الذکر را با میزان مشارکت مردم در طرح آبخیزداری به آزمون بگذارد و نقش هریک را در تبیین میزان مشارکت مردم در طرحهای آبخیزداری مشخص نماید.
مواد و روشها
پژوهش حاضر ازنظر هدف، کاربردی، و از لحاظ کنترل و نظارت میدانی بوده و از نظرروش پژوهش، روش همبستگی می باشد. این پژوهش مشتمل بر 12 متغیر مستقل و یک متغیر وابسته - میزان مشارکت - است. جامعه آماری این تحقیق شامل کلیه ساکنین روستاهای بالا دست حوزه آبخیز حبله رود در استان تهران است که طرح آبخیزداری در آن روستاها انجام شده است .
بدلیل محدودیتهای موجود و به جهت صرفه جویی در وقت و هزینه، داده های این طرح از سه روستای آرو، حصاربن و لزور جمع آوری شده است. حجم نمونه با توجه به تعداد جمعیت این روستاها و نیز با استفاده از فرمول کوکران 200 نفر بدست آمد که از هر روستا متناسب با حجم جمعیت آن روستا نمونه مورد نظر انتخاب گردید. ابزار اندازه گیری در این پژوهش پرسشنامه بوده است. برای این منظور پرسشنامه ساختار یافته ای شامل: ویژگیهای فردی پاسخگویان، میزان دانش و آگاهی از طرح، میزان گرایش افراد به طرح، میزان برآورد انتظارات افراد از طرح، میزان رضایت افراد از طرحهای اجرا شده قبلی در روستا و میزان مشارکت مردم در طرح آبخیزداری تهیه گردید.
به جهت نوع متغییرها مقیاسهای مختلفی برای سنجش هریک متناسب با نوع سوال در نظر گرفته شده استفاده گردید . برای سنجش میزان مشارکت و میزان گرایش به طرح از طیف 5 گزینه ای و برای سنجش میزان آگاهی و انتظارات از طیف 3 گزینه ای استفاده شد. سایر متغییرها متناسب با نوع سوال مقیاس خاص خود را داشتند. بمنظور بهبود روایی پرسشنامه ها پیش از تکمیل از نظرات کارشناسان و صاحب نظران امور مشارکت و توسعه روستایی استفاده شد و برای سنجش پایایی از آلفای کرون باخ استفاده گردید که مقدار آن برای متغیرهای مختلف بین بین %81 تا ./94 بدست آمد.
