بخشی از مقاله
چکیده:
با توجه به اقلیم گرم و خشک و کمبود آب قابل شرب در مناطق جنوبی کشور، تعیین منبع مناسب و نیز روش بهینه جهت استفاده از منابع آب موجود به منظور تأمین و انتقال آب قابل شرب به شهرها و روستاها امری مهم و حیاتی است که در صورت لحاظ نکردن عوامل محدودکننده و برداشت بیرویه خسارات جبران ناپذیری به منابع آب وارد میشود. منطقه کوهستانی سیاهو با جمعیتی بالغ بر 14000 نفر بر روی سازندهای سخت شمال شهرستان بندرعباس از استان هرمزگان واقع شده است که آبخوان آبرفتی قابل توجهی ندارد.
لذا دچار مشکل کمی و کیفی در تامین آب شرب مورد نیاز می باشد. در این مقاله سعی گردیده است که نقطه بهینه محل آبگیری از رودخانه جاماش با مقایسه فنی و اقتصادی با توجه به عوامل هیدرولوژیکی نظیر کمیت و کیفیت آب، پراکندگی جمعیت، ساختمانهای مورد نیاز برای استحصال آب،عوامل هیدرولیکی، استفاده حداکثر از تأسیسات موجود و شرایط توپوگرافی تعیین گردد. با توجه به این تجربه در طرحهای آتی تأمین و انتقال که در منطقه به اجرا گذاشته خواهد شد، این تحقیق میتواند مورد توجه واقع شده و صرفهجویی های اقتصادی به عمل آورد.
مقدمه:
منطقه سیاهو در شمال شهرستان بندرعباس از استان هرمزگان واقع شده است.این مجتمع روستای متشکل از 40 روستا است که برآورد جمعیت آن در سال 1415 بالغ بر 14305 نفر میباشد. حداکثر مصرف روزانه شرب ساکنین مجتمع برای سال افق طرح 48 - 1415 - لیتر برثانیه برآورد میگردد . منابع آب موجود که اغلب زیرزمینی - چاه - میباشد، به لحاظ کمی و کیفی قابل اطمینان نیستند بطوریکه در میان چاههای منطقه 9 حلقه چاه خشک شده اند. علاوه بر این در پی افت سطح آب زیرزمینی و خشک شدن قنوات، برای تامین آب مورد نیاز کشاورزی به حفر چاه های جدید روی آورده اند.
از یک طرف به دلیل بیلان منفی آب های زیرزمینی منطقه و از طرف دیگر وجود رودخانه های آبدار، استفاده از آبهای سطحی مطمئن تر ین راه جهت تامین نیاز آبی مجتمع میباشد. پس از بررسی منابع آبهای سطحی مشخص شد در میان جریانات منطقه، نزدیکترین منبع قابل اطمینان که می تواند نیاز آبی طرح را پاسخگو باشد، رودخانه جاماش است که در تمام طول سال آبدار است.
این رودخانه که سرچشمه آن از کوههای روستای هماگ از توابع دهستان سیاهو می باشد پس از گذشتن از روستاهای مجتمع از مسیر جلابی به خلیج فارس میریزد. رودخانه های فرعی دوکوه، طیفکان ، کلوچان ،آقاسین نیز به رودخانه جاماش می پیوندند. روی شاخه اصلی رودخانه جاماش سه ایستگاه هیدرومتری قرار دارداست که تغییرات دبی و پارامترهای شیمیایی آب را ثبت می کند و از این آمار برای آنالیزهای کمی و کیفی شامل تداوم آبدهی در طول سال و قابلیت مصرف در بخش شرب استفاده شده است.
تاسیسات آبگیری از رودخانه ، شامل سازه هاو ابزار هیدرومکانیکی میباشد که در بالادست سامانه های آبرسانی قرار گرفته و برای هدایت بده جریان مورد نیاز از رودخانه به سامانه انتقال طراحی شده اند از جمله این سازه ها شامل بند انحرافی در صورت پایین بودن سطح آب رودخانه وایستگاه پمپاژ در صورت پایین بودن رقوم رودخانه نسبت به کانال انحرافی میباشد.
سامانه های انتقال آب جهت مصارف شرب نیز شامل تصفیه خانه های آب ،تاسیسات آبشیرینکن، مخازن جمع آوری آب،ایستگاه های پمپاژ،خطوط لوله و شیرآلات کنترل جریان و فشار میباشد. در طرح های تامین آب از رودخانه جهت مصارف شرب میبایست به تاسیسات آبگیری و سامانه های انتقال توجه لازم داشت و با در نظر گرفتن تمامی راهکارهای لازم از تلفیق این سامانه ها بهترین و اقتصادی ترین محل جهت تامین آّب از رودخانه تعیین گردد. در ادامه بالحاظ عوامل فنی و انجام مقایسه اقتصادی، بهترین محل استحصال نیاز آب مجتمع سیاهو از رودخانه جاماش با در نظر گرفتن شرایط کیفی و کمی تعیین میگردد
مواد و روشها:
در این بخش، رودخانه جاماش به عنوان مناسب ترین منبع تامین آب منطقه از نظر کمی و کیفی بررسی شده است. برای آنالیز کمی، آمار آبدهی ماهانه رودخانه از شرکت آب منطقه ای استان تهیه شده است.با مشاهده نتایج مشخص می شود که متوسط آبدهی سالانه نوسانات زیادی دارد و بسیار تحت تاثیر بارندگی ها قرار دارد. به طور مثال در دیماه و بهمن ماه سال 1371 که بارش زیادی در منطقه بوده متوسط آبدهی سالانه نیز جهش محسوسی داشته است. ماههای اردیبهشت تا شهریور نیز کم آب ترین ماهها هستند . با این حال رودخانه دارای جریان پایه حداقل 0/5 مترمکعب بر ثانیه می باشند. روند تغییرات آبدهی متوسط ماهانه رودخانه جاماش در دو ایستگاه هیدرومتری در بالادست و پایین دست محل مجتمع مورد مطالعه در شکل شماره - 1 - نشان داده شده است.
شکل شماره - - 1 نمودار آبدهی متوسط سالانه رودخانه جاماش درمحل ایستگاه سیخوران
جهت بررسی کیفیت شیمیایی آب در ارتباط با استفاده از آن در بخش شرب ابتدا آمار دو ایستگاه بررسی و آنالیز شده اند که نتایج آن در جدول شماره 1 آمده است و سپس از جدول استاندارد آب آشامیدنی استفاده شده است .{4} مطابق این استاندارد حداکثر مطلوب میزان یون سدیم ، کلر، سولفات و سختی آب برای آب آشامیدنی با طعم قابل قبول به ترتیب 230، 355، 288 و 500 میلی گرم در لیتر است. علاوه بر این جدول دیاگرام شولر{5} در دو نقطه مورد مطالعه نیز تهیه شده که در شکل شماره 2 نشان داده شده است.
در این دیاگرام آبها به 7 رده قابل شرب تا کاملا غیر قابل شرب طبقه بندی می شود .براساس نتایج حاصل کیفیت آب رودخانه جاماش در سایت سیخوران قابل قبول میباشد ولی به تدریج از کیفیت آن کاسته شده بطوریکه درمحل سایت ماشاری کاملا نا مطبوع میشود. در تهیه این دیاگرام از آمار ماههای خرداد یا تیر به عنوان ماههای بحرانی استفاده شده است.
جدول - : - 1 نتایج آنالیز پارامتر کیفی ایستگاههای منتخب
بررسی میزان هدایت الکتریکی این آمار نیز تایید می کند کیفیت آب رودخانه جاماش در سیخوران مطلوب و با حرکت به سمت جنوب نامطلوب می گردد. به طوریکه حداقل این پارامتر 863 در نهر پاپر در روستای هماگ و بیشترین آن 5835 میکروموس بر سانتیمتر در نهر کلوچان در پایین دست مجتمع گزارش شده است . میزان املاح محلول در آب - TDS - نیز در ایستگاه سیخوران با 171 نمونه ، به طور متوسط 492/9 میلیگرم بر لیتر بوده که حداکثر آن 888 و حداقل آن نیز 113 میلی گرم بر لیتر ثبت شده است. در حالیکه این پارامتر در پایین دست همین رودخانه 3484 میلیگرم بر لیتر است.
