بخشی از مقاله
چکیده
شایستگیهای مدیریتی، مثبتگرایی در رفتار سازمانی و بهزیستی معنوی سه مفهوم با اهمیت و پرکاربرد در مدیریت معاصر به شمار میرود و از آنجایی که آینده پیش روی ماست و سازمان های آینده بر مبنای آموزش و پرورش شایستگی های مدیریتی امروز ساخته میشوند، موضوعات مهمی در پژوهشهای نوین و مطالعات مدیریت هستند. بر این اساس هدف این مقاله، به کار بستن شایستگیهای مدیریتی به عنوان یکی از پر کاربردیترین مباحث مدیریت با بهرهگیری از عناصر رفتارهای سازمانی مثبت و مولفه-های بهزیستی معنوی است.
این مقاله از روش تحلیل و توصیف بهره میگیرد و نتایج آن بیانگر این مطلب است که ترکیب دو عنصر معنویت و بهزیستی در کنار هم میتواند منبعی برای انگیزه-سازی فراتر و ورای نیازهای مادی و ترفیع سازمانی باشد و هدف-گذاری انسان بر اساس ارتباط با یک قدرت متعالی و رسیدن به رضایت و هدفمندی در زندگی سبب دستیابی به نتایجی بهتر در آیندهی کارایی و اثربخشی سازمان هاست. همچنین آموزش و پرورش رفتارهای سازمانی مثبت در قالب مدلهای شایستگی مدیریتی نیز میتواند ضامن سلامت سازمانی سازمانها بوده و آیندهای سالم برای جامعه و مدیران آینده را در جهت کسب موفقیت های بیشتر رهنمون سازد.
مقدمه
مدیریت1 از مهمترین و حساسترین و بحث برانگیزترین رشتهها در جهان معاصر به شمار میرود، که در سالهای اخیر بیش از بیش به آن پرداخته شده و میتوان گفت دیگر رشتهها به ویژه رشتههای علوم انسانی در شاخههای گوناگون نیز بدان مرتبط است. مینتزبرگ 2 نظریهپرداز معروف مدیریت بر این باور است: هیچ شغلی در جامعه ما حیاتیتر از شغل مدیر نیست.
مدیر است که تعیین میکند آیا نهادهای ما به خوبی عمل میکنند یا استعدادها و منابع ما را هدر میدهند. زمان آن فرا رسیده است که عقاید سنتی درباره کار مدیریت را کنار بگذاریم و آن را به طور واقع بینانه بررسی کنیم؛ به نحوی که بتوانیم کار دشوار بهبود عمده عملکرد مدیریت را آغاز کنیم
به سبب همین حساسیت است که پژوهشگران در حوزه های مختلف به خصوص حوزههای مرتبط با انسان، در سالهای اخیر بیشتر بر روی این رشته سرمایهگذاری نموده و برخی آن را علم، بعضی هنر و گروهی دیگر مجموعهای از فنون، مهارتها و تخصصها تعریف کردهاند. از سویی دیگر رفتار سازمانی3 نیز به عنوان یکی از مهم ترین شاخههای مدیریت در سالهای اخیر، با هدف شناخت، پیش بینی و کنترل رفتار انسان، رسالت تغییر و بهتر شدن در آینده را با محوریت رفتار انسان دارد، که علاوه بر تبیین علل رفتار، به تجویز و ارائه راهکار نیز میپردازد
رفتار سازمانی با بهرهگیری از علوم مختلفی چون روانشناسی4، جامعهشناسی 5، مردمشناسی6 و روان شناسی اجتماعی7، در مباحث مختلفی چون نگرش8، انگیزه 9، ادراک10 و یادگیری 11، در مسیر مدیریت بهتر قدم برمیدارد و پاسخگوی چگونگی، چرایی و چیستی در مفاهیم مختلف مدیریت است. در میان نظریههای مختلف رفتار سازمانی، مثبتگرایی در رفتار، ریشه در روانشناسی مثبت12 دارد.
این دیدگاه تنها به سطوح فردی تاکید نمیکند بلکه بر سطوح سازمانی و اجتماعی نیز اشاره داشته و بر مسئولیت، نوعدوستی و اخلاق13 که مسائل مرتبط در عرصه ی مدیریت است نیز تاکید دارد. با توجه به ارتباط و در همتنیدگی رشتههای علوم انسانی و مدیریت با یکدیگر و روانشناسی به عنوان علم مطالعهی رفتار، میتوان بهتر شدن به ویژه در آینده را در یکی از مفاهیم گسترده روانشناسی جستجو کرد. یکی از این سازههای پر کاربرد در عصر ما بهزیستی معنوی14 است.
طرفداران نقش معنویت در بهبود زیستی انسان و سازگاری-های ارتباطی و بین فردی، تلاشهای متعددی را جهت برقراری ارتباط بین دو مفهوم سلامت و معنویت انجام دادهاند. انسان امروز از سویی هرگز نمیتواند تنها مادی فکر و زندگی کند و از سوی دیگر تلاش میکند که با ارزشگذاری و ایجاد آگاهی و معنا و هدف در زندگی، احوالات بهتر و در نتیجه آیندهای بهتر از گذشته برای خویش بسازد.
شایستگیهای مدیریتی
در تمام سازمانها مدیر، محور موفقیت یا عدم آن و کارایی و اثربخشی است. از دیدگاه - هرسی و بلانچارد، - 1996، سه عامل مدیریت، رهبری پویا و اثربخش، شاخصههای یک مدیر موفق به شمار میرود. - کاتز، - 1974، سه مهارت فنی15، انسانی16 و ادراکی17 را برای مدیران ضروری میداند که اغلب پژوهشگران بر اهمیت این سه مهارت اتفاق نظر دارند.
مهارت فنی: توانایی به کار بردن دانش، روشها، فنون و تجهیزات لازم برای انجام دادن وظایف خاص است که از طریق تجربه، تحصیل و کارورزی کسب میشود.
مهارت انسانی: توانایی و قدرت تشخیص و داوری و کارکردن با مردم و انجام دادن کار به وسیلهی آنها که شامل درک و فهم انگیزش و به کار بردن رهبری اثر بخش است.
مهارت ادراکی: توانایی فهمیدن پیچیدگیهای کل سازمان و این که در چه شرایطی عملکرد خود شخص با سازمان تناسب دارد اما با بررسی در پژوهشهای اخیر نظریه-پردازان در سالهای اخیر میتوان دریافت که آنان در مباحث معاصر در عرصهی مدیریت، به مفهومی فراتر از مهارت و تخصص دست یافتهاند که تحت عنوان شایستگی 18مطرح می شود. روان شناسان شایستگی را عامل یا محرکی که منجر به عملکرد شغلی بهتر شود تعریف میکنند و به عبارت دیگر شایستگی، ویژگی زیر بنایی فرد است که به طور کلی با عملکرد اثر بخش ملاک مدار یا عملکرد بهتر در یک شغل یا وضعیت رابطه دارد
مدیریت بر پایه شایستگی، پس از مقالهی - لاور20، - 1994 مطرح شد که وی سطوح شایستگی را بر اساس سه عامل، فردی، سازمانی و راهبردی تعریف کرد. شایستگی مدیریتی، عامل کلیدی در بقای سازمان هاست و به مجموعهی دانش، مهارت و خصوصیات شخصی یک مدیر اطلاق میشود و به علایق، تجارب و توانمندیهای مرتبط به شغل اطلاق میشود که فرد را در عملکرد شغلی موفقتر میکند
هر کدام از پژوهشگران و نظریهپردازان از چشماندازی به تعریف شایستگی در مدیریت پرداختهاند و ترکیب مفاهیم مختلف اخلاق، روانشناسی و رفتار سازمانی در کنار هم را عناصر موفقیت یک میر شایسته دانستهاند.
شایستگی مدیریتی را، مدیریت زمان، اولویت بندی، برنامهریزی، گوش دادن، سازماندهی، تشخیص و حل مشکل، تصمیمگیری، خطرپذیری و مربیگری تعریف میکند و - بلر23، - 1999، مسئولیت پذیری، - تت24 و همکاران، - 2000، خلاقیت، خودآگاهی، واقع بینی، دانش تجاری و ادراک سیاسی - مولر و تورنر25، - 2010، تفکر انتقادی و نفوذ را مولفههای مهم در شایستگیهای مدیریتی میدانند.
اما در بررسی شاخصههای شایستگی در مدیریت، دیدگاه دیگری با عنوان شایستگی ویژگی-های انسانی26 وجود دارد که انسان و رفتارها و مهارتهای فردی او محور شایستگی است و دیدگاهی است که اغلب پژوهشگران بر آن تاکید میکنند و آن هشت عامل، استعداد27، صفات28، ارزش29، تواناییها30، دانش31، مهارتها32، ترجیحات33، و عقاید34 را شامل میشود
شکل1 مدل شایستگی ویژگیهای انسانی
تا کنون مدلهای مختلفی توسط پژوهشگران برای شایستگیهای مدیریتی مطرح شده است که از میان آنها دو مدل اسلوکام36 و دیگران و هم چنین مدل گیبرسون37 ، به رفتار سازمانی و مفاهیم آن که موضوع مقاله ی ماست، نزدیکتر است. اسلوکام در مدل خود به - شایستگی مدیریت بر خویشتن - 38SMC ، - شایستگی برنامه ریزی و مدیریتPAC 39 - ، - شایستگی اقدام استراتژیک - SAC40، - شایستگی ارتباط - CC41 ، - شایستگی تیم کاری - 42TWC و - شایستگی چند فرهنگی - MCC43 اشاره میکند و گیبرسون در خصوص شایستگیهای مدیران منابع انسانی44، به شایستگیهای مدیریتی، شایستگیهای ارتباطی، شایستگیهای عمومی کسب و کار، شایستگیهای ریاضی، شایستگیهای تنوع و شایستگیهای قانونی- اخلاقی اشاره دارد، که در کشورهای مختلف و سازمانهای گوناگون آنها تست شده است.
رفتارهای سازمانی مثبت
یکی از مهم ترین مشکلاتی که سازمان های امروزی با آن روبه رو میشوند بحرانی به نام بحران اخلاق45 است. بسیاری از سازمانها در جهان به سبب منافع شخصی و سازمانی، رقابت ، بهره وری و سودآوری بیشتر دست به اعمال غیر اخلاقی میزنند که علاوه بر از بین رفتن حس اعتماد در میان کارکنان، زمینه را برای لطمه زدن به سازمانها در آینده فراهم میکند. در سالهای اخیر، در واکنش به این وضعیت، سازمانها با برگزاری کلاسها، کارگاهها همایشها و انتشار بروشورهایی در جهت بهبود رفتارهای اخلاقی در سازمان-ها گام برداشته اند و بر اساس آن ضوابط اخلاقی نیز تعیین کرده اند
از آن جایی که خلقیات هر انسانی، سازندهی رفتار و عملکرد اوست، مجموعهی این ضوابط و باید و نبایدها به همراه ترکیب با عواملی چون انگیزش و هوش46 و ادراک و یادگیری، مفهومی به نام رفتار سازمانی را شکل داد که از جنبه-های مختلفی قابل بررسی است. یکی از این جنبهها رفتارهای مثبت سازمانی است که ریشه در مفاهیم مثبت گرایی در روان شناسی دارد. مثبگرایی جنبشی تازه در روانشناسی است که مارتین سیلیگمن47، روانشناس نامدار معاصر آن را بنیانگذاری کرده است.
وی به عنوان رئیس انجمن روانشناسی امریکا، روان-شناسی معاصر را با نگاهی دیگر به چالش کشید و بر این باور بود که اکنون زمان پرداختن به مشکلات روانی نیست، چرا که اغلب افراد در زندگی به دنبال کسب شادمانی و رضایت از زندگی هستند
دیگر طرفداران مکتب مثبت گرایی مانند پترسون48، اسنایدر49 و لوتانز50، از دهه 1960 تا کنون بر این باور شدند که تنها نباید روان شناسی صرف درمان بیماری های روانی شود و باید در جهت ساخت جامعهی سالم نیز حرکت کرده و موجبات شادی، سعادتمندی و رضایت از زندگی را برای انسان به ارمغان آورد.
چنین زندگی از دیدگاه روانشناسان مثبتگرا از سه رکن، زندگی سرشار از خوشی و لذت، زندگی خوب و متعهدانه و زندگی با معنی تشکیل شده است. پس از انجام پژوهشهای مختلف و اهمیت به جنبههای اخلاقی و رفتاری در روانشناسی، مفهوم مثبتگرایی به مدیریت و سازمانها نیز ورود پیدا کرد
