بخشی از مقاله
چکیده
ویژگی مهم بدیع و بیان در سخن سعدي پنهان بودن و تأثیرگذار بودن است. سعدي براي رسیدن به این مطلوب، شگردها و فنون خاصی را مورد توجه قرار داده است. یکی از موارد مؤثر در این زمینه استفاده از عناصر و مضامین مختلفی همچون باورها، فرهنگ، شخصیتهاي برجستهي ملی، تاریخی و... همچنین مظاهر مختلف جغرافیایی در دو حوزهي ایرانی و سامی است. منظور از قلمرو اقوام سامی، سرزمینهاي اسلامی از شبه جزیرهي عربستان تا شمال آفریقاست که در دورهي سعديعمدتاً داراي تمدنی اسلامی عربی بود.
سعدي هم به عنوان یکی از نمایندگان برجستهي سبک عراقی، و هم به دلیل زندگی و تحصیل در بغداد و سفر به دیگر مناطق اقوام سامی عناصر و مضامین مربوط به فرهنگ و اقلیم این اقوام را به طور گسترده در آثار خود به کار برده است. به گونهاي که در نگاه نخست به نظر میرسد بخش عمدهاي از آثار او بیش از فرهنگ ایرانی، متأثر از فرهنگ اقوام سامی باشد؛ اما بررسیهاي دقیق و سبک شناختی عناصر و مضامین ایرانی و سامی به کار رفته در آثار سعدي و مقایسهي کاربردهاي بلاغی این عناصر و مضامین خلاف این باور را اثبات میکند. پژوهش حاضر با چنین هدفی شکل گرفته و به بررسی تطبیقی کاربردهاي بلاغی این عناصر و مضامین پرداخته است.
.1درآمد
اقوام سامی، یعنی کلدانیها،عربها، آشوريها،عبريها و آرامیهاعمدتاً در بینالنهرین و اطراف آن سکونت داشتهاند. این منطقه که در طول تاریخ بین حکومتهاي مختلف یونان و روم و ایران دست به دست شده، یکی از مناطق مهم فرهنگی و سیاسی کهن محسوب میشود و سهمی عمده در تمدن بشر دارد
سرزمینهاي اقوام سامی پس از اسلام عمدتاً زیر نفوذ فرهنگ اسلامی و عربی قرار گرفت؛ زیرا ورود اسلام به بینالنهرین باعث شد، دین، فرهنگ و زبان اغلب اقوام سامی به زبان و فرهنگ عربی تبدیل شود.با ورود اسلام به بینالنهرین و پایان گرفتن حکومت ساسانی در آنجا، این منطقه به دلیل موقعیت جغرافیایی و آب و هوایی، مورد توجه حاکمان مسلمان قرار گرفت و دیري نپایید که مرکز خلافت اسلامی از عربستان به این سرزمین منتقل شد؛ مراکز علمی و مذهبی بسیار بنیان نهاده شد وشخصیتهاي علمی و دینی بسیاري از سراسر قلمرو رو به گسترش اسلام به بین النهرین و بهویژه بغداد روي آوردند. در قرن هفتم، بغداد به عنوان ابرشهر جهان اسلام حامل بیشترین آثار فکري و علمی و دینی مسلمانان بود و در عین حال از میراث گذشتهيتاریخی این سرزمین و تمدن بینالنهرین، داشته هاي مادي و معنوي بسیاري را با خود نگه داشته بود.
سعدي شاعر و نویسندهي بزرگ ایرانی با سفر و اقامت طولانی در این سرزمینها و تحصیل در نظامیهي بغداد، از نزدیک با آثار تاریخی منطقه و اقلیم و فرهنگو زندگی اقوام ساکن در آن آشنا شد و این تجربهي طولانی در اندیشه و هنراو تأثیر کرد و عناصر و مضامین زبانی و فکري مربوط به این سرزمین در سطوح مختلف آثارش نمود فراوان یافت. افزون بر این، افکار و اندیشههاي سامی در دورهي سعدي و سبک عراقی و دورهيسلجوقی نیز رواج بسیار داشت و معمولاً همچون سنتی ادبی در شعر شاعران تکرار میشد و به گسترش کاربرد عناصر و مضامین سامی در شعر و سخن سعدي منجر شد؛ البته مقبولیت عام آثار سعدي به گونهاي است که بیش از هر چیز سهم عمدهي عناصر و مضامین ایرانی را فرا یاد میآوردکه در این صورتحضور فراوان عناصر و مضامین ایرانی در آثار سعدي، -علیرغم سفرهاي او و رواج روزافزون اندیشهها و مضامین سامی در قرنهاي هفتم و هشتم- ، نموداري از گرایشهاي ایرانی و اندیشهها و باورهاي ملی او تواند بود.
منظور از عناصر و مضامین ایرانی و سامی در این پژوهش باورها، آیینها، اسطورهها، قصهها، شخصیتهاي بزرگ تاریخی، ملی، علمی و...، دین و فرهنگ و مشخصات جغرافیایی اقوام ایرانی و سامیاست. سعدي با بهرهمندي از این عناصر و کاربردشان در آثار خود، علاوه بر بهرههاي بلاغی و تعلیمی،علاقه و توجهخاص خودرا به هر یک از دو حوزهي فرهنگی نشان دادهاست. در این پژوهش کاربردهاي بلاغی عناصر و مضامین نام برده، در سراسر آثار سعدي جستوجو و زیر چهار عنوان کلی اسطورهها، شخصیتها، آثار فرهنگی و تاریخی و اقلیم و مظاهر جغرافیایی نشان داده شدهاستهمچنین نوع کاربرد این عناصر و مضامین در بیان و بدیع لفظی و معنوي سعدي با یکدیگر مقایسه شدهاست. نتایج به دست آمده افزون بر اینکه سهم عمدهي هر یک از دو حوزهي فرهنگی را در بلاغت سعدي نشان میدهد، میزان حضور مؤثرتر و چشمگیرتر آن را نیز آشکارتر میسازد.
.2 بدیع و بیان در سبکهاي ادبی و سخن سعدي
مصالح شعر و سخن ادبی همان زبان عادي است اما ادبیات به یاري عاطفه، آشناییزدایی و فرارفتن از زبان هنجار، داراي ساختی بدیعی میشود؛ ساختی که هم لفظ و هم معنا را در برمیگیرد. این دو یا به تعبیري دیگر درونمایه و ابزار بیان، با هم در ماندگاري یک اثر هنري سهیم هستند و آثاري که به یکی بسنده کنند معمولاً از عمري طولانی برخوردار نخواهند بود؛ هر چند برخی از سخنشناسان ماندگاري را بیشتر، متعلق به آثاري میدانند که از درونمایهاي مهم و پایدار برخوردار باشند اما شاعران و نویسندگان گوناگون براي رساندن همین مفهوم و معناي متعالی و برجسته نیز از اشکال و الفاظ یا ابزار یاري میجویند.
