بخشی از مقاله
چکیده
ایران دارای میراث بزرگ معماری است . از زمان ساخت کهن ترین بنای مهم معماری ایران یعنی زیگورات چغازنبیل که در حدود 1250 سال قبل از میلاد مسیح بنا گردیده تا آستانه دوره معاصر ایران،دوره ای به مدت بیش از 3000 سال در پشت سر ماست.در تمامی این مدت زمان طولانی ، همواره و پیوسته یک فعالیت قوی و مهم معماری در این کشور وجود داشته و آثار بسیار زیاد و با ارزشی رادر گوشه وکنار این سرزمین به وجود آورده است . این آثار سهم بزرگی در شکل دادن و پیشبرد معماری جهان در دوره های مختلف تاریخ به عهده داشته اند.تاریخ معماری ایران راصولاً می توان به دو بخش اصلی ، معماری قبل و بعد از اسلام تقسیم کرد .
دین اسلام که در حدود 1400 سال پیش در ایران مستقر گردید ، با توجه به جهان بینی خاص خود آثار معماری بعد از اسلام ایران را تحت تاثیر قرار داد و به آنکیفیّت جدیدی بخشید ، لکن به هرحال پیوند محکمی بین این دو بخش معماری ایران بر قرار گردید .اگر چه معماری ایران بعد از دوره صفوی یعنی از حدود چهارصد سال قبل نتوانسته جایگاه برجسته خود را در معماری جهان حفظ کند و در واقع از این زاویه سیر نزولی داشته است ، لکن به رغم این سیر نزولی باز هم آثار بسیار با ارزش معماری در این سالها تا شروع دوره معماری معاصر ایران بوجود آمده است.
هدف از این امرذکر نکات تکراری نیست،بلکه بازبینی و ارایه ی افق های جدید در زمینه ی مبانی طراحی معماری معاصر میباشد.رویکرد این نوشته کیفی بوده و روش جمع آور اطلاعات مطالعه کتابخانه ای و استراتژی تفسیری تاریخی مد نظر بوده است.همچنین تحولات دورانهای بعد از صفویه به دلیل اهمیت مساله در این پژوهش بررسی شده اند.علاوه بر آن بررسی آثار سید هادی میرمیران نیز به دلیل اهمیت آن،به عنوان مورد مطالعاتی بررسی شده است.با چینش عوامل مهم در کنار یکدیگر واستقراء، نتیجه گیری انجام شده است.بخش پایانی این مقاله حاوی پیشنهاداتی جهت دستیابی به خاستگاه فرم در معماری معاصر ایرانی میباشد.
مقدمه
ایران دارای میراث بزرگ معماری است . از زمان ساخت کهن ترین بنای مهم معماری ایران یعنی زیگورات چغازنبیل تا آستانه دوره معاصر ایران. در تمامی این مدت زمان طولانی ، همواره و پیوسته یک فعالیت قوی و مهم معماری در این کشور وجود داشته که این فعالیت سهم بزرگی در شکل دادن و پیشبرد معماری جهان در دوره های مختلف تاریخ به عهده داشته اند .
تاریخ معماری ایران را می توان به دو بخش اصلی ، معماری قبل و بعد از اسلام تقسیم کرد .
جهان بینی اسلامی از 1400 سال پیش وارد ایران شد و معماری ایران را تحت تاثیر خود قرار داد و به آنکیفیّت جدیدی بخشید ، لکن به هرحال پیوند محکمی بین این دو بخش معماری ایران بر قرار گردید . هر دو بخش معماری ایران ، چه بخش قبل از اسلام که دو دوره طلایی طولانی هخامنشی و ساسانی را در بر می گیرد ،و چه بخش بعد از اسلام که حداقل تا زمان صفوی یعنی در یک دوره هزار ساله سیر تکاملی ممتدی داشته است ، به عنوان قسمتهای پر اهمیت تاریخ معماری برشمرده می شوند .
اگر چه معماری ایران بعد از دوره صفوی یعنی از حدود چهارصد سال قبل نتوانسته جایگاه خود را در معماری جهان حفظ کند و در واقع از این زاویه سیر نزولی داشته است ، لکن به رغم این سیر نزولی باز هم آثار با ارزش معماری در این سالها تا شروع دوره معماری معاصر ایران بوجود آمده است
سیر تکامل تاریخچه معماری معاصر ایران:
معمولاً در غرب بوبژه در اروپا برای یافتن ریشه های معماری معاصر ، دوره هایی از نیمه دوم قرن هجدهم - آغاز انقلاب صنعتی - تا اولیل دهه قرن بیستم را مورد بررسی و مطالعه قرار میدهند . از این پس را آغاز معماری معاصر یا معماری مدرن که جنبش مدرن در آنتقریباً شکلی جهانی به خود میگیرد ، میدانند. - علل اصلی پیدایش معماری مدرن ناشی از تغییر سلیقه ، پیشرفتهای ساختمانی چه از لحاظ علمی و فنی همین طور در نظریه ها و نگاه های جدید به جهان می دانند. -
حال ، روند بررسی بالا را در مورد معماری معاصر ایران برابر است با نیمه نخست قرن دوازدهم ، یعنی دوران حکومت افشاریه ، ولی آگاهی از تاریخ کشورمان در این دوران از انقلاب صنعتی خبری نبوده است.
در جستجو برای انتخاب تاریخ و مبدأ این قضیه ، پی میبریم که تا اواسط دوره قاجاریه ، معماری به صورت مجموعه ای واحد ، قابل درک و تحلیل است . طرح و اجرای ساختمانها توسط صاحب کاران و معماران با شرایط مختلف زمان و مکان تغییر میکردند ، ولی تمام مراحل کار از توازن و تناسب بین جامعه و معماری حکایت دارد وتنها در جزئیات است که بنا به سلیقه معماران یا خواست صاحب کاران ، تغییراتی به وجود می آمد. تغییرات یا تفاوتها در سطح بیان معماری بوده است . تا این زمان معمار را نمیتوان از جامعه منفک کرد ، معمار نیز یکی از اعضای جامعه بوده است .
در ادامه مطالعه و بررسی از سویی میتوان از روش معمول تاریخ هنر تا آغاز معماری مدرن که در آن مسئله اصلی مطالعه ارزشهای فرمال است تبعیت کرد ، کهاصولاً به کیفیات و روابط فرمها توجه شده ولی از سوی دیگر از اواسط دوره قاجاریه رابطه معماری و جامعه کم کم تغییر مییابد و به اوج خود در دوره پهلوی می رسد.
البته در اینجا نیز میتوان استفاده از مطالعه فرمهای دوره گذشته به بررسی فرم در معماری نیز پرداخت و از تغییر و تحول این فرمها ، هنرمندان یا سبکهای ویژه ای سخن راند،ولی اینها بخش کوچکی از رویدادهای معماری و فرهنگ معاصر را تشکیل میدهند ، زیرا که علاوه بر آنها در امر تغییر و تحولات اجتماعی اجتماعی ، مسائلی تازه ، جدا از رسوم گذشتگان مطرح میشوند که در زمینه معماری در درجه نخست اهمیت قرار میگیرد .
بنابراین حیطه مطالعات را باید وسیعتر کرد ، تحولات در زمینه های گوناگون اقتصادی ، اجتماعی و فنی را هم در نظر گرفت و تأثیرات آنها را در معماری مورد بررسی قرار داد ، هر چند این عوامل تاثیر مشهودی بر معماری نداشته ، ولی با مطرح شدن احتیاجات مادی و معنوی جدید ، افکار نو و وسایل جدید ، نوعی معماری جدید مطرح می شود که به هر حال از معماری گذشته متفاوت است .
در رابطه با معماری معاصر ایران یک نمونه و سه مقطع زمانی را می توان در نظر گرفت.
نمونه ایی که نقطه عطفی در تغییرات فرمان معماری ایران قلمداد می شود و بنای دیوانخانه کریم خان زند در شیراز است . در این بنا می توان به سه ویژگی که تا آن زمان در معماری ایران وجود نداشته اشاره کرد : اول ، سنگکاری پایین دیوارها ، دوم طلاکاری در سقف آن و سوم ، که از دو ویژگی پیش نیز با اهمیت تر است و اهمیت آن تغییر فنی و اجرایی درعمل است و آن استفاده از پوشش شیروانی است که از آن زمان به بعد در تمام معماری ایران شیوع می یابد .
سه مقطع زمانی نیز به ترتیب عبارتند از :
-1 تحولات اولیه در دوره قاجاریه
-2تحولات دوره ی ناصر الدین شاه
-3دوره ی رضا شاه
- نخست تحولات اولیه در دوره قاجاریه
تهران شاه طهماسبی به آقا محمد خان واگذار می شود و وی تهران را پایتخت اعلام می کند و در پی آن فتحعلیشاه نیز در همین پایتخت به سلطنت خود ادامه می دهد . در این زمان ایجاد مناسبات رسمی با کشورهای خارجی و همچنین رفت و آمدهای به کشورهای خارج آغاز می شود پیامد این روابط احداث سفارتخانه های خارجی به سبک معماری آن ممالک است که در دگرگونی معماری ایران نیز بی ثأثیر نبوده است . در همین زمام اعزام نخستین گروه دانشجویان به لندن صورت می گیرد که این گروه در سال 1320 ه . ق با عنوان مهندس ، طبیب و معلم به ایران برمیگردند .
ویژگی های ساختمانی و شهری شهر تهران در این زمان عبارتند از :
حصار شاه طهماسبی شهر با چهار دروازه خود همچنان پابرجاست ، به عبارت دیگر هنوز شهر نیاز به توسعه پیدا نکرده است .
مصالح عمده مصرفی ساختمانها خشت و آجر و سنگ به طور محدود . پوششهاعمدتاً گنبد در فضاهای عمومی خاص و مذهبی ، و در سایر موارد استفاده از تیر چوبی است .
در و پنجرهکاملاً چوبی است .
نازک کاریعمدتاً اندود گچ با انجام تزئینات و نقاشی روی آن است
.
ساخت خانه های اعیان و اشراف به صورت اندرونی و بیرونی است .
- دوم ، تحولات در دوره ناصر الدین شاه
در این زمان به علت توسعه روابط و ارتباطات دگرگونیهایی در تمام زمینه ها صورت می گیرد که معماری نیز از آن مبرا نیست .
از نخستین آثار این تغییرات می توان به توسعه و گسترش دارالخلافه برای کنترل شهر تهران ، تعیین محدوده جدید برای آن،احداث میدانها ، بازارها و نوع جدیدی از معماری یعنی مهمانخانه است . در همین زمان میتوان از چند کارخانه که در شهر تهران احداث می شود ، نام برد در این دوره هرچند ایجاد بناها به دستور شاه صورت میگیرد ، ولی در واقع درباریان تجارو ... نیز نقش عمده ای دارند .
این رشد نیاز به مصالح بیشتر را طلب می کرد ولی ماده عمده در دسترس همان خاک بود که همچنان به صورت خشت و آجر در ساختمان سازی به کار گرفته شد . از نظر تکنیک ساختمانی این دوره با دوره ای که پیشاپیش تفاوت چندانی ندارد . پوشش سقفها با همان صورت گنبدی و تیرچوبی است . در نازک کاری از گچ پخته استفاده می شود . تنها پیشرفت فنی در این دوره استفاده از آهک در پی ساختمانها بوده است .
به علت رشد فعالیت ساختمانی ، نارسایی در نیروی متخصص و ماهر کاملاً، مشهود است ، این امر سبب به وجود آمدن استادکاران و هنرمندان بدون تبحر می باشد که پیامد آن از دست دادن کیفیت اجرایی ساختمان سازی حتی در بناهای عمومی و سلطنتی است.
توسل به زینت و تزئین ساختمان پوششی برای این نارساییها و حتی کار به آنجا میرسد که از رنگ کردن آجر نیز ابایی ندارند .
طرحهای عمده اجرا شده در این برهه عبارتند از :
کاخ گلستان
بنای نارنجستان ، تالار موزه
تغییرات اساسی در عمارت بادگیر و تالار الماس .
کاخ ابیض.
بنای حرم خانه و خوابگاه ناصری .
کوشک شمس العماره که تحت تأثیر ساختمانهای اروپایی و طرح اولیه آن به دست مهندسان فرانسوی و اتریشی تهیه شده بود . تظاهر معماری اروپا در این بنا با تبدیل قوسی از نوع رسمی به نیمدایرهکاملاً مشهود است که سپس در عمارت کلاه فرهنگی عشرت آباد نیز تکرار شد .
از ساختمانهای دیگر به سبک نیمه اروپایی میتوان از ساختمان واقع
در ضلع شرقی میدان توپخانه که به بانک شاهی تبدیل شد ، نام برد غیر از این ساختمانهای حکومتی ، روند عمومی ساختمان سازی نیز همچنان در انواع بناهای تجاری ، مذهبی و خانه سازی جریان داشت که از نمونه های بارز آن می توان به مدرسه و مسجد سپهسالار اشاره کرد که به دست مشیرالدوله در جنب منزل شخصی خود احداث گردید ، کهبعداً محل تشکیل نخستین دوره مجلس نیز بود .
از بناهای معروف دیگر این دوره ، احداث مدرسه دارالفنون به دست امیر کبیر است تکیه دولت در ضلع شرقی کاخ گلستان احداث گردید . الگوی طرح تکیه دولت را مهندیسن فرانسوی ارائه کرده بودند . بنای سفارت آمریکا نیز در همین زمان احداث شد .
پس از ترور ناصرالدینشاه تا زمان صدور فرمان مشروطیت ، تمام فعالیتها در زمینه معماری با رکود نسبی همراه است و تا آغاز سلطنت پهلوی این رکود همچنان ادامه داشت.
به طور کلی جمع بندی ویژگیهای بناهای این دوره را در چند نکته زیر میتوان خلاصه کرد :
تأثیر مستقیم برخی معیارهای اروپایی در بناهای این دوره .
استفاده از تزئینات و رنگ در داخل و خارج ساختمان بویژه به شکل نقاشی .
ترکیبات جدید فضایی در فرم کلی بنا .
بزرگتر شدن فضاها .
کاهش دقت در ساخت بنا .
سوم ، دوره رضاخان :
شروع معماری معاصر ایران را می توان از حدود سال 1300 به بعد تصور کرد . سیمای شهرهای ایران متحول شد و بناهای لازم برای زندگی جدید مانند ادارات ، کارخانجات ، بانکها ، ایستگاههای راه آهن ، دانشگاهها و جز اینها ، و هم چنین واحدها و مجموعه های مسکونی جدید در شهر ها بوجود آمدند. این بناها بر خلاف بناهای قبل از تاریخ معاصر که بدست معماران سنتی طراحی و ساخته می شدند، بتدریج بدست معماران تحصیل کرده طراحی گردیدند . این عده را در ابتدا معماران غیر ایرانی تشکیل می دادند و سپس اندک اندک معمارانی که در مدارس معماری خارج از ایران تحصیل کرده بودند ، و به دنبال آن با ایجاد اولین مدرسه معماری ایران در حدود سالهای 1320 ، معماران تحصیل کرده ایرانی نیز به آنها اضافه شدند
.از همان ابتدا در معماری معاصر ایران ، توجه به معماری گذشته مطرح می گردد و این توجه در دوره های مختلف به صورتهای متفاوت بروز می یابد .
در فاصله سالهای 1300 تا 1320 پهلوی اول بر ایران حاکم بود و آثار مهم معماریعمدتاً بوسیلهحکومت و بدست معماران خارجی ایجاد شدند ، توجه خاصی به معماری گذشته بخصوص در دوره های قبل از اسلام ، یعنی هخامنشی و ساسانی- صورت گرفت و در کنار آن کارهای دیگر معماری بوجود آمدند که در آنها عناصری از معماری گذشته ایران در شکل بعد از اسلام آن با عناصری از معماری اروپایی در هم آمیخته شده بود .
به هر حال به جز چند اثر محدود مانند موزه ایران باستان کار ماکسیم سیرو و آندره گدار،فاقد ارزش بودند .
در این دوره با توجه به افزایش ارتباط حکومت با غرب دانشجویان بیشتری به خارج از کشور اعزام شدند و از جمله چند دانشجو برای تحصیل معماری به مدسه بوزار فرانسه اعزام شدند .
دانشگاه تهران در سال 1313 ه .ش و دانشکده هنرهای زیبا به سال 1319 تأسیس شد .
تشکیل شهرداری به صورت نوین به سال 1311 صورت گرفت و متعاقب آن ، برج و باروی شهر تهران برای احداث خیایانها و میادین جدید تخریب شد .
مساحت شهر به سال 1308 ، 24 کیلومتر مربع یعنی شش برابر زمان فتحعلیشاه بود که در سال 1313 ، یعنی به فاصله پنج سال به 46 کیلومتر مربع و به عبارت دیگر یازده برابر زمان فتحعلیشاه شد . دیگری شرکت کامپاکس که تکمیل راه آهن به آن واگذار شد .
و شرکت سنتاب که طرح پل فلزی اهواز را بین سالهای 1306 تا 1310 انجام داد .
تیرآهن و سیمان به صورت وارداتی از حدود سال 1311 در ساختمان سازی مورد استفاده قرار گرفت . پیش از آن مسیومارکف روسی از تیرآهن در نعل درگاه ساختمان استفاده کرده بود ، از ریلهای فرسوده راه آهن یا لوله های نفت نیز در ساختمانسازی استفاده میشد
