بخشی از مقاله
چکیده
کاربرد نماد در ادبیات مقاومت فلسطین، یکی از شاخصههای برجستهی شاعرانی است که با چند لایه کردن زبان شعری خود، بر زیبایی اثرشان میافزایند و خواننده را در دریافت معنی و مقصود،با لذّت کشف بیشتری مواجه میسازندتوفیق. زیّاد از جمله شاعران رمزپردازی است که با خلق تصاویری زیبا و بدیع، زبان رمزگونه را برگزیده و مفاهیم پایداری را غنای بیشتری بخشیده است. شاعر با استفاده از تکنیک نمادین مخاطب را به تأمل بیشتری وامیدارد و انگیزه مقاومت را در جان او زنده نگه میدارد.
نگارندگان در این پژوهش کوشیدهاند تا با روشی توصیفی-تحلیلی، به بررسی و تبیین انواع نمادهای به کار رفته در سرودههای توفیقزیّاد بپردازند. از یافتههای تحقیق بر میآید که یّزاد افزون بر استنباط معانی متداول از نمادها، با خلق مفاهیمی جدید، توانسته تصویری واضح و شفاف از میهن اشغالی خود ارائه کند. در این میان نمادهای طبیعی بیشترین فراوانی را در سرودههای وی داشتهاند. مفاهیمی چون پایداری، خروش، عصیان، انقلاب، امید به پیروزی در برابر اشغالگراندر اشعار زیّاد از بسامد بالایی برخوردارند.
مقدمه
نمادها و مفاهیم وابسته به آن مانند اسطوره و نقاب، همواره در دو حوزه معناگرایی و تصویر آفرینی شعر مقاومت فلسطین نقش عمیقی داشتهاند و همین دو خصلت ادبی سبب شده است تا در ساز و کار سرایندگی به شکلی کارآمد مورد توجه قرار گیرند. شاعران ادب پایداری فلسطین، در ابراز احساسات عمیق خویش نسبت به سرزمین غصب شده خود، دعوت به پایداری و استقامت، ایجاد بارقه امید در ملت و رساندن فریاد مظلومیت انسانهایی که از سوی کفر جهانی مورد هجوم قرار گرفتهاند، از روشهای نوین ادبی چون نمادپردازی سود جستهاند.
زبان نمادین مجال مناسبی رابرای شاعری چون توفیق زیّاد فراهم آورد تا در پس آن، مفاهیمی چون پایداری، مبارزه طلبی، آرمان خواهی، شهادت طلبی و ظلم ستیزی را بیان کند و میزان التزام خویش به وطن را به نمایش بگذارد. از این رو نگارندگان در این پژوهش برآنند تا به بررسی و تحلیل نمادهای به کار رفته در دیوان شاعر بپردازند. اما برای آشنایی هر چه بیشتر با وی نخست نگاهی گذرابه زندگی شخصی و ادبی شاعر خواهیم افکند.
توفیق زیاد، نویسنده و شاعر برجسته مقاومت در سال 1929 در ناصره زاده شد و در همانجا به تحصیل پرداخت. سپس برای گذراندن تحصیلات عالی به موسکو رفت. به هنگام اشغال فلسطین در 1948 فعالیتهای سیاسی خود را با پیوستن به حزب کمونیست راکاح در داخل سرزمینهای اشغالی دنبال کرد. در 1974 شهردار ناصره شد و به نمایندگی از اقلیت عربهای مقیم فلسطین اشغالی به پارلمان اسرائیل راه یافت.
او در 1990 به دریافت نشان فرهنگ و هنر بیت المقدس نائل آمد. توفیق زیاد را از پرچمداران شعر مقاومت فلسطین در داخل سرزمینهای اشغالی دانستهاند که همواره هنر و استعداد خود را در راه خدمت به آرمانهای فلسطین و برانگیختن احساسات مردمی به کار گرفت و در سرودههایش به دفاع از میراث فکری و هنری این مرز و بوم پرداخت. افزون بر دیوانهای مختلف از توفیق زیّاد مقالات، پژوهشها، کتابها و داستانهایی نیز بر جای مانده است. وی به ادبیات عامیانه فلسطین توجه خاصی داشت
مجوعههای شعری او عبارتند از:
أشدّ علی أیادیکم - مطبعه الاتحاد، حیفا، 1966م - ؛ أدفنوا موتاکم و انهضوا - دارالعوده، بیروت، 1969م - ؛ أغنیات الثوره و الغضب - بیروت، 1969م - ؛ أم درمان المنجل و السیف و النغم - دارالعوده، بیروت، 1970م - ؛ شیوعیون - دارالعوده، بیروت، 1970م - ؛ کلمات مقاتله - دارالجلیل للطباعه و النشر، عکا، 1970م - ؛ عمان فی ایلول - مطبعه الاتحاد، حیفا، - 1971؛ الأعمال الشعریه الکامله - دار العوده، بیروت، 1971؛ دار الأسوار، عکا، - 1985؛ تهلیله الموت و الشهاده - دار العوده، بیروت، - 1972؛ سجناء الحریه و قصاید أخری ممنوعه - مطبعه الحکیم، ناصره، . - 1973
کلیات تحقیق
ادبیات پایداری فلسطین در واقع پژواک فریاد رسای انسانهای مظلوم، بیدفاع و آزادهای است که در برابر اشغالگران سر تا پا مسلح به مبارزه برخاستهاند. این نوع ادبیات از شورانگیزترین گونههای ادب عربی به شمار میرود و شنونده را با اندوه بیپایان مردم فلسطین آشنا میسازد.
توفیق زیّاد از پرچمداران شعر مقاومت در داخل سرزمینهای اشغالی محسوب میشود که همواره هنر و استعداد خود را در راه خدمت به آرمانهای ملت فلسطین و برانگیختن احساسات ملی به کار گرفته است. از این رو نگارندگان در این پژهش به تبیین و تحلیل زوایای مختلف شعر او پرداختهاند و به روش توصیفی تحلیلی و با بهرهگیری از ابزارهایی چون فیش برداری، کتابخانه و اینترنت، برآنند تا به این سؤالها پاسخ گویند که شاعر از چه نمادهایی در اشعار خود بهره برده و منبع الهام وی در خلق این نمادها چه بوده است؟
در فرضیههای نخست محققان پنداشتند که غالب نمادهای تاریخی، ادبی یا طبیعی کهتوفیق زیّاد از آنها الهام گرفته از میراث ملی عربی، حوادث تاریخی فلسطین و فرهنگ عامیانه اقتباس شده است و شاعر با بهرهگیری از زبان سمبلیک توانسته مردم را به قیام و خیزش در برابر اشغالگران فرا خواند.
در رابطه با پیشینه تحقیق باید گفت که پایاننامهای در دانشگاه تربیت مدرس با عنوان "عناصر فرهنگ عامیانه در شعر مقاومت فلسطین" از خانم رقیه رکنی تدوین شده که نویسنده در آن به بررسی اشعار عامیانه احمد دحبور، توفیق زیاد و سمیح قاسم پرداخته است. همچنین پایاننامه دیگری با عنوان "اثر الفکر الیساری فی الشعر الفلسطینی" در دانشگاه قاهره توسط دکتر رقیه زیدان نوشته شده و اندیشههای چپ گرایانه محمود درویش و سمیح قاسم و توفیقزیّاد مورد بررسی قرار گرفته است. افزون بر آن مقالهای با عنوان "مقاومت در شعر توفیق امین زیاد" در نشریه ادبیات پایداری به چاپ رسیده است. اما هیچکدام از موارد فوق به بررسی نمادهای پایداری در سرودههای او نپرداختهاند.
مفهوم نماد
نماد عبارت از هر علامت، اشاره، کلمه، ترکیب و عبارتی است که بر معنی و مفهومی غیر ظاهری دلالت کند
از نظر ادبی نماد نحوه خاصی از بیان و توضیح درباره چیزی است که در سایه تداعی معنایی، مفهومی بیشتر یا اصولا مفهومی دیگر را بیان میکند. به عبارت دیگر نماد، کاربرد آگاهانه واژه یا عبارت، در غیر از معنای خاص آن واژه یا عبارت میباشد و این مهم از طریق دلالت یا اشاره، نه از راه مشابهت و قیاس حاصل میگردد
اصطلاح نماد به عنوان یک اسم عام، مفهوم بسیار وسیعی دارد، چنانکه میتوان از آن برای توصیف هر شیوه بیانی استفاده کرد که به جای اشاره مستقیم به موضوعی آن را غیر مستقیم و به واسطه موضوعی دیگر بیان میکند
نمادپردازی در شعر زیّاد
شاعران مقاومت فلسطین، همواره در بروز تواناییها و خلاقیتهای هنری خود در به تصویر کشیدن عمق مشکلات ملت فلسطین با زبانی صریح و شفاف و انتقال احساس این فاجعه به دیگران، با مشکل مواجه بودهاند.از این رو زبان نمادین را به کار بردند تا از یک سو به شعرشان صفت انسانی والایی بخشید و از سوی دیگر این امکان را فراهم آورد که فرهنگی غنی و ارزشمند از واژگان و تصاویر شفاف و منحصر به فرد در قالب زبانی رمزگونه به ادبیات مقاومت راه یابد
توفیق زیّاد نیز همچون دیگر شاعران ادب پایداری فلسطین، در ابراز احساسات عمیق خویش نسبت به سرزمین اشغالیاش و دعوت هموطنانش به پایداری و استقامت به نمادگرایی پرداخته و در این راه از اموری چون طبیعت جاندار و بیجان، عناصر زمانی و مکانی، رنگها و مفاهیم دیگر سود جسته است.
