بخشی از مقاله
چکیده:
گرچه اصطلاح " تاریخ گذاري" قرآن، به معناي تعیین زمان نزول سوره ها و یا بخش هایی از یک سوره، عنوانی نو ظهور در پژوهش هاي قرآنی محسوب می شود امّا منابع و علوم زیربنایی آن همچون ترتیب نزول سوره ها، اسباب نزول وبه ویژه علم مکی و مدنی، از صدر اسلام شکل گرفته است. بر اساس مطالب هر یک از این علوم می توان گفت به اتفاق نظر علماء، بسیاري از سوره هاي قرآن مکی و تعداد کمتري مدنی است ولی در زمان و مکان نزول اندکی از سوره ها اختلاف نظر صورت گرفته که سوره ي " رعد" در شمار این چند سوره و چه بسا به جهت اختلاف فراوان در آراء مفسران ذیل این سوره، از جمله حساس ترین آنهاست.
بنابراین با گردآوري و دسته بندي روایات ترتیب نزول سوره ها و اقوال مفسران در مکان و اسباب نزول سوره " رعد" و بررسی و تطبیق ضوابط و خصائص مکی و مدنی، می توان تعارض و اختلاف مربوطه را رفع نمود و به تاریخ گذاري آن مبتنی بر مکی بودن این سوره، نظر داد.
مقدمه:
تاریخ گذاري یا کرونولوژي قرآن که عبارتست از تعیین زمان و ترتیب تاریخی هر یک از سوره ها و یا بخش هاي آن به کمک روایات ترتیب نزول، اسباب نزول، مکی ومدنی، ناسخ و منسوخ، و تاریخ پیامبر اسلام - صلی االله علیه و آله و سلم - و بهره گیري از تلویحات یا تصریحات موجود در قرآن راجع به رویدادهاي زمان مند تاریخ رسالت آن حضرت، از جمله علوم و مباحث مهم درشناخت دقیق و تفسیر درست قرآن مجید می باشد
هر چند عنوان این قبیل تحقیقات، جدید است امّا علوم مرتبط و زیربنایی آن، قدمتی بس طولانی از صدر اسلام دارد. براساس مطالب موجود در آن علوم، بسیاري از سوره هاي قرآن به اتفاق نظر علماءمکی و تعداد کمتري نیز بدون اختلاف، مدنی است، امّا در مکی و مدنی بودن، یا زمان و مکان نزول تعدادي از سوره ها، اختلاف نظر وجود دارد که برخی همچون آیت االله معرفت تعداد این سوره ها را تا سی سوره بر می شمارند، که از آن جمله سوره "رعد" می باشد
آن چه بر حساسیت این اختلاف افزوده، ارتباط مکی بودن آخرین آیه ي این سوره »َو یَقُولُ الﱠذینَ کَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ کَفی بِاللﱠهِ شَهیداً بَیْنیَوَبیْنَکُمَْو مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتاب - «رعد. - 43/ و تأیید شأن نزول صحیح عبارت »و من عنده علم الکتاب« که در شأن حضرت علی - علیه السلام - می باشد و این ارائه ي تفسیر صحیح از سوره ي رعد است. بیشتر مفسرین اذعان داشته اند که سوره ي رعد با مکی بودن بیشتر سازگاري دارد. و برخی از علماء با تأیید سبب نزول هاي غیر واقعی به مدنی بودن سوره ي رعد نظر داده اند،که تفسیر نادرستی از سوره است.
-2روایات ترتیب نزول سوره هاي قرآن
-1-2 گزارش و بررسی روایات
روایات ترتیب نزول سوره هاي قرآن که غالباً سوره ها را در دو بخش مکی و مدنی گزارش می کند، بخشی از روایات و آثار معتبري است که در تعیین مکان و زمان نزول سوره ها و در تاریخ گذاري آنها، مورد استناد قرار می گیرد. این روایات- که به چند تن از صحابه و تابعان می رسد- به ترتیب تاریخ روایان و نیز منابع یاد کرد آنها، مورد بررسی قرار می گیردو وضعیت سوره ي رعد در آنها مشخص می شود:
-1-1-2 روایت علی بن ابی طالب - ع - - 41هق - .
در این روایت که طبرسی در ذیل سوره ي انسان به آن اشاره کرده است روایت ترتیب نزول سوره ها با حرف عطف »ثمﱠ« بیان کرده که سوره الرعد جزء سور مدنی و بین دو سوره ي محمّد و الرحمن واقع شده است.
-2-1-2 روایت عبداالله بن عباس - 68ه.ق - .
روایت ابن عباس از چند طریق به دست می رسد:
-1-2-1-2 طریق عثمان بن عطاء از پدرش عطاء خراسانی - 135ه.ق - . که این افراد این روایت را بیان کرده اند:
-1-1-2-1-2 ابن ضریس - 294ه.ق - . وي این روایت را با گزارش همه ي سور ها در دو بخش مکی و مدنی و با کاربرد حرف عطف َ»ثﱠم« به ترتیب نزول سوره ها اشاره می کند. در بخش مکی، 86سوره و در بخش مدنی 28 سوره قلمداد می شود. در روایت سوره ي »رعد« دهمین سوره در بخش مدنی و در بین دو سوره ي محمّد و الرحمن قرار دارد.
-2-1-2-1-2 حسکانی - 470ه.ق - . او از مفسرانی است که روایت را از طریق یاد شده، با چند سند می آورد و آنگاه سوره هاي مکی را به ترتیب، تا سوره ي الرحمن، هل اتی و طلاق ذکر می کند و ادامه می دهد و سوره ي رعد را جزء سوره نازل شده مدنی که جمعا 28 سوره را مدنی می داند تلقی می کند.
-2-2-1-2 طریق ابن جریج 150 - ه.ق - ، از عطاء خراسانی - 135ه.ق - :
روایت را از این طریق نیز، افرادي بیان کرده اند:
-1-2-2-1-2 ابن ضریس - 294ه.ق - .
وي پس از نقل کامل روایت ابن عباس، به نقل روایتی شبیه آن از ابن جریج، از عطاء خراسانی اشاره می کند. با این تفاوت که ابن جریج »ضحی« را با دو احتمال مکی و مدنی، گزارش می کند.
-2-2-2-1-2 حسکانی - 470ه.ق - .
وي نیز پس از ذکر روایت از طریق نخست که بیان شد اما این روایت از طریق ابن جریج از عطاء خراسانی نقل کرده است. - حسکانی، ج410،. - 2
-3-1-1-2 طریق مجاهد - 104ه.ق - .
ابوجعفر نحاس - 338ه.ق - ، وي از این طریق، اظهار نظر ابن عباس را در مورد مکی و مدنی بودن سوره ها به ترتیب کنونی قرآن و در سرآغاز سوره ها، هنگام بررسی آیات ناسخ و منسوخ هر سوره ذکر می کند و در ذیل سوره ي رعد آن را طبق نظر ابن عباس مکی می شمارد. او پس از نقل از سعید از قتاده مبنی بر مدنی بودن، آن نظر ابن عباس که سوره را مکی می داند را ترجیح داده است
سیوطی گفتار پراکنده ي نحاس را گرد آورده- هر چند در گزارش سوره هاي پایانی دقت لازم را از دست می دهد- سند آن را می ستاید و همه افراد آن را ثقه می خواند.
