بخشی از مقاله
چکیده
شعر متعهد در اندیشه دینی برگرفته از دین و در مسیر ولایت اهل بیت - ع - است آنقدر که به حفظ و تعلیم آن سفارش مؤکّد شده است. شعر متعهد علاوه بر ارزش دفاعی و جهادي، درجهاي از عبادت خالصانه شاعر در فرهنگ دینی به شمار میآید که گاهی قدسیّت یافته، در قالب معانی و الفاظ با تایید روح القدس - ملائکه رحمت - به ضمیر ناخود آگاه شاعر القاء میشود.
حفظ و آموزش کلام وحی همیشه مقدم بر شعر متعهد است تا جائی که گاهی از ناحیه اهل بیت - ع - به کسانی که شعر را مقدم میشمردهاند تذکراتی در این خصوص داده شده است. شاعر متعهد بدون گذر از فهم و اندیشه خالص دینی و قرآنی و پایداري و استقامت در ایمان به مقام تعهد نمیرسد لذا شاعران بزرگ ولایت در طول تاریخ قبل از اینکه در عرصه شعر قدم بگذارند آشناي به دین و قرآن بودهاند.
.1 مقدمه
تعامل اهل بیت - ع - با شعر و ادب و شاعران متعهد، بر طبق آموزههاي قرآنی بوده است. بازخوانی نگاه تربیتی و معرفت شناسی اهل بیت - ع - در وادي شعر و شاعري، حوزهاي است که علاوه بر شناخت بیشتر مفاهیم قرآنی، موجب تبیین جایگاه شاعران متعهد میشود. شعر متعهد شعري است که در آن ولایت أهل بیت - ع - در سایه عبودیّت و ربوبیّت خدا تجلی نموده، موجب رشد فکري و تکامل میگردد. اصل تعهد به عدم پیروي و متابعت از شیطان و قرار گرفتن در مسیر صراط مستقیم یعنی ولایت خدا و أهل بیت - ع - است خداوند میفرماید:
یس - 61-60/ یعنی »اى فرزندان آدم! آیا با شما پیمان نبستم که شیطان را نپرستید که او دشمن آشکار شماست و مرا بپرستید که راه راست این است.«
بنابراین در این گفتار مقصود از شعر متعهد همان شعر شیعی است که در عرصه اسلام و ولایت قدم بر میدارد. علم و ایمان و خلوص از ویژگیهاي شاعران متعهد شیعی است که موجب خیر و برکت، غفران و رحمت، و ارزش معنوي شعر آنها میشود. موضوع اندیشه دینی در شعر متعهد - ولائی و اسلامی - در لابلاي منابع روائی قابل جستجو و قابل تأمل است.
در دوره معاصر چه در حوزه جمع آوري اشعار شاعران شیعه و چه در حوزه شرح حال برخی از شاعران متعهد و یا بازخوانی شعر و ادبِ هر یک از امامان معصوم - ع - کتابها و یا مقالات متعددي نوشته شده است که ذکر آنها در این نوشتار به طول میانجامد ولی مجموعه گرانقدر »الغدیر« از علاّمه امینی یکی از مهمترین منابع موجود معاصر است که به موضوع شعر متعهد خاصه »غدیر« توجه ویژهاي داشته است. در حقیقت باید گفت که این نوشتار، بازخوانی اندیشه و تفکّر دینی شیعه در خصوص شعر متعهد میباشد، شعري که با مفاهیم دینی و قرآنی مرتبهاي از اخلاص و عبودیّت را به نمایش گذاشته تا حدّیکه ارزش معرفتی و آموزشی یافته، و مددهاي غیبی، شاعر متعهد را به حریم قدسی پرودگار میرساند.
.2 ارزش عبادي و معنوي شعر متعهد
در سیره اهل بیت - ع - ارزش و اجر و ثوابی که براي یک بیت شعر متعهد - ولائی - در نظر گرفته شده است کمتر از ارزش معنوي اذکار و اعمال عبادي دیگر نیست بلکه حتی به مراتب بیش از آن است. گویند دعبل خزاعی پس از سرودن قصیده »تائیه« خود در محضر امام رضا - ع - این قصیده را در جامهاي نوشت و در آن احرام کرد و وصِیّت کرد که آن را در کفنش بگذارند. - «امینی، 1427ه، - 501/2 امام رضا - ع - در حق یکی ازشاعران متعهد که در باب ولایت، اشعاري سروده بودند چنین دعا میفرمایند : »خداوند به ازاي هر بیت شعرکه سرودي یک بیت - یعنی منزل - در بهشت برایت قرار دهد.« و یا حتی بالاتر از این آنقدر ارزش معنوي شعر را بالا میبرند که میفرمایند:
»هیچ مؤمنی با شعري ما را مدح نمیکند مگر اینکه خداوند شهري در بهشت به وسعتی بیش از هفت برابر دنیا که در آن ملائکه مقرب وانبیاء مرسلین به ملاقات او میآیند بنا میکند. - «شیخ صدوق،1404ه، - 7/2 این روایات و مانند آن، نشان از شعر ارزشی و مقام رفیع معنوي شاعران متعهد دارد که برخی از عالمان بزرگ را به تفکر واداشته است. به عنوان مثال نقل میشود که شیخ الفقهاء و إمام المحققین شیخ محمد حسن نجفی - م1266هق - مؤلف کتاب بزرگ فقهی »جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام« که در 43 جلد میباشد، »آرزو داشت که اي کاش به جاي ثواب کتاب فقهیاش »جواهر الکلام« ثواب قصیده معروف »هائیهي« شیخ کاظم أزري در پرونده اعمالش ثبت گردد.1«
مرحوم خیابانی در وقایع الأیام ص 494 میگوید: »عالم جلیل سید نبیلی از فضلاي عرب براي این احقر نقل کرد که شاعري از معاصرین أزري از راه حسد چنانچه دأب بعضی از قاصرین معاصرین است بر وي تعییب میکرد وپیوسته در مجالس مردم از غایت جهل بر وي نقص وارد مینمود که قصاید وابیات أزري چندان اهمیّتی وتعریفی ندارد که این قدر بین مردم معروف شده، شبی حضرت صدیقه طاهره - علیها السلام - را در واقعهاي دید که او را خطاب عتاب نمود فرمود: »ما لَکَ و َلِولدِي الکاظم لو لم یقل إلاّ شعراً واحداً لکفاه وهو هذا« با پسرم کاظم چه کار داري؟ اگر جز یک شعر نمیگفت او را کفایت میکرد و آن بیت این است:
قد غیّر الطّعنُ منهم کلّ جارحه // إلاّ المکارم فی أمن من الغیر
اگر چه طعن ونیزه دشمن محلّی از اعضاء وجوارح جوانان بنیهاشم را سلامت نگذاشت وجاي درستی نماند امّا مکارم اخلاق ومحاسن اوصاف ایشان را ابداً تصرف نتوانست کرد وآنها همچنان محفوظ ومصون ماند.« بنابراین باید عنایت داشت که حتی یک بیت شعر متعهدانه در راه بیان فضائل اهل بیت - ع - چقد مؤثر و راهگشا است.
همین توجه و بذل عنایت أهل بیت - ع - باعث گردید که بزرگان دیگري به همان سبک و قافیه »هائیه« حماسه سرائی کنند تا شاید مورد عنایت وتوجه خداوند متعال و اهل بیت - ع - قرار گیرند. از جمله اینها حماسه شعري شیخ محمد جواد کربلائی - م1281ق - در حدود 1265 بیت، حماسه شعري علامه شیخ عبد الحسین حویزي در بیش از هزار بیت، - موسسه آل البیت،1405ه، 2 - 25/12حماسه عبد االله أحسائی - م - 1305 معروف به»صائغ«که تعداد ابیاتش به بیش از سه هزار بیت میرسد
در واقع آنچه که این نوع حکایتها ما را بیشتر به تأمل وا میدارد این است که چه بسا یک شاعر متعهد به خاطر یک بیت شعر که از سر اخلاص وتقوي در دفاع از ارزشهاي الهی سروده است، مستوجب غفران و رحمت حق تعالی قرار گیرد تا چه رسد به کسانی که سرمایه عمر خویش را صرف راه حق و ولایت کرده باشند.
حفظ حریم و شخصیّت شاعران در واقع جزء سیره اهل بیت - ع - بوده است و در این موضوع شواهد فراوانی است که از جمله آن میتوان به قضیه دعبل وپشیمانیاش در ردّ یکی از قصائد کمیت، شاعر فقیه أهل بیت - ع - نام برد که در آن متعرض او شده و هجوش کرده بود. دعبل خود نقل میکند که رسول خدا - ص - را در خواب دیدم، به من فرمود: »تو را به کمیت بن زید چکار؟ چرا او را اذیّت میکنی؟ گفتم: یا رسول االله! میان من و او چیزي نیست مگر همان که بین شعرا مرسوم است او چیزي گفته بود ومن نیز جوابش دادهام، پیامبر - ص - فرمود: این کار را نکن! مگر او نیست که گفته است
