مقاله گردشگری زیارتی - شیعی فاطمه معصومه ( س ) شهر قم و نقش آن در توسعه بیداری اسلامی

بخشی از مقاله

چکیده

زیارت و گردشگری مذهبی که ریشه در باورها و اعتقادات دینی مذهبی در جهان دارد، به مفهوم تخصصی خود و فراتر از وابستگی به زمان و اوقات فراغت، عامل مهم جغرافیای انسانی در شکل گیری مسافرت، ایجاد تمرکز و چشم انداز فرهنگی است. شیعیان به عنوان دومین گروه بزرگ مذهبی در جهان اسلام محسوب می شوند که در یک محدوده جغرافیایی خاص خاورمیانه پراکنده شده اند و ایران به عنوان هارتلند تشیع بر شیعیان منطقه خاورمیانه و پیرامون ان تاثیر زیادی می گذارد.

مولفه زیارت به عنوان حضوری آگاهانه در مراکز مذهبی و دینی با تاریخ تشیع، پیوندی ناگسستنی دارد. این پژوهش نیز بر اساس مستندات تاریخی و توصیفی و بر اساس روشی کتابخانه ای-تحلیلی به بررسی نقش گردشگری شیعی حضرت معصومه - س - بر بیداری اسلامی منطقه پرداخته است. بنابراین کشور ایران می تواند به عنوان الگویی در تمام زمینه ها به خصوص در زمینه انقلاب های اسلامی و بیداری های منطقه قلمداد شود، همچنان که تا حدودی به این فاکتور مهم نائل آمده است.

دراین بین شهر مقدس قم در راستای توسعه گردشگری از مزیتهای رقابتی برخوردار است و از این رو بهرهبرداری بهینه از جمیع ظرفیتهای گردشگری آن در چارچوبی شفاف، بلندمدت و پایدار میتواند در راستای پیشبرد اهداف توسعه منطقهای و ملی و ایجاد انقلاب های سالم اسلامی و به تبع بیداری اسلامی، نقش مهمی ایفا نماید. آمارهای موجود حاکی از آن است که سالانه بیش از چند میلیون زائر به زیارت حضرت معصومه - س - میشتابند و به همین سبب این شهر یکی از مهم ترین شهرهای مذهبی شیعیان محسوب می-شود و همه ساله علاوه بر ایرانیان، مسافران زیادی از کشورهای منطقه به این شهر سفر میکنند و می تواند یا برنامه ریزی دقیق به عنوان کانون اصلی وحدت و همگرایی دول شیعی و نیز کانونی برای ایجاد روحیه عشق و توسل و در کنار آن تقویت روحیه انقلابی و بیداری اسلامی در جهان قلمداد شود چنانکه تا حدودی به این وظیفه نیز نائل آمده است؛ چراکه کشور ایران به عنوان اولین کشورهای شوریده علیه حکومت استبداد و استعماری به شمار می رود که از پرچم داران بیداری اسلامی در منطقه می باشد.

-1 مقدمه

از میان شاخص های حیاتی و نمادین تمدن های دنیای قدیم و جدید، گردشگری تنها نمادی است که گستره جغرافیایی آن را مرزهای سیاسی کشورها، تقسیمات اداری و قلمرو اقتدار قومی تعیین نمی کند - خسروی، 1385، . - 4 گردشکری مذهبی یکی از اشکال توریسم می باشد که با توجه به شرایط ایران و وجود اماکن مذهبی زیاد لازم است برنامه ریزی دقیق در مورد آن صورت پذیرد

توریسم مذهبی فعالیتی است که افراد گردشگر طی آن از اماکن مذهبی نظیر زیارتگاه ها، مقابر، امامزادگان و .... بازدید می کنند. توریسم مذهبی متشکل از دو دسته گردشگر است. دسته اول کسانی هستند که از اماکن مقدس در دین خود بازدید می کنند و فعالیت های این دسته اعمال خاص مذهبی را نیز علاوه بر سایر فعالیت های توریستی در بر می گیرد و دسته دوم گردشگرانی هستند که از اماکن مقدس سایر ادیان دیدن می نمایند 

زیارت و گردشگری مذهبی که ریشه در باورها و اعتقادات دینی مذهبی در جهان دارد، به مفهوم تخصصی خود و فراتر از وابستگی به زمان و اوقات فراغت، عامل مهم جغرافیای انسانی در شکل گیری مسافرت، ایجاد تمرکز و چشم انداز فرهنگی است

از دیگر سو صنعت گردشگری مذهبی یکی از راهکارهای معرفی هرچه بهتر تاریخ، فرهنگ و ارزش های اعتقادی و همزیستی مسالمت آمیز ادیان در بین کشورها است. به علاوه بقاع متبرکه و اماکن مذهبی علاوه بر قداست

و    معنویت منحصر به فرد خود، بیانگر آداب و رسوم، باورها و اعتقادات و اندیشه های مردم است

دین مبین اسلام مکتبی است جامع که در معارف اسلامی برای رفع خستگی و توان بخشی روحی کارهایی را از جمله سفر پیشنهاد کرده است. سفر زمینه ساز پیشرفت های مادی و معنوی و بهره گیری از آداب خوب دیگران است و دیدن عاقبت گذشتگان و علل سقوط آنان. در چهارده قرن پیش و قبل از توسعه گردشگری امروزی، دین اسلام تاکید بسیار زیادی بر سفر کرده است.

در دین اسلام گردشگری وسیله ای است برای پرورش قوای جسمانی و روحی و عاملی است برای نشاط و شادابی. قرآن مجید از یک طرف دوران های گذشته را با زمان حاضر و زمان حاضر را با گذشته مرتبط دانسته و پیوند فکری و فرهنگی نسل جدید را با گذشتگان برای درک حقایق لازم می داند و بر این باور تاکید دارد که ارتباط و گره خوردن گذشته و حاضر وظیفه و مسئولیت آیندگان را روشن تر می کند.

در همین راستا در بیش از 20 آیه قرآنی سفارش اکید به سیر و سیاحت و گردش در زمین شده است. بر اساس همین آیات، از پیامبر اسلام - ص - و ائمه معصومین - ع - نیز احادیث بسیاری راجع به سیر و سفر آدمی نقل گردیده است و اهمیت بسیاری برای آن قائل شده اند

بنابراین بین مقوله گردشگری و اسلام هیچ منافاتی وجود ندارد. در بررسی ها و مطالعات دقیق آیات قرآنی و روایت های اسلامی مشاهده می کنیم که سنگ بنای تمدن اسلامی را همین سیر و سیاحت و گردشگری شکل بخشیده و جغرافیا، تاریخ گردی و زیارت از همان ابتدا مورد توجه مسلیمن بوده است. این نوع گردشگری در کشورهای مسلمان پر درآمد ترین نوع گردشگری محسوب می شود و تاثیرات مثبت و منفی انکار ناپذیری در زمینه های مختلف اقتصادی، اجتماعی و اکولوژیکی داشته است - رجائی ریزی، 1390، . - 38 بنابراین گردشگری اسلامی دارای تمام مفاهیم و عناصر توسعه پایدار می باشد؛ چراکه دین مبین اسلام، زندگی سعادتمند بشر را در گرو اندیشه های پایدار محیط و انسان می بیند

قلمرو زندگی شیعیان و فضاها یی که اشغال کرده اند به گونه ای است که می توان آنرا یک واحد جغرافی ایی مشخص به شمار آورد. در مرکز این قلمرو، کشور ایران قرار دارد که از حیث فاکتورهای متعدد ی چون جمعیت شیعیان - جمعیت مطلق و درصد - ، وسعت، اماکن مقدس و زیارتگاهها، مراجع تقلید شیعه و ... قابل توجه است.

از سوئی دیگر، در لایه های اطراف ایران و در کشورهایی مثل عراق، بحرین، عربستان، پاکستان، افغانستان، یمن، لبنان و ... که عمدتا دارای حکومت های سنی اند، گروه هایی از شیعیان به شکل اکثریت یا اقلیت زندگی می کنند که حاشیه ساختار فضایی شیعه به شمار می روند و تحت تاثیر مرکز - ایران - قرار دارند. این گروه ها و جوامع شیعی مکمل های فضایی ایران محسوب شده و به طور طبیعی بخشی از علائق ژئوپلیتیک این کشور قلمداد می شوند و کشور ایران می تواند به عنوان الگویی در تمام زمینه ها به خصوص در زمینه انقلاب های اسلامی و بیداری های منطقه قلمداد شود، همچنان که تا حدودی به این فاکتور مهم نائل آمده است.

بنابراین ایران علاوه بر برخورداری از موقعیتی استثنایی در منطقه خلیج فارس، از جایگاهی منحصر به فرد در جهان اسلام و محوریتی ممتاز در دنیای تشیع نیز بهره مند است. این عوامل زمینه را برا ی مدیریت و رهبری ایران در دنیای شیعه فراهم می نماید و همین مساله است که حساسیت ایران را در باره سرنوشت شیعیان جهان توجیه می کند. چنین استراتژی با اهمیت و حساسیت در عمل، با توجه به ظرافت ها و پیچیدگی های سیاسی در خاورمیانه، بدون تردید باید بر اساس پژوهش های دقیق علمی و دانشگاهی پی گیری شود

شیعیان به عنوان دومین گروه بزرگ مذهبی در جهان اسلام محسوب می شوند که در یک محدوده جغرافیایی خاص خاورمیانه پراکنده شده اند و ایران به عنوان هارتلند تشیع بر شیعیان منطقه خاورمیانه و پیرامون ان تاثیر زیادی می گذارد. مولفه زیارت به عنوان حضوری آگاهانه در مراکز مذهبی و دینی با تاریخ تشیع، پیوندی ناگسستنی دارد. اعتقادات اسلامی در گام نخست و علایق شیعی در گام بعدی، فرهنگی را خلق کرده که شاخص آن، عشق و محبت نسبت به نبوت و خاندان امامت است.

با چنین پشتوانه فرهنگی و مذهبی، زیارت اماکن مذهبی - ائمه اطهار - ع - - آرزوی هر مسلمان شیعی است. با جستجو در متون دینی، احادیث و کتب ادعیه مذهب تشیع، اهمیت گردشگری مذهبی و ضرورت رفتن به زیارت اماکن مقدسه را مشاهده می کنیم. امام رضا - ع - در حدیثی فرمودند: برای هر امامی بر گردن شیعیانش و هوادارنش پیمانی است و از جمله وفا به این پیمان، زیارت قبور آنان است. پس هر کس از روی رغبت، آنان را زیارت کند امامان در روز قیامت شفیع او خواهند بود.

تاثیر تشیع در زیارت آستانه های مقدس ائمه - ع - و امامزادگان علی الخصوص امامزادگانی که صاحب زیارت نامه و شجره نامه بوده، آشکار است. به طوریکه این امامزادگان از نظر مسلمانان شیعه مذهب واجب التعظیم محسوب می شوند. در این میان توسل به انبیاء، اولیاء و فرزندان آنها در باورهای شیعیان جایگاه ویژه ای دارد، به طوریکه شیعیان، به ائمه معصوم - ع - و فرزندان پاک آنها، به عنوان وسیله ای برای تقرب به خداوند و شفیع قرار دادن آنان، اعتقاد دارند. با نگاهی به قلمرو جغرافیایی شیعیان، به تعداد مراکز مذهبی و اماکن زیارتی پی می بریم. که از مهمترین اماکن زیارتی و مکان های مقدس شیعیان عبارتند از: مکه، مدینه، نجف، کربلا، کاظمین، دمشق، مشهد، قم و غیره. ایران به عنوان کانون تشیع، قابلیت بالایی را در جذب و جلب گردشگران مذهبی و زیارتی دارد. در ایران از دیر باز به سبب علاقه خاصی که به خاندان اهل بیت - ع - وجود داشته است اماکن متبرکه متعددی در گوشه و کنار این مرز و بوم پدید آمده است و این امر به نحوی قابلیت ایجاد مراکز و قطب های گردشگری مذهبی را در ایران فراهم نموده است که می تواند زمینه ساز تقویت وحدت و یکپارچگی بیشتر کشورهای مسلمان و بخصوص کشورهای شیعی مذهب شود و در قبل آن می توان به دستاوردهای مهم انقلاب اسلامی و همچنین معرفی اسلام ناب و بیداری اسلامی اشاره داشت.

بنابراین شهر مقدس قم در راستای توسعه گردشگری از مزیتهای رقابتی برخوردار است و از این رو بهرهبرداری بهینه از جمیع ظرفیت های گردشگری آن در چارچوبی شفاف، بلندمدت و پایدار می تواند در راستای پیشبرد اهداف توسعه منطقه ای و ملی و ایجاد انقلاب های سالم اسلامی و به تبع بیداری اسلامی، نقش مهمی ایفا نماید.