دانلود مقاله شورش علویان در زمان مامون عباسی

word قابل ویرایش
80 صفحه
13700 تومان
137,000 ریال – خرید و دانلود

شورش علویان در زمان مامون عباسی

کلمات کلیدی : تاریخ، قیام، شورشهای شیعیان، عباسیان، الرضا من آل محمد، نفس زکیه، ابن طباطبا، شهید فخ، حسن بن زید
“عباسیان” با ادعای انتساب به خاندان پیامبر و شعار جلب رضایت و احقاق حقوق از دست رفته آنان قدرت را به دست گرفتند. گروهی از شیعیان پس از دوران سختی که در زمان امویان پشت سرگذاشته بودند به عباسیان که با شعار “الرضا من آل محمد” بر سرکار آمده بودند، امید بستند.
بعدها رویگردانی عباسیان از این شعار و تحت فشار و شکنجه قرار گرفتن علویان موجب جدایی این دو جریان شد و قیامها و شورشهای مختلفی در نواحی مختلف در دوران خلفای عباسی به رهبری علویان سازماندهی شد.
انگیزۀ قیامها

انگیزۀ اصلی این قیامها در دست گرفتن حکومت و احقاق حقوق از دست رفته علویان و امر به معروف و نهی از منکر در مقابل حکومت ظلم و جور عباسی بوده است. هر چند انگیزه‌های غیرالهی نیز در مواردی دیده می‌شد، اما هدف بیشتر این قیامها و افرادی که آن را همراهی می‌کردند اهداف اصلاحی بود، به هر حال درگیری بین دو حزب علوی و عباسی در قالب بحثهای کلامی و ادبی آغاز شده و سرانجام به مرحلۀ عمل و میدان جنگ کشیده شد.[۱]

نخستین قیام علویان
نخستین قیام علوی در روزگار عباسیان در زمان خلافت منصور، قیام “محمد بن عبدالله بن حسن” در سال ۱۴۵ هـ ق بود که شیعیانش او را “نفس زکیه” و “المهدی” می‌نامیدند. محمد خلافت را حق خود می‌دانست از این رو با گروهی از یارانش از بیعت با سفاح امتناع کرد. محمد موفق شد حمایت گروه زیادی از مردم مکه و مدینه از جمله فقیهانی چون مالک بن انس را به خود جلب کند.

محمد برادرش ابراهیم را نیز برای نشر دعوت خود به بصره فرستاد. منصور از در مدارا نامه‌ای به محمد نوشت اما محمد که خلافت را حق خود می‌دانست در نامه‌ای تند، منصور را به عنوان غاصب خلافت ملامت کرد. منصور عیسی بن موسی ولیعهد خویش را برای جنگ با محمد فرستاد و با فرستادن نامه‌هایی به مردم مدینه و وعده‌های دروغین، آنان را از اطراف محمد پراکنده کرد و موفق به قتل محمد و پیروزی در جنگ با او شد. پس از مدتی سپاه خلیفه به جنگ با ابراهیم رفتند و موفق شدند سپاه ابراهیم را در سال ۱۴۵ هـ. ق شکست دهند.[۲]

در آغاز خلافت هادی، علویان منطقه حجاز به رهبری “حسین بن علی بن حسن بن حسین بن علی” (شهید فخ) قیام کردند. وی خلافت را حق خاندان علوی می‌دانست و قیام او اعتراضی به ظلم و تعدی‌های هادی بر علویان و قطع مستمری آنان بود.[۳] حسین در سال ۱۶۹ هـ. ق به مدت یازده روز مدینه را به تصرف درآورد، زندانیان را رها کرد و عاملان عباسی را به زندان افکند، سپس بسوی مکه رفت و در محلی بنام فخ با سپاه عظیم عباسی روبرو شد و علی رغم پایداری زیاد، سپاه وی درهم شکست و حسین و پیروانش به قتل رسیدند و او به “شهید فخ” معروف شد. علویان این فاجعه را پس از حادثه هولناک کربلا غمبارترین حادثه تاریخ به شمار می‌آورند و در سوگ شهیدان آن قیام، مرثیه‌ها سرودند.

“یحیی بن عبدالله ” برادر “نفس زکیه” و از داعیان و مبلغان او بود و پس از شکست محمد در ری و طبرستان بکار دعوت مشغول شد و مردم را به امامت خویش خواند. هارون برای از بین بردن یحیی امارت خراسان را به فضل بن یحیی برمکی داد و او را در سال ۱۷۵ هـ. ق با سپاهی به جنگ یحیی فرستاد. فضل یحیی را به صلح متمایل کرد بدین شرط که هارون امان نامه‌ای برای او بفرستد. هارون چنین کرد ولی هنگامی که یحیی نزد او آمد پیمان شکست و وی را به قتل رساند. البته قتل یحیی نه تنها از نفوذ علویان در دیلم گیلان و طبرستان نکاست بلکه زمینه مناسبی برای اولین دولت مستقل شیعی در قلمرو خلافت عباسی یعنی علویان طبرستان فراهم آورد.[۴]

“ادریس بن عبدالله” برادر دیگر محمد نفس زکیه و یکی از داعیان او بود. او در قیام فخ نیز شرکت کرد و چون این قیام به شدت سرکوب شد به مصر و از آنجا به مراکش رفت و در آنجا اولین دولت مستقل شیعی را بنیان گذاشت. هارون از خطر دولت نوپای او هراسان بود ولی به جهت دوری راه و اشتغال به جنگ‌های داخلی از جنگ با او منصرف شد. وی به پیشنهاد “یحیی برمکی” فردی را بنام “شماخ” مأمور قتل وی کرد. شماخ نزد ادریس رفت و ادعا کرد که پزشک و از علویان است و به این خدعه، ادریس را به قتل رساند. یاران ادریس نام نوزاد متولد نشدۀ او را ادریس گذاشتند و او را به رهبری خود برگزیدند و ادریس دوم بنیان گذار واقعی دولت ادریسیان است.

گرچه حکومت ادریسیان بدون جنگ و قیام و شورشِ قابل توجهی قدرت گرفت، لیکن از حیث سرپیچی از حکومت مرکزی و تشکیل دولت مستقل پس از امویان اندلس دومین دولت مستقل و معارض است که از پیکره عظیم خلافت عباسی جدا شد.[۵]

در زمان مامون گروهی از اعراب و علویان که از تمایلات ایرانی مأمون و کارگزاران ایرانی‌اش ناراضی بودند به محمد بن ابراهیم علوی معروف به “ابن طباطبا” پیوستند. وی با شعار «الرضا من آل محمد» در کوفه قیام کرد و رهبری نظامی را به سری بن منصور شیبانی مشهور به “ابوالسرایا” که سابقاً از طرفداران مأمون بود سپرد. ابوالسرایا با مسموم کردن ابن طباطبا منحصراً وارد میدان شد ولی از هرثمه بن اعین فرماندۀ سپاه خلیفه شکست خورد. حرکت ابوالسرایا با دیگر حرکتهای علویان تا آن زمان تفاوت داشت، زیرا مردی غیر از خاندان اهل بیت هدایت آن را در دست داشت و برای اولین بار کوفه شاهد حرکتی علوی بود.[۶]

قیام محمد بن قاسم بن علی بن عمر بن حسین بارزترین انقلاب علویان پس از شهادت امام رضا(ع) است. وی قیام خود را از کوفه آغاز کرد وهمراه گروهی از زیدیان به شهرهای خراسان رفت.
عبدالله بن طاهر از طرف معتصم مأمور جنگ با محمد لیث شد و سرانجام او را دستگیر کرد و نزد خلیفه فرستاد. خلیفه او را به دام انداخت ولی محمد بن قاسم مخفیانه گریخت و تا پایان عمر همواره محرک شورشها و انقلاب‌هایی بر علیه حکومت آل عباس بود.[۷]

قیام محمد دیباج
در دوران مامون، محمد دیباج فرزند امام صادق(ع) در حجاز در سال ۲۰۰ هجری قیام کرد و در مکه بعنوان امیرالمؤمنین با او بیعت شد. از آنجا که این قیام فقط به مکه منحصر بود جدی تلقی نشد و محمد بن دیباج در حضور مردم خودش را خلع کرد.[۸] از عوامل عدم موفقیت او ناتوانی در سازماندهی دقیق قیام، اعتماد به یارانی سست کردار که برخی از ارازل واوباش مکه بودند و تردید برخی از مردم مکه برای بیعت با وی عنوان شده است.

از شورشهای موفقی که منجر به تشکیل دولتی مستقل بود شورش “حسن بن زید” بود وی که عالمی بزرگ و فقیهی دیندار و ساکن ری بود به دعوت مردم طبرستان به آن دیار رفت و در ۲۵۰ هـ ق پس از پیروزی‌های درخشان توانست بر عاملان عباسی پیروز شود و دولت علویان طبرستان را ایجاد کند و به “داعی کبیر” ملقب شود. حکومت علویان طبرستان حدود ۶۰ سال مستقل از حکومت مرکزی به حیات خود ادامه داد.
سید جلال الدین در بغداد

در سال ۲۰۱ ق. در حالی که ۲۱ سال داشت برای دیدن برادرش امام رضا علیه السلام همانند بسیاری از سادات و علویان از مدینه به بغداد آمد و تا سال ۲۰۴ در این شهر اقامت داشت. علت توقف آن حضرت در بغداد معلوم نیست ولی برخی از مورخان معتقدند که وی در بغداد به امر برادرش امام رضا علیه السلام مشغول به تبلیغ بود، تا این که در سال ۲۰۳ ق. خبر شهادت امام رضا علیه السلام به او رسید و در این زمان سادات و بزرگان و شیعیان برای عرض تسلیت خدمت او رسیدند و برای اولین بار در آن مجلس مسأله نهضت و مقابله با

حاکم ستمگر زمان مأمون عباسی مطرح شد و لذا سید اشرف در سال ۲۰۴ ق. وقتی که مأمون از مرو عازم بغداد شد، آن شهر را ترک کرد و به ایران مهاجرت نمود و همانند اغلب سادات و علویان به نقاط امن ایران پناهنده ‌شد و به صورت مخفیانه مشغول ترویج و تبلیغ شریعت محمدی و علوی گردید و مقدمات کار نهضت و قیام را فراهم می‌ساخت.
مهاجران آل ابی‌طالبعلیه السلام

خلفای عباسی که با استفاده از شهرت و محبوبیت آل ابی طالب و با طرح شعارهای فریبنده به قدرت رسیده بودند. از همان ابتدا علویان بالاخص امامان معصوم شیعه را سدّی برای پیشبرد اهداف و مقاصد خود می‌دانستند. بنابراین با تمام وجود سعی می‌کردند که آنها را از میان بردارند. البته هر وقت که لازم بود و موقعیت ایجاب می‌کرد، ظاهراً علویان پسر عموی عزیزشان بودند و هرگاه فرصتی دست می‌داد آنها را زندانی و شهید می‌کردند. مأمون همانند سایر خلفای عباسی وقتی خطر شورش علویان را در اوایل خلافت خود احساس کرد.

جهت فرو نشاندن شورش‌های آنان، امام رضا علیه السلام را طبق نقشه‌ای به مرو دعوت کرد و مقام ولایتعهدی را به ایشان تفویض نمود و برای آن حضرت از مردم بیعت گرفت و تا حدی با این سیاست به تحکیم و تثبیت حکومت خویش پرداخت. اما افشاگری‌ها و مخالفت امام نسبت به اقدامات مأمون موجب شد که این خلیفه ستمگر عباسی چهره واقعی خویش را نشان داده و امام رضا علیه السلام را به شهادت برساند. از سوی دیگر وقتی خبر ولایت‌عهدی حضرت رضا علیه السلامبه مدینه رسید. علویان به شوق ملازمت آن حضرت و به جهت

همکاری و تبلیغ و تحکیم دین مبین اسلام متوجه ایران شدند. اما شهادت حضرت رضا علیه السلامهمه آنان را غافل‌گیر کرد و به دنبال سخت‌گیری کارگزاران خلیفه عباسی در مناطق مختلف کشور، متواری و عده‌ای در نبردی نابرابر به شهادت رسیدند و گروهی از سادات همانند سید جلال الدین اشرف به کوهستان‌های گیلان پناهنده شدند و حتی حیله‌های مرموزانه مأمون همانند عزاداری، لباس سیاه پوشیدن، و ازدواج دخترش با حضرت جوادعلیه السلام که به منظور کاهش عکس العمل‌های علویان بود، مؤثر واقع نشد و شورش سادات در اقصی نقاط کشور بر علیه مأمون تداوم یافت.[۵]

علت انتخاب گیلان
گیلان که بخش جلگه‌ای و نواحی ساحلی دریا را شامل می‌شد. بخش کوچکی از سرزمین پرآوازه دیلمان[۶] بود.
پس از روی کار آمدن خلفای اموی و عباسی دیلمیان همواره در حال مبارزه با خلفا و مورد ظلم و تعدّی آنها بودند. دیلمیان از راه پناه دادن به آل علیعلیه السلام می‌خواستند به هر کیفیت شده خلفا را براندازند و مظلوم را یاری دهند.

از نوشته ابوالفرج اصفهانی، چنین بر می‌اید علویان که جان آنان از ناحیه خلفا در معرض خطر بود با راهنمایی و توصیه برامکه به دیلمان پناه می‌بردند. وی می‌نویسد: «یحیی بن عبدالله بن الحسن پس از واقعه فخّ (محلی در نزدیکی مکه که در آنجا میان حسین بن علی بن الحسن با هادی عباسی در سال ۱۶۹ ق. واقعه مرعوف رخ داد.) مدتی نهانی می‌زیست و گمنام در شهرها می‌گشت. فضل بن یحیی برمکی از مکان او مطلع شد، به وی پیغام داد که از آن مکان خارج گردد و آهنگ دیلمان بنماید و فرمانی نوشت که کسی در راه‌ها متعرّض وی نگردد. یحیی به طور ناشناس به دیلم رفت و او نخستین علوی مشهور از نواده‌گان امام حسن مجتبیعلیه السلام بود که به دیلم یا گیلان پناه برد. اما رواج اسلام در گیلان در زمان وی اتفاق نیافتاد.»[۷]

آل علیعلیه السلام که از اوایل خلافت بنی‌عباس از ناحیه آنان و عمالشان سخت در رنج و شکنجه بودند مهم ترین پناهگاهشان در ایران، ناحیه طبرستان و دیلمان بود. به خصوص ناحیه دیلم که هم صعب العبور بود و هم کوه‌های بلند و جنگل‌های انبوه و موقعیت اقلیمی ویژه منطقه باعث شده بود که جنگ و لشکر کشی و تصرّف آن از سوی دشمنان غیر ممکن باشد و مردم دیلم نیز از ایشان نگهداری و طرفداری می‌کردند. پناه بردن سادات علوی در زمان متوکل عباسی، یعنی در قرن سوم هجری شدت پیدا کرد و عدّه قابل توجهی از آنها خود را به

نقاط امن دیلمان رسانیدند و مردم دیلم خصوصاً سرداران دیلمی که عباسیان را دشمن می‌داشتند، علویان را تحت حمایت گرفتند و وسایل زندگی و معیشت آنان را نیز فراهم ساختند. پناهندگان که به اصول عقاید علوی آشنایی داشتند در تماس و معاشرت با مردم دیلم، آنها را تحت تأثیر قرار داده و با تعالیم اسلام ناب محمدی آشنا ساختند.[۸]
سید جلال الدین اشرف دومین چهره علوی مشهور است که بعد از یحیی بن عبدالله وارد سرزمین گیلان گردید. البته در مسیر راه به گیلان با موانع و جنگ‌هایی رو به رو بود که شرح آن خواهد آمد. سال ورود سید اشرف به گیلان را ۲۰۶ و یا ۲۱۰ ق. دانسته‌اند.

وی در حدود ۲۰ سال در آن سامان حکومت داشته است گرچه برخی ورود سید اشرف را در زمان حیات امام رضا علیه السلام دانسته‌اند و می‌گویند: وی در زمان حیات امام رضا علیه السلام به عنوان وکیل و نماینده تام الاختیار حضرت و یا برای تبلیغ به ناحیه دیلم مهاجرت نموده است که این قول را اکثر مورخان ‌ضعیف می‌شمارند و اعتقاد دارند که وی بعد از شهادت امام رضا علیه السلام به این ناحیه پناهنده شده است.

نهضت سید اشرف
سید جلال الدین اشرف هنگام ورود به دیلمان ظاهراً اولین مقابله و نبرد را در حوالی زنجان و قزوین که در آن عصر دارالمرز بین اعراب مسلمان و دیلمیان بود با خوارج و لشکریان خلفای عباسی داشته است. گویا برخی از مأموران حکومتی، آن حضرت را شناسایی نموده و در صدد دستگیری وی بر می‌ایند که حضرت با تعدادی از یاران و همراهانش با آنان درگیر شده و این جنگ به مدت ۴ ماه به طول می‌انجامد. سرکردگی سپاه عباسی را در ناحیه زنجان و قزوین و طارم مردی به نام «بابا ملحد» به عهده داشت. حضرت به کمک قبایل دیلمی و مردان ترک زبان استا جلو موفق گردید زنجان را در ذی الحرام سال ۲۰۶ ق. فتح نماید. در این نبرد قیس فرزند باباملحد به دست سید جلال الدین کشته شد.
مؤلف جنگ نامه سید جلال الدین اشرف می‌نویسد:

«وقتی دو لشکر در مقابل هم صف آرایی کردند، در این هنگام قیس پسر بابا ملحد به پیشنهاد پدر به میدان آمد که از هیبت و شکوهش ترسی عظیم در دل مسلمانان راه یافت. حسن بیک فرمانده حضرت به اذن ایشان به میدان رفت ولی حضرت از او چنین خواست: ای حسن بیک! تو برو در جای خود باش که کشنده او منم.» اما چون حضرت وارد میدان شد، قیس از دیدن جمال نورانی و سیمای روحانی‌اش وحشت کرد. چنان که آهسته جلو آمد و حضرت را به ترک جنگ و توبه! دعوت کرد. حضرت نیز او را به بیعت با امام محمدتقیعلیه السلام دعوت کرد که او نپذیرفت. حضرت نیز تیری در کمان نهاد و سر او را نشانه رفت و با همان تیر او را به خاک افکند.» لشکریان با دیدن این صحنه پراکنده، عده‌ای کشته و تعدادی از آنان به طرف رودخانه «قزل اوزن»[۹] در نزدیکی طارم و رودبار متواری شدند.»[۱۰]

کمک و حمایت دیلمیان در همراهی سید اشرف و تار و مار کردن لشکر کفر و خوارج در پیروزی نهضت حضرت در فتح زنجان و قزوین، طارم، کوهدم (رودبار) نقش اساسی و کلیدی داشته است. خصوصاً آنکه در فتح زنجان گروهی از دیلمیان به سرکردگی مردی رشید به نام «هاشم» شکست لشکر بابا ملحد به حمایت از سید اشرف آمدند و موفق شدند شهر زنجان را از لوث وجود ناپاکان پاکسازی نمایند.

جنگ‌های سید اشرف عبارتند از:
۱٫ زنجان در سال ۲۰۶ ق.
۲٫ فتح طارم و حوالی آن؛ در این مناطق عدّای از مسیحیان به دست آن بزرگوار مسلمان گردیدند که تعداد آنان را تا ۱۲۰۰ نفر نوشته‌اند. پیوستن آنان به لشکر سید، در پاکسازی بقایای خوارج که در آن مناطق جا خوش کرده بودند تأثیر شگفتی داشته است.
۳٫ فتح رودبار (کوهدم) (سال ۲۰۶ ق.)

۴٫ فتح رشت در سال ۲۰علیه السلام ق. وی در یکی از روزهای سال ۲۰علیه السلام ق. باشکوه و عظمت وارد شهر رشت شد. مردم کوچه و بازار به استقبال او شتافتند و مقدم او را گرامی داشتند. حضرت در جمع مردم رشت خطاب به بزرگان لشکر خود چنین فرمود:

«دوستان دانسته باشید که من خروج کرده‌ام به قول جدّ خود امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالبعلیه السلام عمل کرده‌ام. در اثنای سخنان وی، یکی از بزرگان رشت که مردی ثروتمند به نام پاسکا[۱۱] بود؛ آن حضرت را متهم به دروغ‌گویی نمود. حضرت هم فرمود: بعضی از مزدوران شک دارند و من دعا می‌کنم؛ اگر خروج من حق است آتش بدین پیر گمراه (پاسکا) بیفتد و او را بسوزاند و آنگاه حضرت دو رکعت نماز گزارد و سر به سجده گذاشت و شروع به مناجات کرد. پاسکا در حالی که دست‌هایش بسته بود با حیرت نگاه می‌کرد و از ترس عرق می‌ریخت.

ناگهان بادی وزید و ابری سیاه پدیدار شد و آتش از آن جهید و بر پاسکا افتاد و سوزانید. وقتی مردم این معجزه را از حضرت مشاهده کردند به آن حضرت تعظیم کرده و دعوت آن بزرگوار را که همانا بیعت با امام جوادعلیه السلام بود پذیرفتند. سید به مدت ۹ ماه در رشت حکومت کرد و تمام دارایی پاسکا را بین مردم تقسیم کرد.[۱۲]

۵٫ فتح لاهیجان و سیاهکل (برفجان) در سال ۲۰۸ ق.
۶٫ فتح شهرها و آبادی‌های غرب گیلان در سال ۲۱۰ ق.

مناطق غربی گیلان که تحت تأثیر و نفوذ حکومت نعمان بن نوفل از نوادگان شمر بن ذی الجوشن بود در یک نبرد تمام عیار در دو مرحله توسط سید اشرف فتح گردید نعمان متواری شد و بنا به گفته مورخان به شهر (شهران) مازندران گریخت و در آنجا اقامت گزید.
شیوه حکومتی سید این بود که هر شهری را که فتح می‌نمود یکی از سرداران امین و با لیاقت خود را برای رسیدگی به امور مردم آن شهر منصوب می‌کردند و خود به امور مهم‌تر می‌پرداختند.

۷٫ فتح شهران (شهری در حوالی بابل مازندران) در سال ۲۱۱ ق.
سید بعد از فتح نواحی مرکزی و غربی گیلان به مقر حکومتی خود یعنی لاهیجان بازگشت و در این هنگام به او گزارش دادند که نعمان بن نوفل بعد از فرار به مازندران به کمک برخی از امرای آن سامان همانند منصور بن عبدود به تجدید قوا پراخته و برای سرکوبی نهضت سید، به سوی گیلان در حرکت هستند. آنان وقتی به کجور (شهری حوالی نور و نوشهر) رسیدند، سپاه سید جلال الدین اشرف ر در مقابل خود دیده و بعد از رد و بدل کردن پیام‌هایی مبنی بر تسلیم یکدیگر، سرانجام جنگ سختی درگرفت. در این جنگ ۱۸۵ نفر از لشکریان حضرت جلال الدین شهید و هزاران نفر از لشکر دشمن به هلاکت رسیده یا به اسارت در آمدند و سرانجام حضرت موفق به فتح این شهر (شهران) گردید. نعمان فرار کرده و در حدود سال ۲۱۲ ق. در مازندران به دست ما زیار دستگیر و به بغداد فرستاده شد و در آنجا به دستور مأمون به قتل رسید.[۱۳]

اوّلین کاروان زیارتی از شمال
سید اشرف پس از فتح شهران در سال ۲۱۱ ق. تصمیم گرفت به زیارت مرقد مطهر برادرش امام رضا علیه السلام برود و لذا طی سخنانی برای سپاهیان خود فرمود:
«ای دوستان خاندان علی! هرچه وظیفه شما بود انجام دادید. اکنون به شما رخصت می دهم که بر سر اهل و عیال خود بر گردید که من برای زیارت برادرم ثامن الائمهعلیه السلام به خراسان خواهم رفت…» ولی سرداران سپاه گفتند: « ای فرزند رسول الله! از آن زمانی که خانه‌های خود را به خون‌خواهی امام حسینعلیه السلام و امام رضا علیه السلام ترک کردیم، دست از جان شسته‌ایم و اکنون دست از دامن تو باز نخواهیم داشت. سپس آن حضرت مصایبی را که بر پدر و جد بزرگوارش گذشته بود یادآوری کرد و مؤمنان زار زار گریستند.» حضرت

با عده‌ای از سرداران رشید اسلام به صورت کاروانی از مازندران به سوی مرقد امام رضا علیه السلام حرکت کرد و می‌توان گفت که بعد از هشت سال از شهادت حضرت اوّلین کاروان زیارتی منطقه شمال ایران، گیلان و مازندران به مشهد مقدس رفته است. حضرت با سرداران خود به هر جا که می‌رسیدند مردم به استقبال آنها می‌شتافتند و احترام لازم را به جا می‌آوردند.

زیارت مرقد مطهّر
چون به نواحی طوس رسیدند در کنار چراگاهی شترانی را در حال چرا دیدند و گنبدی را مشاهده کردند. حضرت پیاده شد و آهسته جلو رفت و دست مبارک خود را زیر گنبد بر زمین نهاد و شروع به درد دل کرد و به شدت گریست. همه با دیدن این منظره غم‌انگیز فهمیدند که آنجا مرقد مطهر امام رضا علیه السلام است. کاروان هم به گریه افتادند. حضرت مدتی در آنجا اقامت گزید و بساط عزاداری و اطعام به راه انداخت و در آن مدت کرامات بسیاری از ایشان مشاهده شد. که همه را متحیر کرد. سید جلال الدین اشرف بعد از زیارت مرقد مطهر برادرش به سوی گیلان حرکت کرد.[۱۴]

تشکیل حکومت شیعی
سید جلال الدین با جماعتی از سادات حسنی و حسینی وقتی به گیلان رسید در لاهیجان و بر مسند رهبری تکیه زد و اموری را به برادرش امیرشمس الدین واگذار کرده و خود غالباً با سرداران و یارانش به سر می‌برد. نواحی فتح شده توسط حضرت میان سردارانش تقسیم شد و هریک را برای حکمرانی منطقه‌ای فرستاد. این سرداران که به عنوان والی و نماینده حضرت به قسمت‌های مختلف گیلان فرستاده شدند، عبارتند از:

سید هاشم در دیلمان، حسن بیک در طارم و نواحی زنجان، امیر سلطان در رشت، سید محمد در سیاهکل (برفجان)، سید حمزه در کوهدم (رودبار) عبدالرحمن اژدر در هوسم (رودسر) امیرسید شمس الدین به عنوان جانشین حضرت در لاهیجان (که هم اکنون قبر این بزرگوار زیارتگاه مشهوری است.)

سید جلال الدین در لاهیجان نماز جمعه را اقامه کرد و ترویج شریعت نموده و در خطابه‌ها از احادیث پدر و اجدادش، روایاتی نقل می‌کرد و حکومت مستقلی تشکیل داد و به عنوان رهبری روحانی و معنوی از نزدیک ناظر امور حکومتی بود. در حقیقت نخستین حکومت شیعی در سال ۲۱۱ ق. در گیلان تشکیل شد و تا سال ۲۲۳ و یا به قول دیگر ۲۳۰ ق. تداوم یافت. هرچند حضرت جنگ‌هایی در این مناطق با برخی از مخالفان محلی داشته است. تا این که حضرت توسط سرداران خود با خبر شد که مخالفان و دشمنان وی به سرکردگی مردی به نام چهل گوش عموی نعمان بن نوفل در مرزهای بین دیلمیان و اعراب در حوالی قزوین دست به شورش بر علیه او زده‌اند و قصد نفوذ به قلمرو حکومت سید را دارند. حضرت ابتدا او را دعوت به اسلام علوی کرد ولی در جواب طی نامه‌ای به حضرت نوشت:

«بین من و فرزندان موسی بن جعفر جز شمشیر چاره‌ای نیست.»[۱۵]
وقتی نامه به حضرت رسید با لشکری انبوه به آن مناطق رهسپار شد و در حوالی رودبار به نام «دارستان»[۱۶] طی نبردی خونین و جنگی سهمگین، متأسّفانه لشکر حضرت شکست خورد و حضرت بدنش نیز مجروح گردید. وی در منزل شیخ مفید الدین که پیرمردی نود و چند ساله بود فرود آمد. حضرت وضو گرفت. اما خون به شدت از بدن مبارکش جاری بود. شیخ مفید الدین نقل می‌کند که حضرت صد و چهارده زخم بر پیکر مبارکش دیده می‌شد. اما به آن زخمی که «چهل گوش» بر پهلوی حضرت زده بود شهید شد.[۱علیه السلام ]
شهادت و مدفن
بنا به نقل مشهور حضرت سید جلال الدین اشرف در ۱۴ رمضان سال ۲۲۳ یا ۲۳۰ ق. به شهادت رسید. شیخ مفیدالدین که مردی پارسا بود طبق وصیت پیکر مبارک حضرت را غسل داده و آن را در تابوت گذارده و به کمک اهالی تا کنار رودخانه خروشان سفید رود تشیع و آنگاه تابوت را در آب سفید رود رها کرد.

پیکر پاک آن رهبر مجاهد بعد از گذشت حدود ۱۰۰ کیلومتر در حوالی لاهیجان و در قریه «اکیم» به ساحل رسید و توسط عده‌ای از مردم از آب گرفته و در همان کنار ساحل بدون هیچ گونه تشریفاتی به خاک سپرده شد. بعدها رودخانه تغییر مسیر داده و هم اکنون فاصله حرم آن حضرت تا رودخانه سفید رود حدود ۴ کیلومتر است.
در سال ۳۱۱ ق. گنبدی توسط گوهرشاد خانم بنت کیا رستم از خاندان شیعی آل بویه بر روی قبر آن حضرت بنا نهاده شد.[۱۸] محل دفن آن حضرت در آبادی بی‌نام و نشان بعدها به نام‌های کوچان، جلالیه، اشرفیه و هم اکنون آستانه اشرفیه معروف است. و مردم به زبان محلی آن را (پَلا آستانه)، یعنی امامزاده بزرگ می‌خوانند.

ختام مسک
ایت الله مهدوی محقق نامدارگیلان نکاتی را به اختصار درباره آن حضرت می‌نویسد:
«اینکه سید جلال الدین اشرف، همان ابراهیم المرتضی اصغر فرزند امام همام حضرت موسی بن جعفرعلیه السلام است، ظاهراً تردیدی در آن نیست. والعلم عندالله، اما وی لقب جلال الدین را در زنجان به جهت تقیه انتخاب کرد تا شناخته نشود. او با ۱۵۰ نفر از سادات حسنی و حسینی عازم جیلان شد که برادرش میرشمس الدین ابن موسی الکاظم علیه السلام و خواهرش فاطمه اخری او را در این سفر همراهی می‌کردند. او مردی دانا، شجاع، کریم، فاضل، عالم، نبیل، راوی حدیث از پدر و برادرش، و در نهایت درجه تقوی و گشاده دستی بود.

تعدادی از همراهان آن بزرگوار از فرزندان امام باقرعلیه السلام هستند که امروز مراقد آنان در گوشه و کنار صفحات گیلان به چشم می‌خورد. خروج و قیام سید جلال الدین بین دو قیام یحیی بن عبدالله که در سال ۱علیه السلام ۶ ق. رخ داد و قیام حسن بن زید معروف به داعی کبیر در سنه ۲۵۰ ق. در مازندران واقع شده است. سید جلال الدین وجود ناپاک خارجیان را از صفحه روزگار برانداخت و چون به شهر لاهیجان رسید مردم آن شهر از آن بزرگوار استقبال کردند و سید جلال الدین مدت نوزده سال به فرمانروایی مشغول بود تا آنکه در سال بیستم جهان را بدرود نمود. او توسط امیر چهل‌گوش نبیره شمر بن ذی‌الجوشن به شهادت رسید و برای آنکه بدنش توسط مخالفان سوزانده یا هتک نشود وصیت کرد که چون وفات

یافتم بعد از تغسیل و تکفین جنازه مرا در تابوتی نهید و آن تابوت را در آب سفید رود اندازید و شما از عقب آن تابوت باشید. هرجا که آب تابوت مرا بیرون اندازد مرغ سفیدی بیاید یکی بر بالای جنازه نشیند و یکی دیگر به پایین، جنازه مرا در همان مکان دفن کنید. پس به همان دستور رفتار گردید تا آنکه تابوت در قریه «اکیم» از آب بیرون آمد. لذا همانجا مدفون گردید و مشهدی عالی بر او بساختند و بروز کرامات همه ساله از آن موضع مطهر ظاهر می‌شد و می‌شود. کثیری از سرداران آن حضرت در صفحات گیلان دارای مزاری معروف هستند.[۱۹]
نقش ایرانیان در تغییر سیاست خلافت و انتخاب امام رضا(ع) به ولایت عهدی

نحوه مخالفت هر خلیفه ای با امامان عصر خود و نیز سیاست و راهبرد امامان معصوم در قبال آنان متفاوت بوده است.
نحوه مخالفت هر خلیفه ای با امامان عصر خود و نیز سیاست و راهبرد امامان معصوم در قبال آنان متفاوت بوده است. در زمان حضرت علی(ع) سیاست سکوت از طرف ایشان و جلوگیری ازنشر فضایل اهل بیت از طرف خلفای وقت اتخاذ می شود. امام حسن مجتبی ابتدا آماده جنگ با معاویه می شوند و زمانی که ادامه جنگ را به ضرر اسلام می بینند از جنگ منصرف و حاضر به پذیرش صلح با معاویهٔ بن ابوسفیان می شوند.

در عاشورا، تقابل امام حسین(ع) با خلیفه وقت به اوج خود می رسد و زمانی که ایشان می بینند ٧٢ تن یار باوفا و صادق و آماده شهادت دارند به طور آشکار در مقابل حکومت می ایستند و با آماده شدن خلیفه وقت برای جنگ، امام هم خود را برای دفاع از اسلام و حفظ آن در میدان شهادت آماده می کنند. پس از ایشان امام سجاد(ع) در معرض خفقان شدید از سوی حکومت قرار گرفتند و بهترین شیوه برای نشر معارف اسلامی را با توجه به شرایط موجود در دعا و با زبان دعا با مردم صحبت کردن، می یابند. از ایجاد فضای اختناق و محدود کردن ائمه در زمان امام باقر(ع) و به ویژه امام صادق(ع) کاسته می شود. با وجود این که در این زمان سلسله بنی امیه ضعیف شده و روزهای پایانی حکومت خود را سپری می کند.

این دو قیام آشکار علیه حکومت را به نفع اسلام نمی بینند، از این کار خودداری کرده و به جای آن با نشر تعالیم و تربیت شاگردان -به ویژه امام صادق(ع)- به حفظ و دفاع از کیان اسلام می پردازند. زمان هفتمین اختر تابناک آسمان امامت به دلیل تثبیت حکومت عباسیان دوباره همان سیاست کنترل شدید امام(ع) از طرف خلیفه وقت (هارون الرشید) در پیش گرفته می شود.

در زمان مامون عباسی سیاست کنترل و کم کردن دایره نفوذ امام(ع) در مردم تغییر می کند. مامون، امام رضا(ع) را به اجبار در سمت ولایت عهدی خود قرار می دهد. اما این سیاست پایدار نمی ماند و بعد از به شهادت رساندن امام رضا(ع) توسط مامون بقیه ائمه به جز آخرین حجت خدا در زمین گرفتار همان سیاست اختناق می شوندحال سوال این جاست که چرا مامون هم چون بقیه خلفا برای حفظ حکومت خود از خطری که از جانب امام رضا(ع) آن را تهدید می کند، ایشان را به زندان نیفکند یا محدودیت های شدیدی در تماس مردم با ایشان

قرار نداد. بلکه با اعلام عمومی، امام رضا(ع) را وارد دستگاه خلافت کرد. سوال دوم در همین زمینه این است که این سیاست مامون و ورود امام رضا به دستگاه خلافت اولا چه تاثیری در جریان های پیرامون مامون و امام رضا در همان زمان داشته و همچنین چه تاثیری بعدها بر رابطه بین امام و خلیفه وقت گذاشته است.در گفت و گویی با غلام رضا جلالی، محقق، نویسنده و عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی نظر ایشان را در این باره جویا شدیم. این گفت وگو با حذف سوال ها پیش روی شماست.
● امویان و ایرانیان

به دلیل همین نزدیکی فرهنگی امویان با مردم شامات و عدم تطابق فرهنگ آن ها با آموزه های اسلامی، امویان خطر جدی از سوی مردم شام احساس نمی کردند و حساسیت آن ها بیشتر روی آموزه های اسلامی و مردم مکه، مدینه، کوفه و بصره بود. اطراف کوفه بیشتر، ایرانیان ساکن بودند که شناخت بنیادی تری از اسلام پیدا کرده بودند. ساکنان مدینه هم که سال ها زیر نظر تعالیم پیامبر بودند، نمی توانستند تفکر و فرهنگ امویان را بپذیرند.بنابراین در آن زمان سه جریان وجود داشت، اول جریانی که آموزه های پیامبر به وجود آورده بود. دوم، جریان امویان بود که بیشتر از این که از اسلام تاثیر بپذیرند، از غرب آن زمان تاثیر پذیرفته بودند. سومین جریان، ایرانیان بودند که چون تازه به دین اسلام رو آورده بودند و قبلا هم خودشان دارای فرهنگ و تمدن بودند با نگاهی بازیگرانه به دین، با اسلام روبه رو نشدند. به همین دلیل حضرت علی(ع) مرکز خلافت خود را کوفه انتخاب کرد چون ایرانیان که از طرفداران جدی ایشان بودند بیشتر در اطراف کوفه سکونت داشتند.

بعدها هم در سپاه مختار ثقفی خیلی از کسانی که با هم حرف می زدند و گزارش هایی از آن ها نقل شده است به زبان فارسی سخن می گفتند. به نوشته کتاب تاریخ سیستان که مرحوم ملک الشعرای بهار آن را تصحیح و منتشر کرده است؛ اولین اعتراضی که نسبت به شهادت امام حسین(ع) صورت گرفت از طرف ساکنان سیستان بود. لذا به تدریج ایران و به خصوص خراسان به مرکز اصلی اعتراض ها علیه بنی امیه تبدیل شد. علاقه مندان به دین در ناحیه خراسان بیشتر حضور داشتند زیرا بیشتر پایه گذاران علوم حدیث و علوم نقلی

السلام) مربوط به این ناحیه است و ناحیه خوارزم از لحاظ علمی و تمدنی بسیار تاثیرگذار بوده است لذا خراسان جریان پویایی بوده که نمی توانسته فرهنگ جاهلیت را بپذیرد.
در زمان امویان از یک طرف ایرانیان به انسان های درجه دو تبدیل شده بودند و از طرف دیگر عملکرد امویان با عقاید آن ها سازگاری نداشت؛ بنابراین سعی کردند امویان را کنار بگذارند. در سقوط امویان و روی کار آمدن عباسیان حداقل می توانیم ٢٠ نهضت را در خراسان شناسایی کنیم. پایگاه شعوبیگری هم بیشتر در خراسان شکل گرفت. شعوبی ها هم بیشتر بر

مسئله عدالت و این که اسلام آمده تا تبعیض ها را برطرف کند تاکید می کردند. ابومسلم خراسانی به امام جعفر صادق(ع) پیشنهاد داد که ایشان عهده دار خلافت مسلمین شوند. اما ایشان نپذیرفتند. لذا این ها به سمت عباسیان رفتند. چون عباسیان فرزندان عباس عموی پیامبر بودند و کسی تصور نمی کرد که علیه خاندان پیامبر عمل کنند اما متاسفانه از اوایل خلافت بنی عباس نشانه های این مخالفت آشکار می شود به طوری که عباسیان سه رویکرد را در مقابله با ائمه اتخاذ کردند. یکی استبداد و سرکوب مخالفان و قیام هایی بود که از طرف شیعیان انجام می شد. به همین منظور هارون الرشید به خراسان می آید و دلیل آمدن او به خراسان هم ترسی بوده که از این ناحیه داشته است.

او با وجود مریض بودن به خراسان آمد که در ناحیه سناباد از دنیا رفت. هارون امین را برای خلافت تعیین می کند. حالا مامون است و امین، بنابراین مامون از یک جهت رقیب دارد و از جهت دیگر تعداد علویان در خراسان زیاد است. در چنین شرایطی چه باید بکند؟بنابراین در چنین شرایطی رویکرد دوم یعنی رویکرد تحبیب از سوی مامون عباسی بیش از گذشته در پیش گرفته می شود. مامون براساس یک بازی سیاسی سعی کرد خود را به شیعیان نزدیک کند و وقتی فهمید در بین بنی هاشم و علویان با نفوذتر از علی بن موسی الرضا وجود ندارد؛ از

تعداد کسانی را که به استقبال امام رضا(ع) آمده بودند هزاران نفر نقل می کند. قوی ترین ارتباط مردم ایران با جریان امامت و ولایت در زمان امام رضا(ع) به وجود می آید؛ لذا آمدن آن حضرت به این سرزمین باعث توسعه تشیع در ایران می شود. امام رضا(ع) آموزه های پیامبر اکرم(ص) را به طور عملی به مردم آموزش می دهند.

زمانی که امام رضا(ع) به خانه یکی از اشراف نیشابور دعوت می شوند به جای این که بر تختی که برای ایشان آماده شده بود بنشینند در کنار خدمت کاران و بقیه اهل آن مجلس می نشینند. حاکم نیشابوری نقل می کند که از آن به بعد بزرگان و عالمان دینی به جای این که در بالای مجلس بنشینند در پایین مجلس و در آستانه در می نشستند.سومین رویکردی که در زمان عباسیان به طور ویژه شاهد آن هستیم رقابت در حوزه فکر و اندیشه بود. آن ها در تحلیلی که با خود داشتند نفوذ ائمه اطهار را بیشتر از سمت معارف آن ها می دانستند.لذا برای این که بتوانند اهمیت این معارف را کم جلوه دهند و بگویند کانون معارف فقط خاندان رسول اکرم نیستند به سمت مکاتب هند، ایران، یونان و روم رفتند. این سیاست در زمان منصور

پایه گذاری و در زمان مامون به اوج خود رسید. ولی این سیاست هم به دلیل عدم شناخت آن ها از امام و علم امام به شکست انجامید.مامون زمانی که گسترش و نفوذ روزافزون امام را در بین مردم و متفکران سایر ادیان و فرقه ها می بیند و زمانی که از توانایی بر غلبه کردن بر امین و تصرف بغداد مطمئن می شود سیاست خود را تغییر می دهد و اقدام به قتل فضل بن سهل و شهادت امام رضا(ع) می کند؛ تا هیچ رقیبی برای خلافت نداشته باشد.بنابراین به طور خلاصه در جواب به پرسش شما که چرا در زمان مامون سیاست رابطه بین خلیفه و امام تغییر می کند می توان گفت، عباسیان توسط ایرانیان به حکومت رسیده بودند و مردم ایران به ویژه خراسانی ها اهل شورش و اعتراض بودند.

علاوه بر این فرهنگ ایرانی در آن زمان بسیار قوی بود.در آن زمان جریان های مختلف فکری اسلامی و غیراسلامی از قبیل مزدکیان، مانویان، زرتشتیان، بوداییان، معتزله، اشاعره، مرجئه و جریان های صوفیانه در خراسان وجود داشت و هر کدام از آن ها نماینده هایی در سرتاسر خراسان داشتند.لذا در آن زمان، چون امام رضا حجتی بودند که از موضع اسلام سخن می گفتند و مردم ایران به خصوص خراسان توجه زیادی به خاندان پیامبر خدا(ص) می کردند، مامون به سراغ آن حضرت می رود.در جواب این سوال هم که اگر مامون نمی توانسته بر

شورش های مردم خراسان غلبه کند چرا باید برای به خطر افتادن حکومت خود امام رضا(ع) را به خراسان بیاورد؟ باید بگویم که، در این جا مسئله فقط به خراسان محدود نمی شود. بلکه باید جریان های دیگر در بغداد و بقیه مناطق امپراتوری اسلامی را هم در این تحلیل در نظر گرفت تا جایگاه خراسان در آن زمان مشخص تر شود. حداقل از آمدن هارون به خراسان می توانیم این گونه برداشت کنیم که خراسان یکی از حساس ترین مناطق در زمان حکومت هارون و مامون بوده و بنابراین تهدیدی محسوب می شده است که شخص خلیفه به این ناحیه می آید.

● بازگشت به گذشته
در جواب به این سوال که چرا بعد از شهادت امام رضا توسط مامون دیگر مردم خراسان شورش و اعتراضی نمی کنند و مامون هم امام جواد(ع) را مثل امام رضا(ع) وارد دستگاه خلافت نمی کند؟ باید گفت که مامون برای جلوگیری از اعتراض مردم اعلام نمی کند که من ایشان را به شهادت رساندم بلکه مخفیانه این کار را انجام می دهد و بعد از شهادت ایشان تظاهر به ناراحتی و عزاداری می کند. دیگر این که عباسیان هم چون امویان به این نتیجه می رسند که برای حفظ حکومت خود باید برای ائمه محدودیت اعمال کنند و دیگر سیاست تحبیب کارایی ندارد و همچنین خراسانی ها دیگر مثل زمان امام صادق(ع) تا امام رضا(ع) اهل اعتراض و شورش نیستند.
ایران در اواخر قرن سوم

قرن سوم هجری را می توان قرن سهیم شدن ایرانیان در قدرت سیاسی جهان اسلام دانست.زیرا طاهربن حسین که از جانب مامون عباسی منصوب شده بود،اولین سلسله نیمه مستقل ایرانیان را بنیان گذاشت.اما این حکومت به طول نینجامید که توسط یعقوب لیث بنیانگذار سلسله صفاری سقوط کرد.وی پس ار گرفتن سیستان در نبردهایی توانست کابل،هرات،کرمان و فارس را نیز تصرف کند.و علی رغم مخالفتهای شدید عباسی نیشاپور مرکز قدرت طاهریان را مورد هجوم قرار دارد و تصرف کرد و محمد بن طاهر را به اسارت گرفت این به منزله ی پایان یافتن حکومت طاهری و طرح شدن صفاریان به عنوان قدرت برتر سرزمینهای شرق بود.یعقوب به دنبال هجومی نه چندان موفق به گرگان و طبرستان به تنبیه حس

ن بن زید علوی خود را برای رویاروی با دستگاه عباسی آماده کرد۰ولی علی رغم پیشروییهایی که در خوزستان داشت نتیجه به نفع یعقوب نبود و در دیر عاقول شکست خورد وبه جندی شاپور عقب نشست.علی رغم بیماری در حال صف آرایی سپاه بود تا با معتمد روبرو شود. اما مرگ او مانع از برخورد مجدد دستگاه عباسی وصفاریان شد.
پس ار مرگش این حکوت دوام چندانی نهداشت. عمر بن لیث برادر و جانشین یعقوب با وجود برقراری روابط حسنه با دولت عباسی قدرت صفاریان را در بخش اعظم ایران اعاده کرد طولی نکشید که اسماعیل بن احمد سامانی او را شکست دادو به اسارت در آورد.صفاریان قلمرو و حکومتشان به سیستان و برخی از ایالات جنوبی ایران محدو شدکه آن هم به علت شورش های پیاپی متزلزل شد.

با شکست صفاریان،سامانیان روی کار آودند و بر بخشهای شرقی و مرکزی ایران حکم راندند. آنها بخارا واقع در ماوراء النهر را به عنوان مرکز قدرتشان برگزیدند.پس از آن خراسان،گرگان و طبرستان و اندکی بعد ری و مناطق مرکزی ایران و سیستان را تصرف کردند.بنابراین آنان در اواخر قرن سوم هجری دولتی بسیار قدرتمند که از حدود ری تا مرزهای کاشغر امتداد داشت به وجود آوردند.

اوضاع جهان اسلام وخلافت عباسی دراواخر قرن سوم
درقرن سوم هجری قدرت برتر جهان اسلام خلافت عباسی بودو باازبین بردن بنی امیه قدرت معنوی ودنیایی جهان اسلام را دراختیار گرفت . درهمین قرن روند تجریه پذیری جهان اسلام وضعیف شدن دولت عباسی ادامه یافت . باتسلط عنصر ترک براین دستگاه شدت قیامهای ضد عباسی شروع شد.دراواسط قرن سوم هجری شاهد ظهور یک سلسله جدید در ناحیه های طبرستان ، گرگان، گیلان ودیلم هستیم که زیر نظر سلسله هایی مانندقارنیان وپازوسبانان قرارداشت. این مناطق تامدتها دربرابر مسلمانان مقاوم بودند. تنهادراواخر قرن اول بود که بخشهایی از طبرستان وگرگان توسط مسلمانان فتح شدوبه تدریج تاریخ اسلام به آن مناطق راه یافت وداعیان علوی توانستند مذهب شیعه راترویج دهند. درنتیجه درسال ۲۵۰ ه . ق بود که حسن ابن زید علوی با مردم طبرستان توانستند طاهریان را شکست داده وحکومت علویان رابنیان کنند در اواسط قرن سوم بجز صفاریان وعلویان ماشاهد به قدرت رسیدن

خاندانهای دیگر هستیم سامانیان از جمله این خاندانهاست پس از سقوط طاهریان وبه قدرت رسیدن صفاریان بوجود آمد اسماعیل ابن احمدتوانست با شکست دادن عمربن لیث صفاریدر نبردبلخ وشکست علویان از نزدیکی گرگان دولتی قدرتمند درمشرق ایران به وجود بیاورد اگر چه رابطه ای دوستانه با دستگاه خلافت داشت ولی مستقل بود.
در اواخر قرن سوم با توجه به ضعفی که بر دستگاه خلافت عباسی چیره شده بود. جهان اسلام دیگر از قدرت مرکزی برخوردار نبود و در نقاط مختلف،دولتهای متعددی هم به صورت مستقل و یا غیر مستقل وجود داشتند.

ماوراءالنهر(اوضاع جغرافیایی و اهمیت سیاسی و نظامی)
ماوراءالنهر مشتمل بر مناطق دو رود جیحون و سیحون می باشد.اعراب مسلمان آن سوی رود جیحون را ماوراءالنهر یا منطقه هیطل نامیدند. این ناحیه به پنج ایالت تقسیم می شود:
ایالت سغد یا سغدیانای قدیم و دو مرکز به نامهای بخارا و سمرقند را دارا می باشد.
ایالت خوارزم: دارای دو کرسی بود. یکی در قسمت غربی یعنی بخش ایرانی رود جیحون و دیگری در قسمت شرقی یعنی بخش ترکی آن رود قرار داشت شهر کاث بود.
ایالت جغانیان:قسمت علیای جیحون را شامل می شد. این ایالت شامل ختل و دیگر ولایات جیحون علیا می گردید.

ایالت فرغانه: در ساحل سیحون علیا قرار داشت. کرسی آن شهر اخسیکث و در ساحل شمالی رود سیحون واقع بود.
ایالت چاچ(تاش یا تاشکند امروزی)
موقعیت استراتزیک این ناحیه سبب شد تا از نظر اقتصادی،سیاسی و نظامی دارای اهمیت باشد.
از نظر اقتصادی:
عبور جاده ابریشم؛ ورود کاروانهایی از خوارزم و وارد کردن کالاهایی چون مواد خام، برده؛ وارد کردن ظروف سفالین،ادویه و مواد خام از چین و صادر کردن اسب،شیشه سمرقند به چین؛ کشاورزی و صنعت و معادن و تجارت؛صنعت کاغذ سازی،پارچه بافی خصوصاً پارچه “زند نیجی” و صادر به هند و عراق.
از نظر سیاسی و نظامی:

این ناحیه از روزگار باستان به عنوان سرحد جهان ایران و ترکان به شمار می رفت. به عتاوه ناحیه ماوراءالنهر به صورت معدنی از نیروهای نظامی زبده ای بود که با عنوان مهاجم ،متحد و اسیر وارد این ناحیه می شدند. آنها معمولاً به خدمت سلاطین و حکام مستقر در ماوراءالنهر، خراسان و سایر نقاط ایران در می آمدند.

ماوراءالنهر در دوره ساسانیان
با سقوط دولت اشکانی و ظهور سامانیان باب جدیدی در روابط ایران و مشرق ایران گشوده شد. شاپور اول از دو لحاظ به شاهنشاهی کوشان جذب شد. نخست تسلط بر جاده ابریشم و تجارت بین النهرین و دیگری اینکه کوشانیان را تصرف دره سند را اشغال و از هندوکش عبور کرده و ایالت بلخ را تسخیر، پس از گذشتن از جیحون سمرقند و تاشکند را تصرف کرد. به این طریق سلسله کوشان منقرض و به جای آن سلسله ساسانیان جایگزین آنها در ایران شدند.

فشار هیاطله بر ایران تا ظهور خسرو انوشیروان ادامه داشت. در این زمان بود که ساسانیان متحد بسیار نیرومندی برای مقابله با هیاطله یافتند که ترکان نام داشتند. خسرو انوشیروان با همکاری ترکان به فرماندهی ایستمی خاقان توانستند هیاطله را نابود و قلمرو آنانرا با ترکان تقسیم که ماوراءالنهر به ترکان و مناطق اطراف بلخ،قندوز در شمال خراسان در اختیار ساسانیان قرار گرفت.

ورود اسلام به ماوراءالنهر
با سقوط ساسانیان توسط اعراب مسلمان و پیشروی آنان به سوی ماوراءالنهر برخورد حتمی بین اعراب و ترکان به نظر می رسید.امااعراب که تا بلخ پیشروی نموده و بر خراسان دست یافته به طور موقت دست از فتوحات بر داشتند. پس از انتصاب قتیبه بن مسلم باهلی به خراسان بار دیگر فتوحات اعراب آغاز شد. قتیبه اول به طالقان و در آنجا با حاکم بلخ،شومان، نیزک،ترک از سیستان متحد شد. او سپس اطاعت پادشاهان چغانیان و تخارستان را پذیرفت و سرانجام در مرو به تهیه آخرین تدارکات ىرداخت.

او در نزدیکی آمل از جیحون گذشت و با سلطان نشین ایرانی و ترکی بخارا وارد نبرد شد و سرانجام بخارا را متصرف شد و وارث سلسه طغشاده را به تخت نشاند وی مطیع اعراب و در ظاهر به اسلام گروید. در سمرقند ترخان با دادن باج و خراج و تسلیم چند نفر به قتیبه صلح کرد. ولی بعد به دست اهالی سمرقند معزول و اخشید غورک به جای او نشست. قتیبه بلافاصله عکس العمل نشان داد و سمر قند را محاصره و با مداخله ترکان تاشکند و فرغانه آن شهر را گشود. پس از آن به قصد تنبیه ترکان متوجه تاشکند، فرغانه و خجند شد . تاشکند را گشود و سرانجام در حالی که برای نبرد با فرغانه خود را آماده کرد ولی به دلیل رقابت در دربار امویان به قتل رسید.
با کشته شدن قتیبه بار دیگر ماوراءالنهر بر علیه اعراب طغیان و از چینیها درخواست کمک نمودند. با این وجود ترکان تورگاش به حمایت از آنان پرداخته، اما در نهایت اعراب بر آنها پیروز شدند. تورگاشها را شکست داده و وادار به تخلیه سمرقند کرد.

تاریخ سیاسی سامانیان
در بین سلسله های ایرانی سامانیان از حیث احیاء فرهنگ و هویت ایرانی از اهمیت قابل توجهی برخوردار هستند. تحولات سیاسی سامانیان را می توان به سه دوره تقسیم و بررسی نمود:
دوره اول: تلاس برای کسب قدرت سیاسی- از آغاز قرن سوم ه.ق پس از اینکه مامون مناطقی از خراسان و ماوراءالنهر را در اختیار خاندان سامانی قرار داد آغاز می شود و تا سال۲۸۷ه.ق ادامه یافت.

دوره دوم: اوج قدرت سامانیان- به دنبال پیروزی های درخشان اسماعیل سامانی در نبرد با صفاریان و علویان طبرستان آغاز و تا پایان فرمانروایی نصر بن احمد یافت.
دوره سوم: ضعف و انحطاط سامانیان- با قدرت یافتن نوح بن نصر آغاز مهمترین ویژگی این دوره تسلط غلام سپهسالاران ترک بر دربار سامانی و زد و خوردهای پایان ناپذیر آنان برای حکومت خراسان و مقام سپهسالاری بود. این دوره با تصرف بخارا توسط قراخانیان و اسارت عبدالملک دوم به پایان رسید.

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
word قابل ویرایش - قیمت 13700 تومان در 80 صفحه
137,000 ریال – خرید و دانلود
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد