مقاله جستاری در زندگینامه و کتاب “دمیه القصـر” باخرزی

word قابل ویرایش
16 صفحه
دسته : اطلاعیه ها
12700 تومان
127,000 ریال – خرید و دانلود

چکیده
قرن چهارم و پنجم ، اوج رشد و شکوفایی ادب عربی در خراسان است ؛ به گونه ای که امکان انعکاس احساسات و عواطف به زبان شعر برایشان به راحتی امکان پذیر گشت . ازجمله کتاب های یتیمه الدهر ثعالبی و دمیه القصر باخرزی دال بر شکوفایی شعر دو در این قرن است . سؤال هایی که در اینجا مطرح می شود؛ اینکه چرا باخرزی به نوشتن کتاب “دمیۀ القصـر” روی آورد؟ آیا “دمیه القصـر”
به تقلید از یتیمه الدهر ثعالبی نوشته شده است ؟ آیا اشعار فارسی در دمیه القصر وجود دارد؟ در جواب باید گفت باخرزی در دوران کودکی و نوجوانی در نیشابور، نامه های (اخوانیات ) پدرش و ثعالبی را به هم می رساند؛ درنتیجه این دیدارها، در باخرزی تمایل نوشتن به کتابی به تقلید “یتیمه الدهر” ثعالبی به وجود آمد و آن را “دمیه القصر” نامید و به منزله ذیلی بر یتیمۀ الدهر ثعالبی است . این کتاب ، از جمله مشهورترین کتب در ذکر احوال و آثار ادبای تازی گوی است و اشعار فارسی در آن است و ترجمه شعر از فارسی به عربی مانند اشعار فارسی فرخی , رباعی بوعلی نعمانی و بوعلی عثمانی و دیگر شعرا در آن است . باخرزی در این کتاب شرح حال و گزیده اشعار شاعران عرب زبان اواخر قرن چهارم و اوایل قرن پنجم را آورده است . ازآنجاکه بخشی از این اثر، متعلق به شاعران خراسان و نیشابور می باشد، آشنایی با آن ها و سروده هایشان برای علاقه مندان به زبان و فرهنگ ایرانی ، ضرورتی انکارناپذیر است .
قرن چهارم برخوردار از دو سبک خراسانی (ترکستانی ) و سبک عراقی است . اشعار این دوره تقلیدی از قالب ها و مفاهیم رایج شعر عرب است و در نثر, یکی از شکوفاترین دوره ها در نثر فنی است . قصه و قصه گویی, روایت های فکاهی نیز در این دوران رواج داشت . با نگاهی به آثار منثور نویسندگان بزرگ این عصر در خراسان ؛ مانند بدیع الزمان همدانی (د٣٩٨ق ) ، ابوبکر خوارزمی (د٣٨۴ق )، ثعالبی (د۴٢٩ق )، میکالی (د ۴٣۶ق ) و باخرزی درمی یابیم که نثر این دوره بیش از شعر به کمال و ترقی نزدیک گشت .
واژگان کلیدی: باخرزی , دمیه القصـر, ادب , خراسان , شعرفارسی .
مقدمه
سال های پایانی پادشاهی ساسانی، فشار زیادی را بر طبقات پایین اجتماع وارد آورده بود که زمینه را برای انقلاب آماده می ساخت ؛ اما ورود اسلام ، تبعات دیگری نیز در پی داشت ؛ پس از تسلط اعراب بر ایران ، خط و زبان آنان هم وارد ایران شد. این امر باعث وارد آمدن آسیب هایی جدی به بسیاری از آثار ارزشمند ادبی و هنری ایرانیان گردید. حمله ی اعراب ، باعث شد تا حجم زیادی از کتاب های ادبی که به خصوص ازنظر زبانی، با زبان استیلاگران هم خوانی نداشت ، از بین برود (صفا، ١٣٨۵). اما این عوامل ناامیدکننده برای هنرمندان و نویسندگان پرتلاش ایرانی، چیزی نبود که بتواند مانع از رشد فرهنگی و ادبی آن ها شود؛ بهترین تدبیر و راه حل ، همانا نگهداری و حفظ میراث برجای مانده ی ادب فارسی به زبان عربی بود؛ بنابراین ادیبان و نویسندگان ، از طریق ترجمه ی متون و واردکردن آن ها به ادب عربی، به این مهم دست یازیدند. در آن دوران ، سرزمین خراسان ، از فعال ترین مراکز ادبی ایران به شمار می آمد و صدها شاعر، ادیب ، فقیه و محدث را در دامن خود پروراند (حسینی ،١٣٨۶).
سؤال هایی که در اینجا مطرح می شود؛ اینکه چرا باخرزی به نوشتن کتاب “دمیه القصـر” روی آورد؟ آیا “دمیه القصـر” به تقلید از یتیمه الدهر ثعالبی نوشته شده است ؟ آیا اشعار فارسی یا ترجمه شعر از فارسی به عربی در آن وجود دارد؟
در جواب باید گفت به نظر می رسد که خانه باخرزی در نیشابور، در همسایگی خانه ثعالبی قرار داشت و او به دوستی پدرش و ثعالبی افتخار می کرد؛ باخرزی در دوران کودکی و نوجوانی در نیشابور، نامه های (اخوانیات ) پدرش و ثعالبی را به هم می رساند؛ (بروکلمان ، ١٩۵۶) در نتیجه این دیدارها، در باخرزی تمایل نوشتن به کتابی به تقلید “یتیمه الدهر” ثعالبی به وجود آمد و آن را “دمیه القصر” نامید. (صفا، ١٣٧۴) و به منزله ذیلی بر یتیمۀ الدهر ثعالبی است . (آذرنوش ،١٣٨١)این کتاب ، ازجمله مشهورترین کتب در ذکر احوال و آثار ادبای تازی گوی است و ترجمه شعر از فارسی به عربی مانند اشعار فارسی فرخی , رباعی بوعلی نعمانی و بوعلی عثمانی و دیگر شعرا در آن است .
با توجه به تحقیقات به عمل آمده درباره موضوع ، مهم ترین آثار مرتبط با آن عبارتند از:
– معرفی ابوالحسن باخرزی از خلال اشعارش ؛ محمود فاضلی ؛ دانشگاه فردوسی مشهد، ١٣٨٩ش .
– الباخرزی حیاته و ادبه ، التراث الأولی، السنۀ الأولی، العدد الأول .جنتی فر، محمد, ١٣٩٢ش .
– باخرزی، همدانی ، علی کرم , تهران ، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی ، جلد ١١, ١٣٨١ش .
– مدح در شعر شعرای خراسان از خلال دمیه القصـر باخرزی؛ از مجید حسینی؛ دانشگاه فردوسی مشهد، ١٣٩١ش .
– ترجمه و شرح ادبی – موضوعی گزیده ای از اشعار دمیه القصـر (قسمت پنجم از جلد اول ص ۵۵٩-۵٩۴)؛ از سیدمرتضی حسینی؛ دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز،١٣٩٢ش .
– مقاله باخرزی ؛ آذرتاش آذرنوش ، دایره المعارف بزرگ اسلامی ، ١٣٨١ش .
این پژوهش سعی دارد با رویکردی توصیفی – تحلیلی به موضوع بپردازد. و هدف این است که ابوالحسن باخرزی به عنوان یکی از مفاخر خراسان و مهمترین اثر او (دمیه القصر) مورد بررسی قرار گیرد.
اوضاع ادبی (نظم و نثر) خراسان در قرن های چهارم و پنجم
بها دادن به فرهنگ و ادب و مخصوصا کتاب در قرن چهارم و پنجم ، یکی از اصلی ترین رفتار متولیان حکومتی محسوب می شد.
ازجمله کتاب هایی که دال بر شکوفایی شعر در دو قرن چهارم و پنجم است ، کتاب یتیمه الدهر ثعالبی و دمیه القصر می باشد (ضیف ، .(۱۹۹۶
در قرن چهارم غالبا از یک سبک خراسانی (ترکستانی ) و یک سبک عراقی سخن به میان می آید. در اینکه کدامیک از این دو سبک بر دیگری برتری دارد؛ از دیرباز تاکنون اختلاف است . گاهی ، شاعران عراقی ، خود برای سبک شرقی ارزش بیشتری قائل اند و نیز، گاهی ، از آن ناراضی بودند. باید دانست که ، در اوایل پیدایش شعر کمی فارسی دری (سده ٣ ق ) تا آغاز (سده ۵ ق )، عراق شدیدا و بیش از خوارزم تحت نفوذ ادبیات عرب بود و علت آن نیز، از یکسو، نزدیکی به بغداد و از سوی دیگر، هجوم مداوم ادبیات عرب به دربار آل بویه بود. عضد الدوله دیلمی نیز خود به زبان عربی شعر می سرود (ریپکا، ١٣٨١).
اشعار این دوره ازنظر قوالب و بحور، تقلیدی از قالب های رایج شعر عرب است و ازنظر محتوا نیز نمی توان آن ها را پایین تر از اشعار بلاد عرب دانست . لغات و اصطلاحات و صور مختلف شعری موجود در این اشعار با قصاید بزرگان ادب عرب برابری می کند.
هجو شهرها، وصف اشیای مختلف ؛ مانند میوه ها، برف و یخبندان ، شطرنج ، رگ زنی ، فواره ، شمع ، سپر، قفس ، قیچی ، شانه ، کارد و چاقو، دوات ، آش ، شیرینی و حلوا، ماهی ، زیتون ، پنیر، حمام و لوازم مربوط به آن نیز از دیگر موضوعات شعر است (حسینی ، ١٣٨٢).
اما از جهت نثر باید گفت که قرن چهارم و پنجم یکی از شکوفاترین دوره ها در نثر فنی است . البته قصه و قصه گویی نیز در این دوران رواج داشت ؛ گرچه پس از ظهور اسلام قصه گویی همچنان در بین ملل ایرانی و عرب معمول بود. ازجمله کتاب های سرگرم کننده در قرن چهارم ، می توان به کتاب های قاضی تنوخی (د٣۴٢ق ) و ابن مسکویه (د ۴٢١ق ) که سرشار از داستان های کوتاه و پندهای دلپسند است ، اشاره داشت . در کنار این آثار، کتاب های عامیانه متعددی درزمینه قهرمانی و یا حکایات نادر نیز رواج داشت .
یکی دیگر از اقسام داستان های متداول ، روایت های فکاهی است که موجب انبساط خاطر مردم می شد. نامه ابوبکر خوارزمی به کاتب مشهور بویهی ؛ یعنی ابن مسکویه به هنگام ازدواج مادر پیرش نمونه هایی از نثر فکاهی است (فرد مقدم , بی تا).
در این دوران نثر فنی ، پا به پای تحولات اداری و دیوانی در ادوار مختلف تمدنی رشد یافت و رفته رفته نویسندگی دیوان ، وسیله ای برای کسب منصب وزارت شد و افراد از این طریق شایستگی خود را برای تصدی منصب وزارت نشان می دادند(بروکلمان ،١٩۵۶).
با نگاهی به آثار منثور نویسندگان بزرگ این عصر در خراسان ؛ مانند بدیع الزمان همدانی (د٣٩٨ق ) ، ابوبکر خوارزمی (د٣٨۴ق ) ، ثعالبی (د۴٢٩ق )، میکالی (د ۴٣۶ق ) و ابوالحسن باخرزی در می یابیم که نثر این دوره بیش از شعر به کمال و ترقی نزدیک گشت . هنر و خلاقیتی که آنان در آثار خویش برجای نهادند، از حیث فصاحت و بلاغت در ادب عربی ، نادر؛ بلکه بی همتاست و شعر هرگز نتوانست در این ولایت بدین پایه از رشد و تعالی برسد (حسینی ، ١٣٨٢).
باخرزی، شاعر ذواللسانین
نورالدین ابوالحسن علی بن الحسن بن ابوطیب باخرزی، شاعر ذواللسانین (جنتی ، ١٣٩٢) و ادیب عربی نویس ایرانی عصر سلجوقی در قرن پنجم هجری است که به هر دو زبان عربی و فارسی شعر سروده است ؛ ولی آثار عربیاش افزون تر است (باخرزی، ١۴١۴). در باخرز در خانواده ای مرفه , فاضل و سرشناس , دارای مقام و منزلت ادبی و آشنا به پدیده های عصـر خود متولد شد. به همین دلیل به “باخرزی” منسوب شده است (زرکلی ، ٢٠٠٢).نسبت “سنخی” را نیز به وی داده اند که گویا سنخ ، یکی از روستاهای خراسان بوده است (فروخ ، ١٩٨٩). ابوالحسن باخرزی ، باخرز را منطقه خود دانسته و می گوید: “و قدانحرفت من خواف إلی ناحیتی باخرز … (فاضلی ،١٣٨٩).
بسیاری از کتب ادبیات و تاریخ ، کنیه او را “ابوالحسن ” ذکر کرده اند؛ ولی البارع الزوزنی در کتاب دمیۀ القصر، کنیه “ابوالقاسم ” را نیز برای وی ذکر کرده است . او در خطاب به باخرزی می گوید:
أباقاسم لازلت فینا عطیۀ من الله لا أمست ید الدهر مجذوذه (باخرزی ، ١۴١۴)
برخی از منابع عنوان “تاج الرؤساء” و “الرئیس الشهید” را برای او به کار برده اند (عوفی ، ١٣۶١).
درباره وفات باخرزی آمده که زمانی وی در یکی از مجالس تفریحی بود، غلامی ترک با چاقویی به او حمله کرد که همین مسأله باعث مرگ وی شد؛ اما علت قتل او مشخص نشد. درباره سرانجام او چنین آمده است : “باخرزی در جوانی کاتب سلطان رکن الدین طغرل سلجوقی بود؛ لکن انزوا اختیار کرد و دست از کار بکشید و روز و شب با حریفان اهل و ظریفان با فضل به معاقرت عقار و معاشقت دلدار مشغول شد وقتل او هم در یکی از همین مجالس انس به دست ترکی به سال ۴۶٧ یا ۴۶٨ اتفاق افتاد”(صفا،١٣٧۴).
جایگاه علمی باخرزی
باخرزی یکی از ادیبان دوره عباسی سلجوقی قرن پنجم به شمارمی آید که به دو زبان عربی و فارسی تسلط داشت ؛ گرچه زبان عربی او قویتر و دارای دستاوردهای بیشتری بود. نخستین کتابی که آموخت ، قرآن کریم بود و سپس صرف و نحو و فقه وحدیث و ادب را نزد استادانی؛ مانند ابو محمد عبدالله جوینی(د۴٣٨ق ) مدرس بزرگ و شیخ شافعیه ، ابو عثمان صابونی (د۴۴٩ق ) ملقب به شیخ الاسلام ، ابو الفضل میکالی ادیب مشهور نیشابور و … فرا گرفت . علاوه بر اساتید مذکور، او از وجود استادانی مانند ثعالبی، ابن فارس (د٣٩۵ق ) ، عبد القاهـر جرجانی(د۴٠٠ق ) و ابن برهان نیز بسیار استفاده نمود. او که نسبت به فقه ، به ادب تمایل بیشتری داشت ، بنابر نظر ابوالحسن بیهقی به فن نویسندگی و سپس به دیوان نامه نگاری و امور مربوط به آن روی آورد. در کتابها بجز مطالب اندک، چیزی درباره رشد علمی و استادان او نیامده است . وی در دوره درخشش ادبی عصـر سلجوقیان ، عصـر طغرل بک و الب ارسلان و نظام الملک ظاهر شد. او متوجه توجه نظام الملک به ادبا و علما گردید؛ بنابراین باخرزی دمیۀ القصر خود را در آن زمان تالیف نمود و آنرا به وی تقدیم کرد(ابن خلکان ، بی تا).
باخزری به شهرها و کشورهای مختلفی مسافرت کرد. سفرهای او در اصلجهت جمع آوری اطلاعات و مقایسه شخصیتها و افراد سرشناس بوده است .باخرزی به بلاد شام ، مصـر، الجزیره و حجاز نرفته است ؛ چون حتی یک نام از آنها برده نشده است .مهم ترین شهرهایی که باخرزی به آنها سفر کرده ، عبارتند از: نیشابور، هرات ، جرجان ، مرو رود، بلخ ، ری، اصفهان ، همدان ، بغداد، بصــره ، واسط و … (فروخ ،١٩٨٩).
آثار باخرزی
از باخرزی آثار متعددی برجای مانده که عبارتند از:
– دیوان ؛ دیوان باخرزی گزیده هایی دارد که عبارتند از:
– الملتقطات (گزیده ها): الملتقطات به یکی از نسخه های دمیۀ منضم ، و همراه با آن توسط طباخ چاپ شده است .
– الأحسن فی شعر علی بن الحسن : این کتاب ، برگزیده اشعار او توسط ابو الوفاء اخسیکتی است که در موزه بریتانیا نگهداری می شود.
– اختیار الکبر من التیب : برو کلمان و آقابزرگ نام این کتاب را نیز آورده اند. عوفی چگونگی جا به جا شدن این کتاب را در خزاین وزیران نقل کرده است (بروکلمان ،١٩۵۶؛ آقابزرگ طهرانی، ١٩٨٣).
– رساله الطرد
– شعراء باخرز
– غالیۀ السکاری
– طرب نامه ؛ این کتاب مجموعه رباعیات باخرزی بر طبق حروف معجم است . عوفی این کتاب را در کتابخانه سرندیبی دیده و چند رباعی از آن را که به یادش مانده بود، آورده است : (عوفی،١٣۶١).
پیرامن روز قیرگـــون شب دارد زیر دو شکر سی ودو کوکب دارد بر سرخ گل از غالیه عقرب دارد وز نوش دو تریاک مجـــرب دارد
– اربعون فی الحدیث
– دمیۀ القصـر و عصـره أهل العصـر
نظر ادبا درباره باخرزی
با مطالعه کتابهای مختلف ، مشخص شد که برخی از بزرگان ادب به تمجید از شخصیت باخرزی و کتاب وی پرداخته اند؛ فروخ درباره او می گوید: “باخرزی، شاعری بود که طبعی نیکو داشت و قصاید زیبایی سرود و کتاب “دمیۀ القصـر و عصـره اهل العصـر” از وی معروف است “(فروخ ، ١٩٨٩).

و “باخرزی یگانه روزگار خود بود که طبعی نیکو داشت و سروده های زیبا با معانی ای والا دارد”(یاقوت ، ١۴١۴).
و “باخرزی در نویسندگی و انشا و شعر سرآمد است و جایگاهی والا در نظم و نثر دارد”(ابن عماد، ١٩٨٩).
و “باخرزی از نظر فضل ، یگانه روزگار خود بود که آثاری هم به نظم و هم نثر دارد”( قنوجی، بی تا).
جستاری در کتاب “دمیۀ القصـر و عصـره أهل العصـر”
دمیۀ القصـر و عصـره أهل العصـر؛ دمیۀ القصر مهم ترین اثر باخرزی است که نتیجه مطالعات ادبی و دیدار او با شعرای بلاد مختلف می باشد. این کتاب در شرح حال و گزیده اشعار شاعران عرب زبان اواخر قرن چهارم و اوایل قرن پنجم است .
علت تألیف دمیه
به نظر می رسد که باخرزی در دوران کودکی و نوجوانی در نیشابور، نامه های پدرش و ثعالبی را به هم می رساند؛ در نتیجه این دیدارها، در باخرزی تمایل نوشتن به کتابی به تقلید “یتیمۀ الدهر” ثعالبی به وجود آمد و آن را “دمیۀ القصر” نامید. این کتاب ، از جمله مشهورترین کتب در ذکر احوال و آثار ادبای تازی گوی است و بمنزله ذیلی بر یتیمۀ الدهر ثعالبی است ؛ چنانکه خریده القصـر عمادالدین کاتب اصفهانی نیز ذیلی بر دمیۀ القصـر است (باخرزی ، ١۴١۴).

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
word قابل ویرایش - قیمت 12700 تومان در 16 صفحه
127,000 ریال – خرید و دانلود
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد