بخشی از مقاله
چکیده
انقالب اسالمی به عنوان یک فرهنگ پیشرو و تحول آفرین، همواره پایه ریزی تمدن نوین اسالمی را باه عناوان یکی از اهداف بنیادین خود مطرح نموده است..فرهنگهای پیشرو با ارا ه عناصر تمادن سااز، انگیازه بخاش و غایتآفرین، نقش اساسی را در فرایند تمدن سازی بر عهده دارند. این پژوهش با طرح ایان ساوال اساسای کاه فرهنگ سیاسی تشیع، به عنوان عامل زمینه ساز در پیروزی انقالب اسالمی، از چه ظرفیتهاایی در بار ساازی تمدن نوین اسالمی برخوردار است؟
تالش میکند با روش توصیفی – تحلیلی به بررسی مباانی و آماوزههاای بنیادین در فرهنگ سیاسی تشیع و در نتیجه بازشناسی ظرفیتهای عظیم ایان فرهناگ غنای در زمیناه تمادن سازی پرداخته و سپس با تطبیق یافتههای خود بر جنبشهای سیاسی – اجتماعی تشیع در طول تاریخ اساالم و بویژه دولتهای شیعی قرون چهارم و پنجم هجری، به الگویی فراگیر و مدلل در این چارچوب دست یابد.
ایان الگوی فراگیر، مبین این نکته اساسی است که فرهنگ سیاسی تشیع، با ارا ه عناصر تمادن ساازی چاون؛ تاوان بسیج گری باال، رهبری عالمانه، عقالنیت و شریعت محاوری، در کناار پویاایی بخشای باه الیاههاای مختلاف اجتماعی در سایه انگیزههای بی پایانی چون عدالت طلبی، تحقق جامعه آرماانی در قالاب فرهناگ انتظاار..... و همچنین طراحی الگوی نوین تمدن اسالمی، میتواند نقش بسزایی در فرایند تمدن سازی جامعه اسالمی ایفا کند.
مقدمه
آموزههای اسلامی همواره تحقق دو هدف اساسی را در حیات انسانی دنبال میکنند؛ هدف اول ساختن انسان کامل و هدف دوم عبارت از تمدن سازی و ساختن مدینه فاضله اسلامی در ابعاد مادی و معنوی میباشد. انقلاب اسلامی ایران با دگرگون کردن معادلات حاکم بر زندگی فردی و جمعی، نقطه عطفی در تحقق اهداف کلان اسلامی بوجود آورده و رهبران انقلاب از همان ابتدا، بر آرمان تحقق تمدن نوین اسلامی تاکید کردند؛ »آرمان نظام جمهوری اسلامی را میشود در جملهکوتاهِیجاد تمدن اسلامی خلاصه کرد.
تمدن اسلامی یعنی آن فضایی که انسان در آن فضا از لحاظ معنوی و از لحاظ مادی میتواند رشد کند و به غایات مطلوبی که خدای متعال او را برای آن غایات خلق کرده است برسد - 1 - «. بر این اساس با استقرار نظام جمهوری اسلامی و عبور از مراحل نظام سازی، دولت سازی و جامعه سازی، فرایند تمدن سازی وارد مرحله جدیدی شده و در این جهت، لازم است با بهره برداری از همه عوامل تمدن ساز، ظرفیت لازم را در جهت ایجاد تمدن نوین اسلامی فراهم کرد.
فرهنگ تشیع به عنوان یکی از عوامل اصلی پیروزی و بالندگی انقلاب اسلامی در طول سه دهه گذشته، از قابلیتهای بسیاری در فرایند تمدن سازی برخوردار بوده و به لحاظ ارائه عناصر تمدن ساز، انگیزه بخش و غایت آفرین، میتواند نقش راهگشایی در خلق تمدن نوین اسلامی ایفا کند. سیراب شدن نسبی جنبشهای شیعی در طول تاریخ از آبشخور فرهنگ سیاسی شیعه، از عوامل اصلی موفقیت و بالندگی آنها بوده است.
بطوریکه به اذعان بسیاری از مورخین غربی و اسلامی، عصر طلایی و اوج شکوهمندی تمدن اسلامی را میبایست در قرون چهارم و پنجم هجری؛ جائیکه دولتهای شیعی ادریسیان در مغرب، علویان در طبرستان، آل بویه در عراق و ایران، فاطمیان در مصر و شمال آفریقا، حمدانیان و بنی مرادس و بنی عمار در شامات، تمدن باشکوهی را برای امت اسلامی به ارمغان آوردند، جستجو کرد.
با توجه به آنچه گفته شد، این پژوهش با طرح این سوال اساسی که فرهنگ سیاسی شیعه از چه ظرفیتهایی در فرایند تمدن سازی نوین اسلامی برخوردار است؟ ابتدا به بررسی چارچوب تحلیلی ایجاد تمدن در بستر فرهنگهای پیشرو پرداخته و سپس با بررسی عناصر تمدن ساز، انگیزه بخش و غایت آفرین در فرهنگ سیاسی شیعه و تطبیق آن با عملکرد جنبشهای شیعی تاریخ اسلام و بخصوص دولتهای شیعی قدرتمند قرون چهارم و پنجم هجری، کاربست عملی این عناصر در فرایند تمدن سازی را تبیین نموده و از این طریق تلاش میکند گامی کوچک در ایجاد تمدن نوین اسلامی بردارد.
مفهوم شناسی
- 1 تشیع
واژه شناسان در معناکاوی اصطلاح شیعه، آن را به معنای حزب، گروه، پیروان، همراهان - - 2 و به تعبیر ابن کثیر دمشقی؛ »گروه همدل و گروه یاران - 3 - « تعریف کرده اند. در حالی که در نقطه مقابل این رویکرد، ابن قیم جوزی متعصب، با استناد به کاربردهای ریشه لغوی شیعه در قرآن کریم، این واژه و متردافهای آن را دارای معانی ناپسندی میداند که عمدتا در مورد گروههای گمراه کننده و تفرقه افکن بکار میروند. - - 6
به لحاظ تاریخی، اصطلاح شیعه در دوران صدر اسلام عمدتا در معنای عام پیروان و طرفداران شخص خاص بکار میرفته است و اختصاصی به حضرت علی - ع - یا معاویه و... نداشته است و لذا به گفته ولهوزن؛ »در یک برهه تاریخی، شیعه علی - ع - در مقابل شیعه معاویه قرار گرفت، اما وقتی معاویه قدرت را بدست گرفت، واژه شیعه تنها بر پیروان امام علی - ع - اطلاق شد. - 7 - « البته بنابر آنچه از نقل شیخ مفید استنباط میگردد، در همان دوران نیز مسلمانان واژه شیعه را با اضافه کردن الف و لام، بطور مشخص برای پیروان امیر المومنین علی - ع - بکار میبردند - - 8، لکن بتدریج و به علت کثرت استعمال، این واژه مختص به پیروان مکتب اهل بیت - ع - گردید.
تعاریف اصطلاحی مفهوم شیعه را میتوان به سه دسته کلی تقسیم کرد. گروهی از تعاریف بر تقدم حضرت علی - ع - بر دیگر صحابه و مشروعیت الهی ایشان در کسب منصب امامت تاکید میکنند. - - 9 برخی دیگر از تعاریف در کنار اعتقاد به برتری امامت حضرت علی - ع - ، بر منصوص بودن ولایت ایشان از طرف حضرت رسول - ص - نیز تصریح میکنند. - - 10 دسته سوم از تعاریف علاوه بر ویژگیهای مذکور، اعتقاد به امامت اولاد حضرت را نیز ذکر کرده اند. - - 11 بر اساس این تعاریف، شیعه کسی است که اعتقاد دارد حضرت علی - ع - و اولاد معصوم ایشان از جانب خداوند بر جامعه اسلامی امامت و ولایت دارند.
اما علامه طباطبایی در تعریف خود از شیعه، عنصر دیگری را نیز در بازشناسی مفهوم تشیع دخیل میدانند، که بسیار راهگشا میباشد. وی معتقد است که؛ »شیعه به کسانی گفته میشود که جانشینی پیامبر اکرم - ص - را حق اختصاصی خاندان رسالت دانسته و در اخذ معارف اسلام پیرو مکتب اهل بیت - ع - میباشند. - 12 - « در این تعریف بر دو عنصر اساسی تاکید شده است؛
الف - اعتقاد به حق اختصاصی اهل بیت - ع - برای جانشینی پیامبر اکرم - ص -
ب - پیروی از مکتب اهل بیت - ع - با توجه به این تعریف، پیروی از مکتب اهل بیت - ع - را میتوان به عنوان عنصر انسجام بخش در پایه ریزی یک هویت پویا و مستقل اجتماعی تحت عنوان تشیع نام برد که در وسیع ترین معنای خود، به همه محصولات ذهنی و فکری و ذوقی شیعیان و پیروان واقعی اهل بیت عصمت و طهارت - ع - و پیشوایان معصوم آنان در تمام ادوار تاریخی اسلام اطلاق میشود، که روی هم رفته مکتب تشیع را شکل داده و مبین فرهنگی خاص و ذو ابعاد به نام فرهنگ شیعه میباشد.
- 2 تمدن اسلامی
رویکردهای گوناگونی در باب تعریف تمدن وجود دارد که به لحاظ ماهوی یا بر حسب نقطه تمرکز خود، از یکدیگر متمایز میگردند. در یک دسته بندی کلی، تعاریف تمدن به دو دسته مصداقی و معیاری تقسیم میشوند. تعاریف مصداقی، تعاریفی هستند که یک نمونه عینی از تمدن را مدنظر قرار داده و با احصاء ویژگیها و خصال آن، آنها را بر سایر نمونههای موجود تطبیق میدهند. تعاریف معیاری در نقطه مقابل تعاریف مصداقی، دارای خصلتی پیشینی هستند.
