بخشی از مقاله
چکیده
رده بندیهای بزرگ کتابخانهای جهانِ امروز، در حقیقت، برگرفته از تفکر اندیشمندانی بوده است که در ابتدا علوم را به حوزههای مشخصی تقسیم کردهاند. کتاب مرزباننامه، تالیف سعدالدین وراوینی دارای قسمت ذیلی است که در آن از مشاهدات این دانشمند در کتابخانهای که به همت ربیبالدین، یکی از بزرگان خوارزمشاهی، ساخته شده بحث میکند.
در این مقاله مشخص میشود با توجه به مشاهدات وراوینی در متنِ قسمت ذیل کتابِ مرزبان نامه، رده بندی کتابخانه ربیب الدین منطبق با آنچه بوده است که فارابی درباره تقسیم بندی حوزههای علوم ابراز داشته است. همچنین نشان داده می شود که ریشه ردهبندی دیویی بسیار نزدیک است به آراء فارابی در حوزه تقسیم بندی شاخههای علوم. زیرا ردهبندی دیویی هم به ردهبندی کتابخانه ربیبالدین نزدیک است و
هم به نظرات فارابی.
مقدمه و ضرورت تحقیق
در حقیقت، رده بندیهای بزرگ که اینک در سطح جهانی کاربرد دارند بر پایه دیدگاه های مختلف اندیشمندان و پیشینیان ما به وجود آمده اند. دیدگاه هایی که علوم بشر را از ابتدایی ترین دستاوردها رده بندی کرده و گام به گام با پیشرفت و توسعه علوم توسعه یافته است. زیرا که بدیهی است هر علمی یکباره به تکامل نخواهد رسید و هیچ کس هم انتظار ندارد، دانش به صورت ناگهانی به درجه والایی از اعتلا و تکامل نائل آید. علم اطلاعات و دانش شناسی نیز از این قاعده مستثنی نیست و نگاهی به تاریخ کتابخانهها خود اثباتی بر این مدعاست.
در علم و حرفه یاد شده، یکی از فعالیتهای پر اهمیت و مؤثر، رده بندی است. این اهمیت تا به جایی است که اینک بدون رده بندی علوم هیچ بانک و یا پایگاه اطلاعاتی قادر به دسترس پذیر کردن نیاز اطلاعاتی کاربران خود نخواهد بود. بنابراین رده بندیهای بزرگ جهانی همچون کنگره و دیویی دستاورد تلاشها و مساعی کسانی است که از گذشته دور در این زمینه اهتمام ورزیده اند.
اما هرچند که این رده بندیها به صورت گسترده مورد استفاده قرار گرفته است اما خالی از اشکال نیستند و برای کارشناسان این موضوع در عمل مشکل آفرینند. برای حل این مشکلات و یا برداشتن مشکلات آتی ابتدا باید دانش نظری کارشناسان نسبت به این حوزه افزایش یابد و سپس راه حلها و دیدگاه های خویش را نسبت به جهان و علوم اعم و اخص آن بر پایه نظریاتی بنا نهند. بنابراین ریشه یابی این رده بندیها در استوار ساختن مبانی نظری، مهم تلقی خواهد شد.
متاسفانه این دانش به طور مؤثر در ایران پیگیری و معرفی نشده است. بدون درنظر گرفتن پیشینه غنی تمدن ایران و اسلام نسبت به طبقه بندی علوم، از رده بندی هایی استفاده میکنیم که برای اجرای آنها منطبق با علوم خویش، نیاز به گسترشها و برهم زدن نظم طبیعی می باشد. بنابراین معرفی رده بندی کتابخانه ربیبالدین -متعلق به قرن هفتم هجری- به منظور استوار ساختن مبانی نظری این علم در ایران یکی از اهداف این مطالعه است. در همین راستا مقایسه رده بندی کتابخانه ربیبالدین و رده بندی دیویی هدف دیگر این مقاله میباشد.
نگاهی به تاریخ رده بندی در جهان
نخستین کسی که رده بندی دانش دست زد ارسطو در قرن چهار قبل از میلاد بود. وی دانش زمان خویش را به سه گروه نظری، عملی و خلاقه تقسیم کرد اما بنابر مستندات تمدن اسلام، جابر ابن حیان در قرن دوم هجری در زمره اولین دانشمندانی بود که به بحث طبقه بندی علوم توجه نمود و با طرح خود که متکی بر علم کیمیا بود، اساس طبقه بندی دو گانه علم بر اساس سنت قرینه سازی را پیش از تثبیت سنت ارسطویی به عنوان نسخه ای مشخص در جهان اسلام بنیان نهاد.
فارابی در قرن سوم هجری در»احصاء العلوم« خویش به تقسیم بندی علوم پرداخته است. رده بندی در پنج دسته عبارت است از:
علم زبان، علم منطق، علم تعالیم - ریاضیات - ، علوم طبیعی و الهی - فیزیک و متافیزیک - و علم مدنی - سیاست و اخلاق و علم فقه و کلام - . در این زمان دیدگاههای فارابی در طبقه بندی علوم بر اروپای سدههای میانه تأثیر گذاشت. تأثیر طبقه بندی احصاء العلوم را میتوان بر »گوندیسالوو« و نیز »آلبرتوس کبیر« به خوبی مشاهده کرد. به طوری که حتی خود آنها در آثارشان از تأثیر فارابی یاد کرده اند.
با پیشرفت علوم در دنیای اسلام، دانشمند ایرانی به نام ابن سینا در قرن چهارم هجری قمری به شیوه خود دست به طبقه بندی علوم زد. یکی از دلایل وی برای این کار ترتیب دادن کتب در کتابخانهها و تنظیم فهرست آنها بوده است. ابن سینا علوم را به علوم حکمی و غیرحکمی تقسیم کرده است. دسته اول را حکمت می داند و دسته دوم که علوم غیرحکمی است به دو دسته علوم نظری و علوم عملی تقسیم می نماید.
پس از آن نیز ملاصدرا در قرن یازده هجری قمری بر پایه نظریه فارابی طبقه بندی خود را در دو دسته حکمت نظری شامل منطق، ریاضیات، طبیعیات، الهیات و حکمت عملی شامل اخلاق، تدبیر، منزل و سیاست مدن ارائه میکند.
و سرانجام یک قرن پس از آخرین رده بندی اسلامی، رده بندی دیگری در اروپا توسط فرانسیس بیکن در سال 1605 میلادی در دانش بشری معرفی شد. تأثیر رده بندی فارابی بر رده بندی بیکن نیز طبق اعتراف خود در آثارش کاملاً مشهود است. - حقیقی، - 45 :1366 طرح تقسیم بندی علوم بیکن که به طرح دانش بشر معروف است بر سه پایه تاریخ - حافظه - ، شعر - تخیل - و فلسفه - تعقل - استوار است. این رده بندی اساس رده بندیهای امروزی است که در سطح گسترده جهانی در کتابخانهها مورد استفاده قرار میگیرد.
پس از آن در سال 1870 میلادی، هریس طرح خود را بر پایه رده بندی بیکن ارائه داد. اما هریس ترتیب قوای بیکن را وارونه کرد و به طرح جدیدی دست یافت. سرانجام در سال 1876میلادی ملویل دیویی از بیکن تأثیر می پذیرد و رده بندی دیویی را به علم اطلاعات و دانش شناسی تقدیم میکند.
دیویی طبقه بندی خود را در ده رده شامل کلیات، فلسفه، دین، علوم اجتماعی، زبان، علوم محض، علوم عملی، هنر، ادبیات، تاریخ و جغرافیا تنظیم کرده است. از رده بندیهای همزمان با عصر دیویی میتوان رده بندی کنگره، گسترش پذیر کاتر، دهدهی جهانی و کولن یاد کرد که امروزه هرطبقه بندی جایگاه خود را در محل مناسب خود به خوبی کسب کرده اند. اما رده بندی دیویی به دلیل سهولت و قابلیت انعطاف بسیار بالا توانسته در تمام دنیا مورد استفاده گسترده قرار گیرد.
پیشینه پژوهش
طبق بررسیهای انجام شده توسط پژوهشگران تا کنون، تحقیقی در این زمینه صورت نگرفته است. اما پیرامون تاریخچه رده بندی در دوره اسلامی میتوان به پژوش های ذیل اشاره کرد.
در قدیم رشتههای علوم تعداد زیادی نداشتند تا آنجا که حتی فیلسوفان بزرگ، بر بسیاری از رشتههای علمی معاصر خود نیز مسلط میشدند. ولی به تدریج دامنه علوم وسیع تر گشت و رشتههای نوینی از دانش پدیدار گردید. لذا رفته رفته بر قفسههای کتابخانهها افزوده شد. ساعاتی در کتاب »وقف و ساختار کتابخانههای اسلامی« در مورد وجود رده بندی منظم و بسیار دقیق در کتابخانههای قرن 6 و 7 قمری اشاراتی کوتاه دارد.
سباعی نیز در کتاب »مروری بر کتابخانههای مساجد« شیوه ای از رده بندی قدیم که جامع علوم زمان خویش بوده، در کتابخانههای مساجد را معرفی میکند
با توجه به وجود سلسلههای بزرگ پادشاهی در گستره فلات ایران که گاه از شرق جهان تا غرب را شامل میشده است وجود کتابخانههای بزرگ در این تمدن -اگر هیچ سندی بر اثبات آنها هم نبود- بدیهی مینماید. تاریخ چند هزارساله شهرنشینی و تمدن در ایران احتمال وجود کتابخانه در این سرزمین را قطعیت میبخشد.
یکی از اسناد معتبری که وجود یک رده بندی منظم و منطقی را در قرن هفتم هجری در کتابخانه ای که توسط وزیری به نام ربیبالدین احداث شده را ثابت میکند مرزبان نامه است. در قسمت ذیل کتاب مرزبان نامه تألیف سعدالدین وراوینی، مؤلف از مشاهدات خود در کتابخانه ربیبالدین سخن به میان میآورد و در آنجاست که از وجود رده بندی ویژه آن جهت یافتن کتاب مورد نظر بحث می کند. سعدالدین وراوینی نیمه اول قرن هفتم هجری، میان سالهای 622-617 این کتاب را از طبری به فارسی دری برگردانده است. این کتاب به خواجه جهان، صاحب اعظم، ابوالقاسم ربیبالدین هارون بن علی بن ظفر وندان، وزیر اتابک ازبک بن محمد بن ایلدگز از اتابکان آذربایجان اهدا شد.
طبق »نفثه المصدور« چون حمله مغول بعد از سال 628 قمری بوده است بنابراین این حاکم یکی از حاکمان وابسته به دربار خوارزمشاهیان بوده است
در کتاب سیرت جلالالدین آمده است که ربیبالدین، »از اکابر زمان و سپیدکنندگان ناصیه ایام در اشغال دیوان بود و چون سلطان جلال الدین آذربیگان و اران بگرفت خواجه ربیبالدین اختیار عزلت کرد و خانه خود را مدرسه ساخت و آنجا به عبادت مشغول شد
نسوی در کتاب سیرت جلال الدین درباره صفات و ویژگیهای وی چنین میگوید: این خواجه ربیبالدین مقیم تبریز بود، متعبد و متنسک، و به حبل تقوا و ورع متمسک« در قسمت تعلیاقت و توضیحات کتاب مذکور آمده است که ربیبالدین تا تاریخ 624 زنده بوده است
بنابر این و آنچه در ذیل کتاب مرزبان نامه آمده است می توان گفت که ربیبالدین وزیری دانشمند و فاضل و علم دوست و متقی بوده است که حداقل با توجه به متن سیرت جلالالدین و مرزبان نامه دو مکان فرهنگی تأسیس کرده است. یکی مدرسه برای تعلیم و تعلم و دیگر کتابخانه که هر دو در شهر تبریز بوده است. کتابخانه در مسجد آدینه قرار داشته است که نشان از اهمیت کتاب و کتابخوانی در آن برهه از زمان دارد.
معرفی طبقه بندی کتابخانه ربیبالدین
برای علوم موجود در کتابخانه ای که ذکر آن رفت رده بندی زیر وجود داشته است. ابتدا عین جملات مکتوب کتاب مرزبان نامه آورده شده و سپس تفاسیر آن:
1. »عربیت و اقسام آن. مشتمل بر مرکبات و مفردات و نحو و تصریف که جز بدان بهیچ تازیانه مرکب تازی را ریاضت نتوان کرد.« - وراوینی، - 743 :1363 این رده در کتابخانه ربیبالدین معادل این علوم است: الف- مرکبات و مفردات - فرهنگ مرکبات: ترکیبات و عبارات، مفردات: لغات - .
ب- نحو و تصریف - دستور زبان عربی - . این رده بندی را در رده بندی دیویی میتوان با عنوان رده زبان مشاهده کرد.
2. »انواع براعت وغتبلا نظماً و نثراً که در قالب هر صیاغت از آن سبکی دیگرگون داده اند و آویزش هر ذوقی و آمیزشی هر طبعی با هر یک به نوعی دیگر خاص افتاده.
این رده در کتابخانه ربیبالدین -که منظور همان نظم و نثر است- معادل رده ادبیات در رده بندی دیویی است.
3. »در مذهب که مدار مصلحت عالمیان بر آن است و حکام شریعت را انتماء احکام به فروع و اصول آن ثابت و میان متغلبان فضول جوی و منتهیان راست گوی بهنگام فرق حق از باطل شمشیری فاضل. -
این رده در کتابخانه ربیبالدین علم فقه است که معادل رده حقوق در رده بندی دیویی است.
4. »در علم کلام که اثبات وجود صانع و قدم ذات اوست... و بیان حدوث عالم علی سبیل الایجاد بریا من الصوره و الهیولی و تقریر بعثت انبیا بواسطه جبرییل و ارسال او بوحی و تنزیل و اقامت براهین و حجج بر حشر اجساد و احوال معاد.
این رده در کتابخانه ربیبالدین معادل علم کلام، فلسفه و منطق است؛ در رده بندی دیویی معادل رده فلسفه است.
5. »از علم تفاسیر و احادیث که منقولاتست از نقطه شریعت و حکمت.
این رده در کتابخانه ربیبالدین علم تفاسیر و احادیث است و در دیویی معادل رده دین میباشد.
6. »از علم طب که زبان نبوت نیز به فضیلت آن ناطقست. - علم طب است که در دیویی معادل رده علوم عملی است.
7. »از علم نجوم که منفعت آن به عموم خلایق عایدست و در شناختن مواضع ستارگان و تاثیرات نظر عداوت و مودت ایشان بدان احتیاجی هرچ تمامتر. -
