بخشی از مقاله
چکیده
امروزه در شبکههای آبیاری و زهکشی کشورهای در حال توسعه و همچنین کشورمان ایران، شاهد نارساییها و کمبودهایی در زیر ساختها و مدیریت شبکه هستیم که باعث کاهش راندمان و بهرهوری مصرف آب کشاورزی شده است. مطالعات انجام شده نشان دادهاند که بسیاری از این مسائل و مشکلات حادث شده در زمان بهرهبرداری،صرفاً ناشی از تصمیمات مدیریتی نبوده بلکه بخش مهمی از آن مربوط به خطاها و اشکالاتی است که از زمان شناخت و مطالعه ایجاد شبکه، تهیه مبانی طرح، تهیه نقشههای اجرایی و همچنین کیفیت اجرای شبکه بوده است.
متأسفانه در کشور ایران بیشتر به توسعه فیزیکی شبکههای آبیاری و زهکشی توجه نموده و مسأله بهرهبرداری کمتر مد نظر قرار گرفته است. در صورتیکه برای رسیدن به اهداف شبکههای آبیاری و زهکشی، علاوه بر مسائل فیزیکی و معیارهای طراحی لازم است جنبههای مختلفی که بر آینده طرح در زمان بهرهبرداری اثر گذار است، مد نظر قرار گیرند و مسائل طرح به صورت پیوسته و دراز مدت در نظر گرفته شوند.
یکی از راههای کاهش نارساییها و نواقص در مراحل مختلف ایجاد شبکه، تهیه و ارائه الزامات مدیریت، بهرهبرداری و نگهداری شبکه توسط کارشناسان خبره و مدیران صاحب نظر میباشد که باید در مراحل مختلف اجرای طرح رعایت گردد. الزامات تهیه شده باید در بر گیرنده اهداف، خواستهها و ضرورت های مورد نیاز برای بهرهبرداری مناسب از شبکه و متناسب با ویژگیهای خاص منطقه طرح باشد. در این تحقیق در نظر است که برخی از مشکلات موجود در زمان بهرهبرداری تشریح شده و راهکارهای تهیه و رعایت الزامات بهرهبرداری در مراحل شناخت، طراحی و اجرا در موفقیت مدیریت آب و بهرهبرداری از پروژههای آبیاری و زهکشی بیان گردد.
مقدمه
ایران کشوری است با اقلیم خشک و نیمهخشک، که اکثر نقاط آن دارای وضعیت بحرانی کمبود آب بوده و جلوگیری از تلفات این منبع بسیار ضروری است. با توجه به افزایش روزافزون نیازهای معیشتی جمعیت رو به رشد و محدودیت منابع آب و خاک، باید برنامهریزی صحیح به منظور بهرهوری و استفاده بهینه از این منابع را مد نظر قرار داد.
با توجه به اینکه سهم عمدهای از منابع آبی موجود برای مصارف کشاورزی استفاده میشود، شبکههای آبیاری و زهکشی نقش بسزایی در استفاده بهینه از این منابع، بهبود شرایط اقتصادی و اجتماعی و توسعه کشاورزی پایدار دارند؛ بنابراین احداث شبکههای آبیاری مدرن و بهرهبرداری بهینه از آنها در جهت بالا رفتن بازدهی آبیاری و بهبود سطح بهرهوری، میتواند موجب افزایش تولیدات کشاورزی، افزایش درآمد تولیدکنندگان و شکلگیری روابط اقتصادی و تجاری جدید در این زمینه شود که تأثیرات آن بر روابط اجتماعی و فرهنگی و ارتباطات داخلی و خارجی روستاهای تحت پوشش مورد توجه خواهد بود - نیک بخت شهبازی، . - 1388
طی چند دهه گذشته و همچنین در حال حاضر بیشتر سیاست وزارتخانهها و سازمانهای مرتبط با مدیریت و توسعه منابع آب کشور معطوف به امکانسنجی، طراحی و ایجاد و ساخت شبکههای آبیاری و زهکشی در نقاط مختلف کشور بوده است که با صرف هزینههای زیادی همراه میباشد. علی رغم همه این فعالیتها ملاحظه می گردد در شبکههای ساخته شده و در حال بهرهبرداری نتایج حاصل شده با اهداف و رسالتهای پیشبینی شده برای آن شبکه مغایرت داشته و غالباً منتج به عدم تحقق اهداف میگردد و حتی ممکن است تبعات نامطلوب اجتماعی و زیست محیطی نیز ایجاد نماید.
سامانههای آبیاریعموماً با بازدههای بالا طراحی میشوند اما به علت ضعف در برنامهریزی و مدیریت آبیاری در عملعموماً این بازده 20 تا 30 درصد کمتر میباشد، به طوریکه بازده کل آب آبیاری در ایران حدود 30 درصد است. - سهراب و عباسی، . - 1388 مطالعات انجام شده نشان دادهاند که در اکثر شبکههای آبیاری و زهکشی ساخته شده و در حال بهرهبرداری، موانع و مشکلات پیش روی مدیریت آنها که باعث عدم امکان بهرهبرداری اصولی و با راندمان کافی از شبکهها شده، خارج از حوزه اختیارات و تصمیمات مدیریتی بوده و ناشی از کمبودها، اشکالات و نواقص شبکه در دوران مطالعه، طراحی و ساخت میباشد.
آنچه که واضح بوده این است که برای رسیدن به اهداف احداث شبکههای آبیاری، علاوه بر مسایل فیزیکی لازم است که مسایل مدیریتی، اجتماعی و اقتصادی مدنظر قرار گیرد و این مسائل به صورت به هم پیوسته و در درازمدت مورد بررسی قرار گیرند. در این راستا ابتدا بایستی پروژههای شبکه آبیاری و زهکشی بر اساس اصول علمی و صحیح مهندسی - فنی - ، اجتماعی و اقتصادی و دیگر مؤلفههای مؤثر بر موفقیت آینده طرح، امکان سنجی و تعریف گردد . در گامهای بعدی و در زمان انجام مطالعات و تهیه مبانی - فاز - 1، تهیه نقشههای اجرایی - فاز - 2 و اجرای شبکه - فاز - 3 باید اصول فنی مؤثر بر موفقیت طرح در هرکدام از این مراحل به دقت مطالعه، بررسی و انتخاب گردد.
میتوان اصول فنی و نکات کلیدی مؤثر بر انجام موفق مطالعات فاز 1 ، تهیه نقشههای فاز 2 و اجرای موفقیت آمیز شبکه در فاز 3 را در قالب الزامات مدیریت، بهرهبرداری و نگهداری از شبکههای آبیاری و زهکشی تهیه و عوامل اجرایی را ملزم به رعایت آن نمود. در ادامه با معرفی برخی از این الزامات در مراحل مختلف طرح و نکات کلیدی کهمعمولاً در طرحهای آبیاری زهکشی به آن ها توجه نمیشود یا ممکن است کمتر مورد توجه قرار گیرد بحث و بررسی میگردد. رعایت این الزامات میتواند تأثیر زیادی در موفقیت و دستیابی به اهداف طرح در زمان بهرهبرداری از شبکه داشته باشد.
مراحل مختلف پروژه شبکه آبیاری و زهکشی:
.1 مرحله شناخت و مطالعه اولیه - امکان یابی و تعریف پروژه -
در بررسیهای منطقهای برای یافتن شرایط لازم برای تعریف و ایجاد یک پروژه بایستی جنبههای مختلفی با دیدگاههای واقعبینانه و بلند مدت بر اساس آمار و اطلاعات منطقه در نظر گرفته شود. برای تعریف یک پروژه آبیاری و زهکشی در حد منطقه باید پتانسیلهای منابع آب و شرایط اقلیمی و هیدرولوژی و کشاورزی با دقت لازم و بر اساس آمار دورههای بلند مدت و مورد اطمینان مورد بررسی قرار گیرد و متناسب با واقعیتهای مطالعاتی، طرح یا پروژه تعریف شود.
همچنین باید از همان ابتدا لزوم ایجاد شبکه آبیاری و زهکشی را برای بهبود شرایط و بهرهوری آب برای کشاورزان روشن نمود و تمایل آنها را برای احداث شبکه مد نظر قرار داد. زیرا بدون استقبال کشاورزان برای توسعه شبکههای آبیاری، احداث این تأسیسات و بهرهبرداری از آنها با مشکل مواجه میشود و کشاورزان در هیچ مقطعی از پروژه مشارکت ننموده و از تمام وظایف و مسئولیتها شانه خالی خواهند کرد.
.2 مرحله فاز یک و تهیه مبانی طرح
در این مرحله مبانی طراحی پروژه بر اساس مطالعات مختلفی که در منطقه طرح صورت می گیرد، مشخص و تعیین می گردد. در صورت بروز هر گونه کوتاهی و بی دقتی در انجام مطالعات پایهای در این مرحله، آینده پروژه تحت تأثیر قرار گرفته و از اهداف پیشبینی شده برای طرح دور میشود. مهم ترین این مطالعات شامل: مطالعات ژئوتکنیک برای تعیین مسیر عبور و تحلیل پایداری سازه ها و تأسیسات شبکه، مطالعات کشاورزی برای انتخاب الگوی کشت، تناوب زراعی و تقویم آبیاری، مطالعات هیدرولوژی و منابع آب - کمی و کیفی - برای تعیین میزان آب در دسترس و نحوه تلفیق منابع آب و روش آبیاری، مطالعات خاکشناسی و زهکشی برای انتخاب روش آبیاری و برنامه توزیع آب، مطالعات هواشناسی برای تعیین نوع و میزان نیاز آبی محصولات و روش آبیاری و در نهایت مطالعات اجتماعی- فرهنگی و اقتصادی با هدف شناسایی مشخصههای اجتماعی و مشارکتی و تشکلپذیری کشاورزان و شناخت زیرساختهای فرهنگی و اقتصادی مردم و یافتن راه حلهای توسعه آنها به عنوان مهمترین بخش بوده و روی همه ابعاد طرح از جمله ترکیب کشت و روش آبیاری تأثیر گذار است.
علاوه بر این مطالعات، سیاستهای ملی و منطقهای و قابلیتها و پتانسیلهای منطقه - مانند انرژی در دسترس - نیز سهم بسزایی در مشخصات طرح و موفقیت آن خواهند داشت. در صورت انجام دقیق این مطالعات و استفاده درست از آنها، پروژهای تعریف میشود که دقیقاً متناسب با منطقه و پتانسیلهای آن بوده و از لحاظ اجتماعی و فرهنگی دارای پذیرش است.
در تهیه مبانی طرح، با توجه به مطالعات صورت گرفته باید الزاماتی را که در مرحله بهرهبرداری و نگهداری تأثیر گذار خواهد بود، در نظر گرفت. برخی از این الزامات به شرح زیر میباشد: در تعیین الگو و ترکیب کشت منطقه باید سعی شود علاوه بر مد نظر قرار دادن ملاحظات فنی، اقلیمی و کشاورزی، اقتصادی و سیاستهای دولتی، موافقت سازمان کشاورزی و زارعین منطقه طرح نیز اخذ گردد و محصولات انتخابی صرفه اقتصادی داشته باشد. همچنین میتوان با همکاری ارگانهای دولتی مسائل انبارداری و فروش تضمینی محصولات را برای کشاورزان حل نمود. بدین ترتیب با تأمین رضایت کشاورزان از محصولات انتخاب شده، زمینه رعایت الگوی کشت از جانب کشاورزان در منطقه فراهم خواهد شد.
در انتخاب روش آبیاری باید علاوه بر در نظر گرفتن مطالعات اولیه طرح مسائلی مانند: روش آبیاری رایج در منطقه، میزان آشنایی و مقبولیت روش انتخاب شده برای کشاورزان و همچنین محصولات کشت شده در وضع موجود را در نظر گرفت. زیرا در صورت عدم آشنایی کشاورزان با روشهای آبیاری جدید و همچنین عدم تناسب روش آبیاری با محصولات رایج در منطقه، از مقبولیت شبکه نزد کشاورزان کاسته شده و با عدم مشارکت آنها در بهرهبرداری و نگهداری، عملکرد شبکه کاهش مییابد.
با توجه به هزینه تأمین برق ایستگاههای پمپاژ و مشکلات مالی کشاورزان در مشارکت طرحهای آبیاری تحت فشار، بهتر است تا حد امکان از روشهای ثقلی استفاده گردد. در این صورت برای بهرهوری بیشتر آب و دستیابی به راندمان روشهای مدرن آبیاری، میتوان آموزش و نظارت کافی در روشهای آبیاری سطحی را مد نظر قرار داد تا هدف نهایی پروژه که بالا بردن عملکرد شبکه است محقق گردد. در این صورت با صرف هزینه اولیه کمتری بهرهوری آب بالا خواهد رفت. تا حد امکان باید از ترکیب کانال و لوله در شبکهها خودداری کرد.
زیرا اغلب در طراحی شبکههای آبیاری در ایران به دلیل کمبود منابع آب، روش کنترل از بالادست در شبکه اصلی انتخاب میگردد. حال اگر در شبکه فرعی از شبکه لولهای و روشهای آبیاری تحت فشار استفاده شود، در این صورت سیستم شبکه فرعی کنترل از پایین دست بوده و ترکیب این دو روش در زمان بهره برداری با مشکل مواجه خواهد شد.
مگر آنکه سازه هایی که برای کنترل سطح آب در شبکه اصلی در نظر گرفته می شوند، کنترل پایین دست بوده تا در صورت نیاز شبکه فرعی سطح آب را برای آبگیری آن تأمین نماید . همچنین میتوان از مخازن ذخیره آب برای تطبیق دو سیستم کنترل از بالادست و پایین دست استفاده نمود؛ که در هر دو حالت منبع آب کافی برای تأمین آب بر حسب تقاضا مورد نیاز خواهد بود.
در صورت وجود منابع آب مختلف در محدوده طرح - سطحی، زیر زمینی، برگشتی و ... - ، لازم است تأسیسات و تجهیزات لازم برای تلفیق این منابع در نظر گرفته شود، تا در صورت کمبود هر یک از منابع بتوان از منابع دیگر آب مورد نیاز شبکه را تأمین نمود. لازم است سازه ها، تأسیسات و تجهیزات انتخاب شده برای شبکه متناسب با یکدیگر باشند. به عنوان مثال دبی های قابل تنظیم در آبگیرهای مختلف متناسب و مضربی از هم باشند تا در تقسیم و توزیع آب مشکلی به وجود نیاید.
.3 مرحله طراحی و تهیه نقشههای اجرایی
در این مرحله باید متناسب با تمام جوانب و مطالعات صورت گرفته و تجارب موجود در منطقه، نقشههای اجرایی اجزای شبکه با دقت لازم طراحی و تهیه گردد. این اجزا باید علاوه بر مسائل هیدرولیکی، متناسب با مسائل اقتصادی اجتماعی و تجهیزات موجود در منطقه و قابل دسترس با قیمت مناسب بوده به نحوی که بهرهبرداری، نگهداری و حفاظت از آنها توسط بهرهبرداران به راحتی قابل انجام باشد. از آنجا که شبکه فرعی توسط آببران بهرهبرداری خواهد شد، باید حتیالامکان ساده و قابل فهم باشد.
