مقاله مدیریت پایدار منابع آب زیر زمینی با استفاده بهینه از آب قنوات در فصول غیر زراعی

word قابل ویرایش
10 صفحه
دسته : اطلاعیه ها
12700 تومان
127,000 ریال – خرید و دانلود

مدیریت پایدار منابع آب زیر زمینی با استفاده بهینه از آب قنوات در فصول غیر زراعی
چکیده
حفظ و مدیریت منابع آب زیرزمینی به روش های گوناگونی امکان پذیر است ، که یکی از این روش ها، بهره برداری بهینـه از آب قنوات در فصول غیر زراعی میباشد. از نقطه نظر تحقیق و با رویکرد حفاظت از منابع آب لازم است این مسـئله بررسـی گردد که آیا روش هایی برای استفاده از آب قنوات در این فصول وجود دارد؟ هـدف اصـلی تحقیـق ، شناسـایی روش هـای استفاده ی بهینه از آب قنوات ، به منظور حفظ ، احیا و مدیریت منابع آب در فصول غیر زراعی و نهادینـه کـردن روش هـای بهره برداری مناسب از آب می باشد. برای انجام پژوهش ، از بین قنوات استان خراسان رضوی که به نظر میرسـید، دارای آب مازاد در فصول غیر زراعی میباشند، قنات دهراز سبزوار به علت آبدهی بالا، نزدیکی به مرکز شهرسـتان بـا هـدف کـاهش هزینه های مسافرت ، پایین بودن دامنه ی تغییرات سالانه دبی قنات ، کیفیت خوب آب قنات و تاکید مسئولین اجرایی مرتبط با قنات در سطح شهرستان مبنی بر همکاری مناسب مالکین قنات در موارد مشابه ، به عنوان مطالعه ی موردی برای تحقیـق حاضر انتخاب گردید. سه معیار مورد ارزیابی در پژوهش مادر عبارتند از: ١- ذخیره آب در کوره ی قنات و یـا اسـتخر هـای خارج از قنات ، ٢- استفاده ی چند منظوره از آب قنات و ٣- استفاده از محصولات نیازمند به آبیاری در فصول غیر زراعـی و یا کشت های گلخانه ای . کلیه ی آمار و اطلاعات قنات منتخب جمع آوری و در مرحله ی مطالعات میـدانی ، نقشـه ی زمـین شناسی ، میزان آب قنات در فصل غیر زراعی ، دمای آب قنات ، ویژگی های فیزیکوشیمیایی نمونه ی آب و آنالیز میکروبی آن در فصل غیر زراعی ، تعیین گردید. نتایج نشان داد که وجود آب مازاد در قنات مورد بررسی قطعی است ، لکـن بـا توجـه بـه وضعیت زمین شناسی مسیر کوره ی قنات ، امکان ذخیره سازی آب در کوره ی قنات میسر نبوده و این گزینه از گزینه هـای مورد نظر در روش پژوهش ، منتفی است ، با این وجود محل مناسبی در مجاورت مظهر قنات ، شرایط لازم برای ذخیره سـازی آب جهت شرب را دارد که میتواند به عنوان کمکی در رفع چالش کم آبی ، با بکارگیری دانـش سـنتی اسـتفاده از آب مـازاد قنات ، مورد توجه باشد.
کلمات کلیدی
منابع آب، قنات، بهینه ، فصول غیر زراعی ، سبزوار.

مقدمه
نیاز ضروری انسان به آب موجب گردیده است تا تامین آنرا در سر لوحه تمام مشغولیات خود قرار دهد. یکی از ایـن مشـغولیات حفر کیلومترها قنات است که از سالیان قبل به دست بشر صورت پذیرفته است . طبـق مـاده ١٠ قـانون توزیـع عادلانـه آب در کشور، برای جلوگیری از اتلاف آب زیرزمینی خصوصا در فصولی از سال که احتیاج به بهره برداری از آب زیرزمینـی نمیباشـد، صاحبان قنات هایی که آب آن ها بیهوده تلف میگردد موظفند، از طریق نصـب شـیر و دریچـه ، از تخلیـه دائـم آب زیرزمینـی جلوگیری کنند. این امکان در حال حاضر، به دلایل متعددی ، توسط صاحبان قنـوات انجـام نمیگیـرد و آب در چنـین قنـواتی همچنان بیهوده تلف میشود. از نقطه نظر تحقیق و با رویکرد حفاظت از منابع آب لازم است این مسئله بررسـی گـردد کـه آیـا روش هایی برای استفاده از آب این چنین قنواتی در فصول غیر زراعی وجود دارد؟ بـه ایـن ترتیـب هـدف اصـلی از طـرح ایـن بررسی ، شناسایی روش های استفاده ی بهینه از آب قنوات به منزله ی احیای منابع آب در فصول غیر زراعی و نهادینـه کـردن روش های بهره برداری مناسب از آب می باشد.
انجام این کار تاکنون به صورت مدون و برنامه ریزی شده ای در کشور انجام نشده ، با این وجود پژوهش های قابل توجـه ای در خصوص ذخیره آب قنات در فصول غیر زراعی ، صورت گرفته است . کاربرد مدل های ریاضی در ذخیره آب قنوات غیر ریزشی از آن جمله است ( احمدی و ذوالانوار، ١٣٧١). این محققین بر اساس تغییرات ایجاد شده در روش عددی تفاضـل هـای محـدود، نقش بستن قنات و ذخیره آب داخل آن را بر تغذیه آبخوان قنات ها، ارزیـابی کـرده و ایـن روش را عملـی ارزیـابی کـرده انـد.
بررسی قابلیت ذخیره آب در داخل قنات کتک ارسنجان توسط (امـین و همکـاران ، ١٣٨٨)، وجـود آب مـازاد در ایـن قنـات و قابلیت ذخیره ی آب در فصل های غیر رویشی در کوره آن را نتیجه گیری کرده و توانسته اند، حجم قابل ذخیره آب در کـوره ی قنات را اندازه گیری کنند. همچنین امکان ذخیره سازی آب در قنات هایی که خطر ریزش میله و کوره ندارند، توسط (امین و همکاران ، ١٣٧٩) بررسی و با انگیزه ی بررسی اقتصادی پروژه ، هزینه های ذخیره سازی آب در کـوره ی قنـات بـا هزینـه ی احداث یک رشته قنات جدید و حفر یک حلقه چاه ، مورد ارزیابی قرار گرفتـه اسـت . (١٩٩٧ ،Sharat Jafari and Abbasi)
نیز نقش ذخیره آب باران در توسعه ی مناطق روستایی مناطق خشک و نیمه خشک را مورد توجه قرار داده و نتیجه گرفته اند که احداث ساختمان های ذخیره آب برای حفظ آب در فصول بارانی ، روش مفیدی برای استفاده بهینه از آب در مناطق خشک و نیمه خشک محسوب گردیده و موجبات افزایش محصول را فراهم می آورند.
در مقاله ی حاضر، با استفاده از اطلاعات موجود، بانک های اطلاعاتی قنات تکمیل ، و با انجام فعالیت های فشرده ی میـدانی و ستادی ، امکان و چگونگی بهره برداری از آب قنوات در فصولی از سال که احتیاج به استخراج و بهـره بـرداری از آب زیرزمینـی نمیباشد، به منظور استفاده برای شرب مطالعه شده است . ذخیره آب در کوره ی قنات و یا استخر های خارج از قنات ، استفاده ی چند منظوره از آب قنات و استفاده از محصولات نیازمند به آبیاری در فصولی که آب قنات بیهوده تلف میشـود و یـا کشـت های گلخانه ای ، موارد سه گانه طرح پژوهشی مادر است که استفاده ی بهینه از آب مازاد قنات در فصول غیر زراعی را، تشکیل میدهند.
مواد و روش ها
قنات منتخب برای انجام مطالعه ی موردی حاضر، در حاشیه ی شهر سبزوار قرار گرفته و از شرایط آب و هوایی تقریبا یکسـان با این شهر برخوردار است . این قنات در شمال شهر سبزوار و مظهر آن در موقعیـت جغرافیـایی ۵٧ درجـه و ٣٩ دقیقـه طـول شرقی و ٣۶ درجه و ١٣ دقیقه ی عرض شمالی ، واقع شده است .
بر پایه ی بررسی های به عمل آمده (دادرسی سبزوار، ١٣٧٨)، متوسط بارندگی سالانه در منطقـه ١٨١ میلـی متـر اسـت کـه بیشترین آن به ماه های آذر تا فروردین اختصاص دارد. زمستان با ٩٩/۴ میلـی متـر بارنـدگی و کسـب ۵٢/۶ درصـد از بـارش سالانه ، پر بارانترین و تابستان با ٢/۴ میلی متر و ١/٣ درصد از کل بارندگی سالانه خشکترین فصل سال محسوب میشوند. بهار ٢٢/٩ درصد بارندگی سالانه را دارد که مجموعا ۴٣/٢ میلی متر در سال را شامل میگردد. سایر بارندگی ها مربوط به فصل پاییز گردد. میانگین متوسط درجه حرارت روزانه در منطقه ، ١٧/۶١ درجه سانتی گراد است . بر پایه ی همین مطالعات ، اقلیم منطقه خشک به شمار می آید.
شکل (١) موقعیت قنات مورد بررسی را در کشور، استان خراسان رضوی و شهر سبزوار نشان می دهد.

جمع آوری آمار و اطلاعات
تمام اطلاعات موجود قنات از طریق مراجعه حضوری و جستجو در مدارک موجود جمـع آوری و دسـته بنـدی اطلاعـات در ۴ شاخه به شرح زیر انجام گرفت .
الف ) مشخصات منطقه ای قنوات
مختصات جغرافیایی مظهر قنات ، نام قنات ، بخش و روستای محل احداث قنات ، نام نماینده مالکین ، قدمت ساخت قنات و نـوع قنات در این گروه جای گرفتند.
ب) مشخصات سازه ای
از میان داده های جمع آوری شده برای قنات ، عمق مادر چاه ، طول قنات ، طول قسمت آبگیر، شیب کف ، طول مسیر آبرسانی و عمق سطح آب داخل مادر چاه به عنوان مشخصات سازه ای دسته بندی گردیدند.
ج)مشخصات بهره برداری دبی Max و Min سالانه ی قنات ، چگونگی مصرف آب قنات ، گردش تقسیم آب ، تعداد ماه های بهره بـرداری از آب قنـات در سال ، نوع کشت غالب و سطح زیر کشت به عنوان مشخصات بهره برداری از آب قنات دسته بندی گردیدند.
د) مشخصات کیفی
شاخص های موجود برای قنوات در منطقه ی تحقیق ، مشخصات کیفی آب قنـوات اسـت . در ایـن گـروه اطلاعـات مربـوط بـه اسدیته یا PH آب قنات ، هدایت الکتریکی یا EC آب ، میزان کلر و درجه حرارت آب ، دسته بندی شدند.
برآورد آب مازاد قنات
به منظور برآورد میزان دقیق آب مازاد، از روش های معمول آب سنجی استفاده گردید. از جمله اندازه گیری هـایی کـه تحـت عنوان آب سنجی انجام میشود، اندازه گیری سرعت آب و بده جریان است که تعیین آن بـه روش هـای مختلفـی بـا توجـه بـه شرایط و امکانات موجود، امکان پذیر است . در پژوهش حاضر اندازه گیری سرعت آب و نهایتا بده جریان بـا اسـتفاده از معادلـه پیوستگی جریان و در چندین نوبت به صورت ماهانه و فصلی ، توسط یک دستگاه مولینه مدل OSS-PC١، با قطـر پـره ی ٣٠ میلی متر، انجام شد.
همچنین با انجام بررسی دقیق میدانی و گفتگوی چهره به چهره با مالکین ، نمایندگان قنـات ، مسـتاجرین قنـات ، مقنـی هـای محلی ، ادارات اجرایی مرتبط با قنات و کشاورزی و سایر آگاهان ساکن یا غیر ساکن در روستا، پراکندگی اراضی و باغات روسـتا تعیین و آب مورد نیاز آنها در دو فصل زراعی و غیر زراعی برآورد گردید. با مشخص شدن میـزان و دوره ی زمـانی مصـرف آب قنات در اراضی و باغات روستا، آب مازاد قنات در سال محاسبه شد.
مطالعات میدانی
در این بررسی امکان استفاده از آب مازاد قنات برای شرب مورد نظر بوده است . تعیین کیفیت آب قنات برای مصارف شـرب ، از دیدگاه های مختلفی بایستی مورد توجه قرار گیرد تا امکان استفاده از آن برای شرب ، ارزیابی شود.

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
word قابل ویرایش - قیمت 12700 تومان در 10 صفحه
127,000 ریال – خرید و دانلود
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد