دانلود مقاله تجدید حیات فکرى، فرهنگى معتزله در قرن چهارم هجرى

word قابل ویرایش
21 صفحه
8700 تومان
87,000 ریال – خرید و دانلود

تجدید حیات فکرى، فرهنگى معتزله در قرن چهارم هجرى

جریان فکرى معتزله به مدت سى سال (در عهد مأمون، معتصم و واثق) مورد توجّه خلفاى عباسى بود. در سال ۲۳۲هجرى متوکّل به خلافت رسید و اهل حدیث بر امور مسلط شدند و به آزار و اذیت معتزله و مخالفان خود پرداختند. هر چند معتزله نفوذ خود را در دربار عباسى از دست دادند، ولى در قرن چهارم در دستگاه حکومتى آل بویه شخصیت‏هاى مهمى از معتزله ظهور کردند که هر کدام نقش مؤثرى در پیش برد این مکتب ایفا نمودند. این دوره از نظر تدوین آثار، مهم‏ترین دوره فرهنگى معتزله به شمار مى‏رود. صاحب بن عباد طالقانى یکى از چهره‏هاى سیاسى آل بویه که معتزلى مسلک بود، نقش به سزایى در ترویج آراء و عقاید معتزله ایفا نمود. وى که وزیر دو تن از امراى بویهى (مؤیدالدوله و فخرالدوله) بود، قاضى عبدالجبار همدانى را به رى فرا خواند و وى را منصب قاضى‏القضاتى داد که عامل مؤثرى در گسترش آراء و عقاید معتزله به شمار آمد.

 

در مقاله‏ى حاضر ضمن معرفى تنى چند از مشاهیر معتزله در قرن چهارم هجرى نقش اساسى ایشان در تجدید حیات فکرى، فرهنگى معتزله را مورد بررسى قرار خواهیم داد.

واژه‏هاى کلیدى: معتزله، ابوعلى جبّائى، ابوهاشم جبّائى، قاضى عبدالجبار همدانى، صاحب بن عباد طالقانى، رى، آل بویه.

مقدمه:

نباید چنین تصور کرد که با قدرت یافتن متوکّل، آفتاب دولت معتزله و روزگار شکوفایى این اندیشه غروب کرد و نباید گفت از این زمان به بعد معتزله در دستگاه حکومت و در نظر عامه، حامیان مهمى نداشتند. الغاى دستور محنت از سوى متوکّل در سال ۲۳۴هجرى صرفا نشانه‏ى پایان دوره‏اى است که طى آن مکتب معتزله حدود سى سال مورد توجّه خلفاى عباسى بود. با پایان یافتن این دوره‏ى سى ساله، اهل حدیث در امور سیاسى خلافت عباسى دخالت کردند و

معتزله را مورد آزار و اذیّت قرار دادند، اما این امر على‏رغم تمام محدودیت‏ها سبب از بین رفتن جریان فکرى معتزله نگردید. در این عصر، معتزله نه تنها در پایتخت، بلکه در نواحى بى‏شمارى از جهان اسلام مخصوصا ایران استقرار پیدا کرده بود که محدودیت‏هاى اعمال شده بر معتزله، توسط دستگاه خلافت و اهل حدیث در بغداد بر این نواحى تأثیرى نداشت. مقدّسى در این باره مى‏گوید: در این زمان در مناطقى چون شام، مصر، نیشابور، خوزستان و فارس گروه معتزله‏ى زیادى زندگى مى‏کردند.

علاوه بر این، هر چند معتزله از حمایت خلافت عباسى محروم شدند، اما آنها بعدا شاهزادگان یا اشخاص با نفوذ دیگرى را (به خصوص در دوره‏ى حکومت آل بویه) یافتند که از آنها حمایت کنند. بسیارى از محققان و نویسندگان ملل و نحل بر این نکته تأکید داشته‏اند که دوره‏ى نخست معتزله با حمایت خاندان عباسى به ویژه در عصر مأمون، معتصم و واثق شکل گرفت و شخصیت‏هاى مشهورى چون نظام، جاحظ، احمد بن أبى دؤاد و… براى گسترش مکتب معتزله سعى زیادى نمودند که این دوره را دوره‏ى قهرمانان یا سلف صالح نامیده‏اند.

 

اگر نگاهى به مکتب معتزله تا قبل از به خلافت رسیدن متوکّل (دوره نخست) و دوره‏ى بعد از به خلافت رسیدن وى (دوره بعد) بیندازیم به این نکته پى خواهیم برد که دوره‏ى نخست در نظر ما مهم‏ترین دوره نیست. زیرا در مرحله‏ى بعد بود که معتزله در اتقان و نظام‏مند کردن آموزه‏ها بروز و ظهور یافتند؛ مرحله‏اى که مى‏توان آن را دوره‏ى کلاسیک معتزله توصیف کرد که تقریبا از ربع آخر قرن سوم تا اواسط قرن پنجم ادامه یافت.

در این دوره، اشخاصى چون ابوعلى و ابوهاشم جبّائى، قاضى عبدالجبار همدانى، صاحب بن عباد و… ظهور کردند که هر کدام نقش مهمى در پیش برد این مکتب ایفا نمودند.

 

به لحاظ تدوین آثار، این دوره مهمترین دوره‏ى معتزله است و فردى چون قاضى عبدالجبار در این عصر آثار فراوانى در تأیید مکتب معتزله از خود به جا گذاشت که هیچ کدام از مشاهیر معتزلى از نظر کثرت آثار به پاى وى نرسیده‏اند. در مقاله حاضر حیات فکرى، فرهنگى مشاهیر فوق الذکر را مورد بررسى قرار خواهیم داد.

۱٫ ابوعلى جبّائى

ابوعلى محمد بن عبدالوهاب بن سلام بن خالد بن حمران بن ابان، وابسته به عثمان بن عفان است.۱ ایشان از علماى علم کلام معتزلى بود که آن را از استادش ابى یوسف یعقوب بن عبداللّه‏ الشحّام، رئیس معتزله‏ى بصره در عصر خویش فرا گرفت.۲ به اصحاب ابوعلى محمد بن عبدالوهاب جبّائى، جبّائیه گفته مى‏شود.۳ «ابوعلى از علماى معتزله و رئیس آنها در زمان خود بود و جبّائیه به جُبَّا موسوم است و نسب وى به جُبَّا یکى از روستاهاى بصره است که ایشان در بصره مشهور و در جُبَّا مدفون گردید».۴

 

مؤلف کتاب تاریخ اندیشه‏هاى کلامى در اسلام، جُبَّا را از روستاهاى بصره نمى‏شمرد، بلکه معتقد است که آن نام آبادى یا ناحیه‏اى در استان خوزستان است. وى مى‏نویسد، برخى آبادان را جزء این ناحیه که از یک سو در کنار بصره و از سوى دیگر در کنار اهواز قرار گرفته، دانسته و حتّى برخى از کسانى که در این امر اطّلاعات و تجاربى ندارند، جُبَّا را از توابع بصره شمرده‏اند در حالى که واقع امر چنین نیست.۵

ابوعلى جبّائى در سال ۲۳۵هجرى، دیده به جهان گشود و در سال ۳۰۳هجرى درگذشت.۶ ایشان از کودکى به تیزهوشى و زیرکى شناخته شد و در بزرگى به قدرت اقناع و غلبه بر دشمن، شهرت یافت و در علم کلام، سرآمد گردید. ابن مرتضى، حکایتى از نبوغ سرشار و زودرس او و نیز قدرت وى در دوران خردسالى بر مجادله در مسائل علم کلام آورده است. وى مى‏نویسد: او با همه‏ى خردسالى به داشتن قدرت در جدل معروف بود. قطان نیز نقل کرده است که وى به منظور مناظره با جماعتى نشست. آنان به انتظار مردى از همان جماعت نشستند و وى حضور نیافت. در زمانى که مردى از علماى جبریه به نام صقر در آنجا حضور

داشت، یکى از حاضران جلسه گفت: آیا در اینجا کسى نیست که سخن بگوید؟ ناگاه پسرکى سفید چهره خود را به صقر رساند و به وى گفت: از تو بپرسم؟ حاضران به او نگریستند و از جرأت و جسارت او با وجود کمى سنش شگفت زده شدند. صقر در پاسخ او گفت: بپرس. او گفت: آیا خداوند فعل عادلانه انجام

مى‏دهد؟ پاسخ داد: آرى. گفت: آیا او را بدین سبب که فعل عادلانه انجام مى‏دهد، عادل مى‏نامى؟ گفت: آرى. پرسید آیا او ستم مى‏کند؟ گفت: آرى. پرسید: آیا او را به این دلیل که ستم مى‏کند، ستمکار مى‏نامى؟ گفت: نه. جبّائى گفت: پس لازم است، او را بدان سبب که فعل عادلانه انجام مى‏دهد نیز عادل نخوانى. اینجا بود که صقر درماند و مردم پرسیدند که این کودک که بود و در پاسخ گفته شد: او پسرى از جُبَّاست.۷

 

اساتید و شاگردان

ابایعقوب شحَّام، استاد جبّائى بود و البته جبّائى با دیگر متکلمان دوران خویش نیز ملاقات کرد.۸ ابویعقوب یوسف بن عبداللّه‏ بن اسحاق شحّام از اصحاب ابوالهذیل بود و ریاست معتزله نیز به او رسید. او کتبى در ردّ بر مخالفان و تفسیر قرآن دارد. وى از باهوش‏ترین مردم بود و هشتاد سال زیست.۹

از شاگردان وى، دختر و پسر وى و ابوالحسن اشعرى را مى‏توان نام برد. فرزندش، ابوهاشم که بعد از وى به ریاست معتزله رسید و طریقه‏ى بهشمیّه به نام وى موصوف و مشهور گردید به همراه پدر، آخرین دوره‏هاى اهمّیّت معتزله را نشان مى‏دهند.۱۰ ابوالحسن اشعرى دیگر شاگرد وى بود که از طریقه‏ى اعتزال روى برگرداند و مذهب اشعرى را بنا نهاد.۱۱

تألیفات

ابن مرتضى نقل مى‏کند: «هیچ گاه نبود که او کتابى خاص را بنگرد، مگر اینکه یک روز در زیج خوارزمى مى‏نگریست. یک روز هم او را دیدم که قسمتى از الجامع‏الکبیر محمد بن حسن را در دست دارد.» وى مى‏گفت: کلام براى او از هر چیز دیگر آسان‏تر است، زیرا عقل بر آن دلالت مى‏کند.۱۲ ابوعلى جبّائى به علم کلام، اشتغال داشت اما آثارى در تفسیر قرآن و علم نجوم و مقالاتى در خلق قرآن نیز به وى منسوب است.۱۳ ابن مرتضى در طبقات‏المعتزله براى او از یک تفسیر قرآن نام برده که در آن از هیچ کس جز ابوبکر عبدالرحمن بن کیسان اصم، ذکرى به میان نیامده است.۱۴ وى هم‏چنین کتاب‏هایى در ردّ اهل نجوم براى او ذکر

مى‏کند و یادآور مى‏شود که بسیارى از این مسائل، مشابه دلایل ظنى است که موجب گمان بیشتر مى‏شود.۱۵ ابوعلى هم‏چنین کتاب اللطیف را براى برخى از شاگردانش از جمله، ابوالفضل خجندى و کسانى دیگر املاء کرده است.۱۶ در لسان‏المیزان آمده است: ابوعلى جبّائى حدود هفتاد تصنیف دارد که از جمله آثار وى، الرد على الاشعرى فى الروایه مى‏باشد.۱۷ او هم‏چنین ردّیه‏هایى بر ابوالحسن خیاط، صالحى، جاحظ، نظام و دیگر معتزلیان که با آنان اختلاف نظر داشته است دارد.۱۸

مناظره‏ى ابوعلى جبّائى با ابوالحسن اشعرى

ابوالحسن اشعرى در آغاز از معتزله‏ى بصره بود و مدت چهل سال شاگرد ابوعلى جبّائى بود تا اینکه طریقه‏ى اعتزال را ترک کرد و مکتب اشعرى را به وجود آورد. مناظراتى میان جبّائى و ابوالحسن اشعرى گزارش شده که نمى‏توانیم به دقّت مشخص کنیم که آیا این مناظرات قبل از ردّ علنى مذهب معتزله صورت گرفته و یا بعد از آن؟

یکى از مهم‏ترین مناظرات میان ایشان که در منابع مختلف نقل شده روایت ابن خلکان است که مى‏گوید: «پیشواى سنت، شیخ ابوالحسن اشعرى علم کلام را از او اخذ کرد و مناظره‏اى با او داشته است که علما آن را چنین روایت کرده‏اند: گفته مى‏شود، ابوالحسن اشعرى از استاد خویش، ابوعلى جبّائى پرسید که سه برادرند یکى مؤمن، نیکوکار و پرهیزگار، دیگرى کافر، فاسق و بدکار و سومى خردسال. هر سه نفر در گذشته‏اند، اکنون بگو حکم این سه چیست؟

جبّائى پاسخ داد: آن زاهد در بهشت و کافر در جهنّم و آن خردسال اهل نجات است. اشعرى گفت: اگر آن خردسال بخواهد به درجات آن پرهیزگار برود، آیا به او اجازه داده مى‏شود؟ جبّائى پاسخ داد: نه، زیرا به او گفته مى‏شود، برادرت به سبب عبادات فراوان خویش به این درجات رسیده و تو از آن طاعات، برخوردار نیستى. اشعرى گفت: اگر خردسال بگوید: تقصیر از من نیست، تو خود، مرا باقى نگذاشتى و بر طاعت توانا نساختى. جبّائى پاسخ داد،

خداوند مى‏گوید: من مى‏دانستم که اگر تو باقى مى‏ماندى، نافرمانى مى‏کردى و مستحق عذاب دردناک مى‏شدى. پس من مصلحت تو را مراعات کردم. اشعرى گفت: اینک اگر آن برادر کافر بگوید: اى پروردگار عالمیان، آن گونه که حال او را مى‏دانستى، حال مرا نیز مى‏دانستى پس چرا مصلحت او را مراعات کردى و مصلحت مرا مراعات نکردى؟ در این هنگام جبّائى به اشعرى گفت: تو دیوانه‏اى. او گفت: نه! بلکه الاغ شیخ در سر بالایى مانده است و بدین ترتیب بود که جبّائى از دادن پاسخ درماند».۱۹ مناظرات دیگرى نیز میان ایشان روى داده و در منابع مختلف به آنها اشاره گردیده است که از ذکر آنها خوددارى مى‏کنیم.

۲٫ ابوهاشم جبّائى

او ابوهاشم عبدالسلام بن ابى على جبّائى بن عبدالوهاب بن عبدالسلام بن خالد بن حمران بن ابان بن عثمان است. درباره‏ى ولادت او خطیب بغدادى در تاریخ بغداد چنین مى‏گوید: «تنوخى به نقل از ابوالحسن احمد بن یوسف بن ازرقى، برایم نقل کرده است که گفت: ابوهاشم عبدالسلام بن محمد بن عبدالوهاب جبّائى گفته است: من در سال ۲۷۷هجرى دیده به جهان گشودم و پدرم ابوعلى نیز در سال ۲۳۵هجرى به دنیا آمد و در شعبان سال ۳۰۳هجرى وفات یافت».۲۰

 

این تاریخ در وفیات الاعیان به صورت تحریف شده، چنین آمده است: «ولادت ابوهاشم در سال ۲۴۷هجرى بوده است.۲۱ وى در بصره به دنیا آمد و در سال ۳۲۱هجرى وفات یافت».۲۲

ایشان از اکابر متکلمین و بزرگان علماى کلام در فرقه‏ى معتزله بود. در علوم ادبیه نیز بى‏نظیر بود. او مانند پدرش در اکثر مسائل کلامیه با اغلب فِرَقِ اسلامى مخالفت مى‏نمود. وى در مذهب اعتزال، طریق خاصى پیمود و مقالاتى نوشت که در کتب کلامى به طور مشروح آمده است. علاوه بر مخالفت با دیگران در پاره‏اى عقاید دینى با پدرش مخالفت نمود و نتایج افکار خود را در قلوب اکثر مسلمین رسوخ داد، تا آنکه شعبه‏ى مخصوص دیگرى نیز از معتزله منشعب شد و در میانِ فرَقِ اسلامى به بهشمیَّه مشهور گردید.۲۳

اساتید ابوهاشم جبّائى

او علم نحو را از ابوالعباس مبرَّد، فرا گرفت. در مبرَّد، نوعى سبک‏مغزى وجود داشت و بدین سبب به ابوهاشم گفته شد: چگونه سبک‏سرى او را تحمّل مى‏کنى؟ و او پاسخ داد: تحمّل او را شایسته‏تر از نادان بودن به اصول زبان عرب دیده‏ام که البته این مضمون گفته‏ى اوست.۲۴

وى علم کلام را از پدرش فرا گرفت و بدان علاقه‏ى بسیار داشت و در پرسش از پدر درباره مسائل مختلف دینى اصرار فراوان مى‏کرد تا آنجا که پدرش از او آزرده مى‏شد. ابن مرتضى در این باره مى‏گوید: او از شدّت علاقمندى، آن قدر از ابوعلى پرسش مى‏کرد که او از وى آزرده مى‏شد. برخى از اوقات، هنگام مناظره و بحث ابوعلى با وى، ابوعلى مى‏گفت: آزارمان مده! اما او همچنان بر پرسش اصرار مى‏ورزید.۲۵ ابوعلى بر بستر خویش، دراز مى‏کشید و ابوهاشم در مقابل او

مى‏ایستاد و به پرسش مى‏پرداخت تا زمانى که او را خسته مى‏کرد و او نیز روى خود را از او بر مى‏گرداند. اما باز، ابوهاشم به آن سو که او رویش را چرخانده بود مى‏رفت و پیوسته به این کار ادامه مى‏داد تا زمانى که پدر به خواب مى‏رفت. گاه نیز ابوعلى پیش‏دستى مى‏کرد و در را به روى ابوهاشم مى‏بست. آن کس که علاقه‏ى او در این حد باشد و چنان هوشمندى و ذکاوتى نیز در او مشاهده شود از سرآمد شدن او در علم هیچ شگفتى نخواهد بود.۲۶

شاگردان ابوهاشم

او شاگردان برجسته‏ى بسیارى داشت که ابن مرتضى از برخى از آنان در ضمن طبقه‏ى دهم از طبقات معتزله یاد مى‏کند و از اینان نام مى‏برد. ۱٫ ابوعلى بن خلّاد: صاحب کتاب الاصول و شرح الاصول که نخست در عسکر و سپس در بغداد شاگردى ابوهاشم کرد و البته عمرش کوتاه بود. ۲٫ احتمالاً مشهورترین آنها ابوعبداللّه‏ حسین بن على بصرى است که نخست از ابوعلى خلّاد و پس از آن از ابوهاشم کسب علم کرد و با سعى و تلاش خویش به درجه‏اى رسید که جز او از اصحاب ابوهاشم کسى بدان نرسیده است.۲۷ ۳٫ ابواسحاق عیّاش یا ابراهیم بن عیّاش بصرى. قاضى عبدالجبار مى‏گوید: او همان کسى است که من در

آغاز، نزد او تحصیل مى‏کردم و در حد بالایى از پاکدامنى و زهد قرار داشت.۲۸ ۴٫ ابوالقاسم سیرافى که در ۶۲ سالگى درگذشت. ۵٫ ابوعمران سیرافى: نخست در محضر ابوهاشم کسب علم کرد و سپس از او جدا شد و با ابوبکر بن اخشید رفت و آمد کرد. ۶٫ ابوالحسین ازرق یا احمد بن یوسف بن یعقوب بن اسحاق بن بهلول انبارى تنوخى، علم کلام را از ابوهاشم، فقه را از کرخى، قرآن را از ابن مجاهد و نحو را از ابن سرّاج فرا گرفت. ۷٫ ابوالحسین طوائفى بغدادى، پیرو مذهب فقهى شافعى و داراى کتابى در اصول فقه. ۸٫ خواهر ابوهاشم و

دختر ابوعلى جبّائى به مراتبى از علم رسید در برخى مسائل از پدر پرسش مى‏کرد و وى نیز به او پاسخ مى‏گفت. وى مبلغ زنان بود و در آن دیار از او بهره‏ها بردند. ۹٫ احمد بن أبى هاشم که از نجیب‏ترین فرزندان ابوهاشم و داراى مراتبى از علم بود. ۱۰٫ ابوالحسن بن نجیح از اهالى بغداد. ۱۱٫ ابوبکر بخارى، وى در علم کلام از ابوهاشم کسب فیض کرد و به درجه‏اى از علم رسید. ۱۲٫ ابومحمد عبدکى، او نیز از ابوهاشم کسب علم کرد و از خبرگان در علم کلام بود.۲۹

 

تألیفات ابوهاشم

ابن ندیم در الفهرست، کتب ذیل را از وى دانسته است: ۱٫ الجامع الکبیر ۲٫ الابواب الکبیر ۳٫ الابواب الصغیر ۴٫ الجامع الصغیر ۵٫ الانسان ۶٫ العوض۷٫ المسائل العسکریات ۸٫ النقض على ارسطاطالیس فى الکون و الفساد ۹٫ الطبائع و النقض على القائلین بها ۱۰٫ الاجتهاد۳۰ بغدادى نیز در الفَرقُ بین الفِرَقْ، دو کتاب استحقاق الذم و البغدادیات را از آثار وى مى‏شمرد.۳۱

آراى معاصران و متأخران درباره‏ى او

ابوالحسن کرخى مى‏گوید: «هیچ کس به مقام او در علم کلام نرسید».۳۲ ابوعبداللّه‏ بصرى، نیز از ورع و زهد او مسائلى نقل مى‏کرد که از دین‏دارى بسیار او حکایت داشت.۳۳ قاضى عبدالجبار نیز در مورد او مى‏گوید: ابوهاشم از خوش اخلاق‏ترین و گشاده‏روترین مردم بود، برخى مردم، مخالفت او با پدرش را نکوهش کرده‏اند در حالى که مخالفت تابع با متبوع در مسائل دقیق فرعى، نکوهیده نیست.۳۴

 

گسترش مذهب و اندیشه‏ى او

عبدالقادر بغدادى، درباره‏ى ابوهاشم جبّائى و مذهب او مى‏گوید: «بیشتر معتزله‏ى عصر ما به سبب دعوت ابن عباد وزیر آل بویه به مذهب جبّائى بر مذهب اویند.»۳۵ از آنجا که بغدادى در سال ۴۲۹هجرى در گذشته است، مفهوم این سخن آن است که معتزله در ربع آخر قرن چهارم و ربع اول قرن پنجم هجرى بر مذهب ابوهاشم جبّائى بوده‏اند. او علّت این امر را چنین تفسیر مى‏کند که صاحب بن عباد، متولد ۲۶ ذى القعده ۳۲۶هجرى در اصطخر و به نقلى در طالقان و

متوفّاى ۲۴ صفر سال ۳۸۵هجرى بیشترین نقش را در این زمینه داشت، زیرا وى مردم را به فرقه‏ى معتزله بر مسلک ابوهاشم، دعوت مى‏کرد. وى از سال ۳۶۶ تا ۳۸۵هجرى، وزارت آل بویه را بر عهده داشت و در این مقطع زمانى، دعوت مردم به معتزله بر مبناى اندیشه و مسلک ابوهاشم صورت مى‏گرفت.۳۶ در بیشتر کتاب‏هاى معتزله و کتب عقاید مانند الملل و النحل شهرستانى، نام پدر و پسر یکسان برده مى‏شود، زیرا چنانکه گفتیم در اغلب مباحث با هم موافق بوده‏اند.۳۷ ولى بعضى پیروان پدرِ او را جبّائیه و پیروان ابوهاشم را بهشمیّه و به عنوان دو فرقه‏ى جداگانه به شمار مى‏آورند.۳۸

۳٫ ابوالقاسم کعبى بلخى ۳۱۹ـ۲۷۳هجرى

ابوالقاسم عبداللّه‏ بن احمد بن محمود کعبى بلخى از معتزله‏ى بغداد در بلخ به دنیا آمد، ولى روزگار درازى در بغداد زیست و در آنجا شاگرد ابوالحسین خیاط، بود و بعد از خیاط، جانشین وى شد.۳۹در نسف (نخشب) مدرسه‏اى تأسیس کرد و جمع زیادى از مردم خراسان را به دین اسلام درآورد. وى اول شعبان سال ۳۱۹هجرى در بلخ درگذشت. ایشان از معتزله‏ى بغداد و مؤلف کتاب المقالات است.۴۰ از دیگر آثار وى مى‏توان التفسیر، تأیید مقاله ابى الهذیل، قبول الاخبار، معرفه الرجال و… را نام برد.۴۱ در لغت‏نامه، کتب اوائل الادله فى اصول الدین، تجرید الجدل و تهذیب فى الجدل از دیگر آثار وى شمرده شده است.۴۲

 

وى در برخى از مسائل کلامى، آراء خاصى دارد که در کتب ملل و نحل، نقل شده است. وى در مورد امامت معتقد بود که قریش نسبت به غیر قریش، اصلح و اولى است.۴۳

از آثار وى، کتاب المسترشد فى الامامه است که در ردّ کتاب انصاف فى الامامه، ابوجعفربن قبه رازى از متکلمین شیعه که در ابتدا معتزلى بوده، نوشته شده است. ابوجعفر کتابى به نام المستثبت در ردّ المسترشد، تألیف کرد و چون این کتاب پیش کعبى رسید، نقض المستثبت را در ردّ بر آن نوشت و هنگامى که این کتاب به رى رسید، ابوجعفر وفات یافته بود.۴۴

۴٫ ابن اخشید ۳۲۶ـ۲۷۰هجرى

ابوبکر احمد بن على بن معجورالاحشاد ۳۲۶ـ۲۷۰هجرى متکلّم، فقیه، مفسّر و یکى از رؤساى معتزله است. ایشان از فضلا و پرهیزگاران و زاهدان معتزله است و چندین کتاب در فقه تألیف کرد و خانه‏اش در سوق‏العطش در کوچه‏ى معروف به درب‏الاحشاد بود.۴۵ وى براى مدتى طولانى از دانش ابوعبداللّه‏ محمد بن عمر صیمرى، بهره گرفت. او علاوه بر کلام، فقه و تفسیر بر علم حدیث نیز آگاه بود و از ابومسلم کجى، موسى بن اسحاق انصارى، فضل بن حباب جمحى و طبقه آنان حدیث نقل مى‏کرد.۴۶

در فقه، پیرو مذهب شافعى و در کلام، پایه گذار طریقه‏ى خاصى از معتزله بود که به اخشیدیه معروف شد. بسیارى او و کعبى و ابوهاشم را از بزرگترین رهبران معتزله‏ى زمان خود به شمار مى‏آورند.۴۷

از جمله شاگردان وى مى‏توان، على بن عیسى نحوى، معروف به ابن رمانى اخشیدى، ابوعمران موسى بن ریاح، ابوعلى احمد بن محمد بن حنفى بصرى، ابوعبداللّه‏ حبشى و ابوالحسن انصارى را نام برد.۴۸

از مهم‏ترین آثار وى مى‏توان: ۱٫ الاجماع ۲٫ التفسیر للطبرى ۳٫ اختصار کتاب ابى على فى النفى و الاثبات ۴٫ المبتدى ۵٫ المعونه فى الاصول که ناتمام مانده بود ۶٫ نظم‏القرآن ۷٫ النقض على الخالدى فى الارجاء ۸٫ نَقل‏القرآن را نام برد.۴۹

۵٫ ابوعبداللّه‏ بصرى ۳۶۹ـ۳۰۸هجرى

ابوعبداللّه‏ حسین بن على… بن ابراهیم، شهرتش کاغذى، ۳۶۹ـ۳۰۸هجرى از مردم بصره است که در همانجا به دنیا آمده است. او از مذهب ابوهاشم پیروى مى‏کرد و در زمان خود بر اصحاب او ریاست پیدا کرد. قاضى، فقیه، متکلّم، داراى اخلاقى والا و نجابت و بزرگوارى بود. نامش در همه‏ى مکان‏ها و شهرها به ویژه خراسان انتشار یافت. نقض کلام الراوندى، الاقرار المعروفه از آثار وى است.۵۰

 

ابوعبداللّه‏ بصرى از شیعیان زیدى و در زمان خود، پیشواى معتزلیان بهشمیّه بود. ابن مرتضى در طبقات المعتزله ایشان را در طبقه‏ى دهم معتزلیان قرار مى‏دهد و او را از جمله کسانى ذکر مى‏کند که از ابوهاشم جبّائى، تعلیم گرفته‏اند. بصرى نخست نزد ابوعلى خلّاد به تحصیل دانش، پرداخت و مدتى طولانى را در مجلس فقیه ابوالقاسم کرخى، گذراند. او با حکم مستقل و دقیق خود از همه‏ى پیروان ابوهاشم جبّائى، سبقت گرفت و همّت خود را به یک اندازه، مصروف علم کلام و فقه ساخت. قاضى عبدالجبار مدت زیادى در بغداد با بصرى معاشرت داشت و پس از اینکه به رى رفت نیز کتاب‏هاى او را دریافت مى‏کرد تا اینکه به قضاوت رسید. در میان شاگردان او ابوعبداللّه‏ داعى از اهل البیت بود. بصرى از محبّان حضرت على علیه‏السلام بود و اثرى شیعى نوشت که کتاب التفصیل نام گرفت.۵۱

بصرى از آنجا که معتزلى بود، بالطبع با فلاسفه مخالفت داشت و از آنجا که عضو مکتب کلامى بهشمیّه بود با اخشیدیه۵۲ رقابت کرد و نزاع میان این دو مکتب کلامى، تلخ و ناگوار بود.۵۳

۶٫ دیگر مشاهیر معتزله

ابوعبداللّه‏ محمد بن عمر الصیمرى از مردم صیمره و از معتزلیان بصره بود و خود را از شاگردان ابوعلى جبّائى مى‏دانست وپس از ابوعلى به مقام ریاست رسید؛ زیرا سن او هم در حدود سن و سال ابوعلى بود و در سال ۳۱۵هجرى وفات یافت.۵۴

ابوعلى محمد بن خلّاد از اصحاب ابوهاشم بود که به عسکر رفته و در محضر او علم آموخته و کتاب الاصول از اوست.۵۵ ابوالحسین محمد بن على بن الطیب البصرى، متکلّم مذهب معتزله و یکى از علماى علم کلام در بغداد سکونت گزید و در سال ۴۳۶هجرى وفات نمود.۵۶ على بن سعید اصطخرى، یکى دیگر از متکلمین معتزله بود که فقیهى شافعى بود و در سال ۴۰۴هجرى فوت کرد. ایشان، افزون بر ۹۰ سال عمر کرد.۵۷ هم‏چنین على بن محمد بن ابى الفهم التنوخى که در سال ۳۴۲هجرى وفات نمود از علماى معتزلى بود.۵۸ نیز عمیر بن على بن الحسین بن عمیر الصیمرى الرازى قاضى قزوینى از بزرگان فقهاى رى و بر قول معتزله بود.۵۹

۷٫ قاضى عبدالجبار همدانى

قاضى عبدالجبار بن احمد بن عبدالجبار همدانى اسدآبادى، مکنى به ابوالحسین یکى از اندیشمندان و بزرگان معتزله در قرون چهارم و پنجم هجرى مى‏باشد. وى بین سال‏هاى ۳۲۵ـ۳۲۰هجرى در شهر همدان متولد شد.۶۰ در مورد وفات وى سالهاى ۴۱۴هجرى۶۱ و ۴۱۵هجرى۶۲ ذکر شده است که اغلب روایات، حکایت از این امر مى‏کند که وفات وى در سال ۴۱۵هجرى۶۳ رخ داده است و افزون بر ۹۰ سال عمر کرد.۶۴

 

عبدالجبار همدانى، قاضى بود و در علم اصول و کلام، تبحّر داشت و در عصر خویش، شیخ معتزلیان بود و آنان وى را قاضى‏القضاه مى‏گفتند و جز وى کسى را بدین لقب نمى‏خواندند.۶۵ وى مثل حلقه‏ى اخیر، اعتزالى خالص است که بعد از جریان اعتزالى وارد تشیع شد، همانند معتزله‏ى بغداد که قبلاً چنین شده بود.۶۶ قاضى عبدالجبار نه تنها یکى از بزرگان معتزله در عصر خودش و بالاترین آنها از نظر مقام و فکر و تألیف، بلکه یکى از بزرگترین شخصیت‏هاى قرن چهارم و پنجم هجرى است که پشتوانه عظیمى براى مذهب بود و اصول آن را استوار ساخت و از آن دفاع کرد.۶۷

یکى از کسانى که صاحب بن عباد در حق او نیکى بسیار کرد، قاضى عبدالجبار بود.۶۸ مراتب علم، فضل و کمال وى مورد تصدیق و اذعان صاحب بن عباد بوده و به امر آن وزیر در سال ۳۶۰هجرى از بغداد به رى آمد و به وظایف تدریس، قیام نمود و در تمامى سرزمین رى قاضى‏القضاه بوده است.۶۹ از اهمّیّت علمى وى، آنکه صاحب گوید: وى اعلم‏ترین اهل زمین در زمان خود مى‏باشد.۷۰

وى در ابتداى امر، اشعرى و از نظر فقهى، پیرو فقه شافعى بود و بعدا به معتزله گروید.۷۱ دوره‏اى که قاضى عبدالجبار در آن زندگى مى‏کرد، مصادف با حاکمیت آل‏بویه در عراق و فارس و خوزستان است. صاحب بن عباد از وى دعوت کرد و منصب قضاوت را به وى داد و این منصب، شبیه وزارت دادگسترى در زمان ما است.۷۲ صاحب کسى نزد استادش ابوعبداللّه‏ بصرى فرستاد تا فردى را که داراى علم و عمل مناسب در مذهبش (معتزله) باشد؛ براى او بفرستد. ابوعبداللّه‏، ابتدا ابااسحاق النصیبى را به خاطر شرافت اخلاق و عمل نزد صاحب فرستاد و چون موافق نبود، قاضى عبدالجبار را نزد وى فرستاد.۷۳

 

زمانى که صاحب بن عباد از جهان رخت برکشید، قاضى عبدالجبار گفت: بر او رحمه‏اللّه‏ نگویید، زیرا بدون آنکه، آشکارا توبه کرده باشد از دنیا رفته است و این سخن را دلیل بر بى‏وفایى قاضى، گفته‏اند.۷۴ پس فخروالدوله، (امیر بویهى) اموال قاضى عبدالجبار را مصادره نمود و در این مصادره، هزار طیلسان و جامه‏ى پشمین گرانبها به فروش رفت.۷۵ ایشان از فحول علماى عامه مى‏باشد و در زمان خود، رئیس معتزله بوده و مصنّفات بسیارى در مذهب اعتزال و تمامى فنون دیگر به وى منسوب است و اقوال مختلفه‏ى او در کتب مختلف به خصوص در کلام و اصول فقه نقل شده است.۷۶

تألیفات قاضى عبدالجبار همدانى

آثار فراوانى در علوم و فنون مختلف به وى منسوب است که بر چند نوع اند: الف) نوعى که در زمینه‏ى کلام و مسائل کلامى است: ۱٫ کتاب الدواعى و الصوارف؛ ۲٫ کتاب الخلاف و الوفاق؛ ۳٫ الخاطر؛ ۴٫ الاعتماد؛ ۵٫ المنع و التمانع؛ ۶٫ کتاب مایجوز فیه التزاید و ما لایجوز.

ب) او امالى بسیار دارد که از آن جمله‏اند: ۱٫ المغنى؛ ۲٫ الفعل والفاعل؛ ۳٫ المبسوط؛ ۴٫ المحیط؛ ۵٫ الحکمه و الحکیم؛ ۶٫ شرح الاصول الخمسه.

ج) در اصول فقه: ۱٫ الملل و شرح‏ها؛ ۲٫ دافع الاوهام؛ ۳٫ ریاضه الافهام؛ ۴٫ النهایه؛ ۵٫ العمد؛ ۶٫ شرح العمد.

د) کتبى در ردّ بر مخالفان دارد: ۱٫ نقض اللمع؛ ۲٫ نقض الامامه.

ه) از جمله کتب او در پاسخ مسائلى است که از دور و نزدیک به او مى‏رسیده که عبارتند از: ۱٫ الرازیات؛ ۲٫ العسکریات؛ ۳٫ القاشانیات؛ ۴٫ الخوارزمیات؛ ۵٫ النیسابوریات.۷۷

و) در علم طریقت: ۱٫ آداب القرآن؛ ۲٫ المواعظ؛ ۳٫ تکمله الاحکام.۷۸

از دیگر آثار او مى‏توان الخلاف بین الشیخین (ابوعلى و ابوهاشم)، نصیحه المتفقهه (مواعظ)، تنزیه القرآن عن المطاعن، تثبیت دلائل نبوه سیدنا محمد، طبقات المعتزله، رساله فى علم الکیمیاء، مسأله فى الغیبه، الفصول فى معانى جوهره الاصول، الکواکب الزهره، المکلل بفرائد معانى المفصل، الشافیه شرح الکافیه، تاج علوم الادب فى قانون کلام العرب، القائد و شرحها در الفوائد و… را نام برد.۷۹

اساتید و شاگردان قاضى عبدالجبار

ایشان کلام را از محضر ابى‏اسحاق ابراهیم عیّاش و ابوعبداللّه‏ الحسین بن على بصرى، حدیث را از ابراهیم بن سلمه بن قطان، عبدالرحمن بن حمدان الجلاب، عبداللّه‏ بن جعفر بن فارسى و الزبیر بن عبدالواحد اسدآبادى آموخت.۸۰ از معروف‏ترین شاگردان وى مى‏توان، احمد بن حسین آملى، ابوالقاسم على بن حسین، ابو رشید سعید نیشابورى، یوسف عبدالسلام قزوینى، ابوالحسین محمد بن على بصرى، ابوالقاسم اسماعیل بستى، ابوحامد احمد بن محمد بخارى و احمد بن متّویه را نام برد.۸۱ ابن مرتضى در کتاب المنیه و الامل، قاضى عبدالجبار را در طبقه‏ى یازدهم معتزله و شاگردان وى را در طبقه‏ى دوازدهم ذکر مى‏کند.

بحث امامت در نظر قاضى عبدالجبار

از آنجا که قاضى عبدالجبار مهم‏ترین چهره‏ى فرقه معتزله از نظر تدوین آثار در زمینه‏هاى مختلف به خصوص در زمینه‏ى کلام معتزلى مى‏باشد به بحث امامت در اندیشه سیاسى قاضى عبدالجبار مى‏پردازیم. بحث امامت، بحثى واجب در میان فِرَق مسلمین است که در اندیشه‏ى سیاسى قاضى در پنج فصل بررسى مى‏شود. ۱٫ در حقیقت امام. ۲٫ ضرورت وجود امام. ۳٫ صفات امام. ۴٫ طرق امامت. ۵٫ تعیین امام.

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
word قابل ویرایش - قیمت 8700 تومان در 21 صفحه
87,000 ریال – خرید و دانلود
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد