مقاله بررسی ارتباط موضوعی حضرت علی(ع) و خوشنویسی در هنر اسلامی

word قابل ویرایش
12 صفحه
دسته : اطلاعیه ها
8700 تومان

بررسی ارتباط موضوعی حضرت علی(ع) و خوشنویسی در هنر اسلامی

چکیده

با بررسی رشد و گسترش ارتباطات در جوامع بشری، میتوان خـط و نگارشـتن را از اصـلیتـرین ضـروریات انتقـال اطلاعـات و مفاهیم در تمدنها دانست. با ظهور اسلام و نظر به اینکه معجزه در این دین کتاب الهی است، صحه گـذاری بـر اهمیـت آن در جوامع اسلامی ضروری مینماید. به همین مناسبت زیبا نویسی خط(خوشنویسی) از اهمیت ویژهای برخـوردار اسـت؛ مـیتـوان اینگونه برآورد کرد که زیبا نوشتن معجزه دین، علاوه بر انتقال مفاهیم، ارزش معنوی قابل توجهای بـرای هنرمنـد دارد. ارزشـی که برای خوش نوشتن کلام خدا در اسلام پدید آمد نتیجه توجه و توصیه پیامبر(ص) و علی(ع)(جانشین ایشان)برای گسترش و اعتلای هنر خوشنویسی در جهان اسلام میباشد. بر این اساس میتوان پی به جایگاه خوشنوشـتن و خوشنویسـی در فرهنـگ، هنر اسلامی برد. نیز از این منظر که حضرت علی(ع)را مقتدای عارفان شیعی مـیداننـد و همچنـین عنـوان اولـین خوشـنویس اسلام را به ایشان نسبت میدهند، میتوان فرضیهای تحت عنوان نقش و رابط حضرت علـی بـه عنـوان اولـین پیشـوا در حـوزه عرفان و اولین خوشنویس در هنر خوشنویسی شیعی مطرح نمود. از همـین رو نقـش ایشـان در بررسـی تکـوین خوشنویسـی اسلامی ضروری مینماید؛ که با پیگیری جایگاه ایشان در مباحث عرفانی، به تبیین و ثأثیر وجود ایشان در خوشنویسیخصوصاٌ( در هنر خوشنویسی شیعی که حوزه آن در هنرهای دیگر از جمله هنرهایی نظیر کتاب آرایـی و کاشـیکاری و… گسـترش دارد، همچنین تأثیر وجود ایشان در عملکرد هنرمندان برای تعالی هنـر خوشنویسـی و بیـان عرفـان نـاب اسـلامی از طریـق خـوش نوشتن) پرداخته میشود. از همین رو برآنیم تا با پژوهشی که گردآوری مطالب آن به روش کتابخانهای صورت گرفته، بـا شـیوه توصیفی- تحلیلی و روش تطبیقی به بررسی و تبیین این دیدگاه بپردازیم که حضرت علی(ع)(با توجه به نقش عرفانی ایشان)به عنوان راهگشای هنر خوشنویسی شیعی در دورانهای بعدی هنر اسلامی است.

کلید واژه: عرفان اسلامی، خوشنویسی شیعی، علی(ع)

مقدمه

خط به عنوان ابزاری برای ارتباطات میان افراد بشر بر دیوار غارها و الواح گلین نقـش بسـت و در کنـار ارتباطـات بصـری بـرای انتقال مفاهیم به خدمت انسانها درآمد. با توجه به اینکه خط به عنوان وسیلهای ارتباطی، ابداع و به خدمت گرفته شـد کـه بـا دریافت ارزشهای زیباییشناسی، نگارش خط سیر تکاملی به سوی زیبانویسی برای خود باز کرد. با توجـه بـه اینکـه گسـترش ارتباطات در هر تمدن ارزشهای اجتماعی، اهمیت نگارش را نیز تعیین میکند؛ با ظهور اسلام و نظر بـه اینکـه معجـزه در ایـن دین کتاب است و انتقال و گسترش دین بوسیله عامل مهمی چون خط است؛ به همین مناسبت زیبا نویسی خط(خوشنویسـی) از اهمیت ویژهای برخوردار گشت؛ میتوان اینگونه برآورد کرد که زیبا نوشتن معجزه دین علاوه بر انتقال مفاهیم ارزش معنـوی قابل توجهای برای خوشنویس دارد. ارزشی که بـرای خـوش نوشـتن کـلام خـدا در اسـلام پدیـد آمـد نتیجـه توجـه و توصـیه پیامبر(ص)و علی(ع)(جانشین ایشان)که خود برای گسترش و اعتلای آن پیشگام بوده است. که از ایـن جنبـه در ایـن پـژوهش بررسی میگردد.

مبانی و بستر خوشنویسی اسلامی

از آنجایی که در اسلام مباحث تحریم شمایل نگاری در هنر مطرح میشود، این امر به عنوان عاملی برای توجه به خوشنوشـتن در هنر اسلامی منجر شد؛ از همین رو تنوع در ابداع خطوط در اسلام قابل بررسی است. در ایران با ورود اسلام در دوره اسلامی به سبب تغییر مذهب، در هنر نیز تغییرات ویژهای پدیدار شد. عقاید مذهبی جدید، هنر صورتسازی و ایجاد نقش حیوانات بـر اشیا و آثار برای مدت درازی به دست فراموشی سپرده شد. براین اساس میتوان گسترش خط را بر اشیا و آثار توجیه کـرد و دو علت اساسی برای این کار را بیان نمود: اول آنکه، چون در مذاهب قدیم، توسل به ادعیه و اوراد و اعتقاد بـه رسـیدن بـه خیـر و برکت و سعادت به وسیله دعا، مبانی محکمی داشت، در دین و مذهب شیعه نیز مردم با ایمان بیشتری به این کار ادامه دادند و تقریباً بر بیشتر ابزار و لوازم زندگی خود، نام مقدسین و بزرگان دین را مقش میکردند و از آنها بـرای تبـرک و سـعادت یـاری

میجستند. دوم چنانکه میدانیم ایرانیان به تزیین اشیا و ابزار خود علاقه بسیار داشتند و چون نمیتوانستند از این صورتها در این کار بهره بگیرند به خط متوسل شدند، و برای آثار خود از خط استفاده کردند و ادعیه را با خط خـوش بـر کاسـه و کـوزه و لوازم زندگی خود نقش کردند. ازهمین جاست که مشاهده میشود هنرمندان بیشـتر بـه زیبـایی خـط توجـه داشـته و زوایـا و اشکالی در نگارش آن ایجاد کردهند، تا جایی که خط خود به صورت یک عامل تزیین درآمده، و بـه سـبب انتخـاب شـیوههـای مختلف در نگارش آن، غالباً خواندنش بسیار مشکل و گاهی نیز غیرقابل قرائت گردیده است(ذکاء،سمسار،.(۱۳۸۶از جهتی دیگـر خوش نوشتن هنری است که در راستای اعتلای کلام الهی است و میتوان ارزش و جایگاه آن را در نظـر پیـامبر اسـلام توجیـه کرد و با حضور علی(ع)جنبه متفاوت بخود گرفت. اف. روزنتال در ارتبـاط نقـش مـذهب بـا خطـوط عربـی تأکیـد دارد حضـور روحانیت، عنصری بارز در نگارش است)۱شمیل، .(۱۳۸ بنابراین میتـوان گفـت در میـان همـه هنرهـا در اسـلام، خوشنویسـی مهمترین نمونه تجلی روح اسلامی است؛ که خود قرآن نیز بر اهمیت نوشتن تأکید کرده است(شمیل،”(۱۳۸۱بسم االله الـرحمن الرحیم /ن / والقلم و مایسطرون”.۲ در همین راستا قرآن، اشاراتی فراوان به نوشتن دارد. در آغاز وحـی، در سـوره ی علـق((۹۶، خداوند به عنوان آن که”بشر را علم نوشتن به قلم آموخت”ظاهر میشود و در اول سوره قلم(آیه(۶۸ میخوانیم:”سوگند به قلـم و آنچه مینویسد!”ایـن آیـه در طـی قـرون بـه شـاعران و عارفـان الهـام بخشـیده اسـت و در ابیـات بـه تلمـیح بـه آن اشـاره میرود(آزاد،.(۱۳۶۸ بنابراین گاه عارفان، صوفیان اهل نظر و برخی از فیلسوفان آن را نماد عقل اول یا، بـه عبـارت دیگـر، خـود عقل اول پنداشتند. ابن عربی با آمیزش این اندیشه و آغاز اولـین آیـه سـوره قلـم(آیـه(۶۸، نـون و القلـم، از فرشـتهای موسـوم به”النون” یاد میکند که”تشخص عقل اول از جنبه منفعل آن و به منزله دربردارنده تمام دانشهاست”. ایـن نکتـه بـه تفسـیر معمولی نون به عنوان دوات ازلی مربوط است که شکل آن را می توان با دوات مقایسه کرد. متفکر شیعی قرن پانزدهم مـیلادی، ابن ابی جمهور۳، که از نظام فکری ابن عربی پیروی می کند، عرش الهی۴، قلم، عقل کـل۵ و فلـک الافـلاک ]فلـک نهـم، فلـک اطلس۶[را یک چیز میپندارد، درحالی که پیش از وی، اخوان الصفا عقل را “کتاب نوشته بـه دسـت خـدا” تفسـیر کـرده بـود. بنابراین، اگر خوشنویسان حرفه خویش را بسیار مقدس میشمرند جای شگفتی ندارد، زیرا خوشنویسی بـه طریقـی افعـال قلـم ازلی۷را باز میتاباند(آزاد،.(۱۳۶۸ در روایت دیگری از معاویه بن قره که در توضـیح آیـه اول سـوره قلـم مـیگویـد، قلـم از نـور است(حسینی طهرانی،(۱۴۱۸ و چون به تعابیر قرآنی »االله نورالسـماوات و الارض« در نتیجـه ارتبـاط قلـم و نوشـتن و تبـع آن، بـا خداوند و قرآن کریم، بلامنازع است. از آن رو آن چه مربوط به خط و کتابت است معانی مقدسـی را خاصـه در عرفـان اسـلامی مییابد(افضلطوسی،.(۱۳۸۸صرف نظر از نمادین بودن خوشنویسی و معنای باطنی حروف و الفبا میتوان ظـاهر خوشنویسـی را نمایانگر هستی و نماد واقعیات معنوی در ذهن مسلمین دانست تا جایی که در طـول قـرنهـا حکیمـان بـا توسـل بـه حکمـت اسلامی سعی کردند تا سرشت روحانی خوشنویسی را در مقام هنر مقدس نشان دهند و حتی گروهی به جنبههـای نمـادین آن اشاره کردند و گروهی هم به صورت کلمات آن را در قالبهای بیانی متفاوت خوشنویسی بکار بردند که شیواترین آن نسـتعلیق است. در ذات هنر خوشنویسی که همان هندسه معنا است قابلیتهای پرداخت وجود دارد و خط نستعلیق یکی از قابلیـتهـای ارزنده آن است که از همه شرایط زیبایی برخوردار است: اعتدال– استواری– تناسب و… الفاظ قـرآن و ادعیـه حتـی زمـانی کـه جداست بار تقدس دارد و به این علت در گذشته این عبارات را مینوشتند و به عنوان(حرز نویسی) به کار میبردند تا جایی کـه شیعیان ظروفی میساختند که برای استمداد از امام علی(ع)”دعای نادعلی”را بر آن نقش میکردند(شیمل،)(۱۳۸۹تصویر.(۱

(تصویر )دعای نادعلی، ستونهای مرمر مسجد امام اصفهان،کتیبه به خط ثلث بصورت برجسته

منبع:((Halimi, 2011

نقش کلیدی حضرت علی(ع) در خوشنویسی اسلامی

هنر خوش نوشتن را میتوان تحت عنوان هنر مقدس ذکر کرد به این دلیل که این هنر توانسته است کـلام الهـی مسـلمانان را تجلی بخشد و همانگونه گه خود این کتاب بر نوشتن صحه میگذارد میتوان بر این نظر تأیید ورزید. امـام علـی(ع) بـه عنـوان آگاهترین افراد بعد از حضرت محمد(ص) به این کتاب و معارف آن بوده است؛ لذا با مصحفی که از ایشان موجود است میتـوان به اهمیت نگارش نزد ایشان پیبرد. از این نمونهها میتوان به موارد زیر اشاره نمود.

-۱ مصحف روضه منوره/ نجف اشرف؛ این مصحف در دارالکتب العلویه در نجف اشرف و به خط کوفی و با نـام کاتـب علـی بـن ابیطالب(ع) و سال تحریر۴۰ هجری ذکر شده است(رکنی،.(۱۳۶۳

-۲ مصحف جامع الکبیر صنعا/ یمن؛ این قرآن بروری پوست و به خط کوفی قدیم بدون نقطه کتابت شده است.(ملکی،.(۱۳۸۰ -۳ قرآن منسوب به حضرت علی(ع) با شماره ۶ در آستان قدس رضوی؛ در صفحه آخر قرآن رقم کاتب به عبـارت»کتبـه علـی بن ابی طالب« و ممهور به علمای وقت با ۱۹ اثر مهر که مهر شیخ بهایی نیز انتساب این قرآن را به امام(ع) را تأیید میکردهاند. -۴ قـرآن شـماره ۴۲۷۹ موزه ملی ایران؛ این نسخه شامل بخشی از قرآن کـریم بـه خـط کـوفی اولیـه. در صـفحه آخـر آمـده است»کـتبه عـلی بـن ابی طالب.«

-۵ قرآن شماره ۴۲۹۳ مـوزه مـلی ایـران؛ این نسخه شریفه شامل جزء۲۹ قرآن کریم بـه خـط کـوفی اولیـه بـر پوسـت. رقـم الحـاقی ایـن نسخه عبارت از»کتبه و ذهبه علی بن ابی طالب/ السابع الهجریه» «آن ]نسخه[ را کتابت و تذهیب کرد علـی بــن ابـن طـالب در سال هفتم هجری.«

-۶ قرآن شماره ۴۳۱۷ موزه ملی ایران؛ این نسخه بخشی از قـرآن کـریم را بـه خط کوفی اولیـه شـامل مـیشـود کـه بـر روی پوست آهو نوشته شده و رقم این نسخه در پایان، عبارت اسـت از»کـتبه علی بن ابی طالب)«افروند، .(۱۳۸۱

ابن ندیم(متوفی به ۳۸۵ق) بیان میکند که با چشمان خودش نسخای به خط علی(ع) نزد فرزندان حسن(ع) دیده است. عـلاوه بر آن علی(ع) نظراتی راجع به اصول نگاشتن هم داشته است(پوپ،.(۱۳۷۵ به قول قاضی میر احمد منشی:

سند علم خط به حسن عمل بس بود مرتضی علی ز اول(قمی،(۱۳۶۶

توجه حضرت علی به نگارش برمبناهایی که ذکر شد غیر قابل انکار است همچنین معرفت ایشان به محتوای مفاهیم بلند قـرآن. بر اساس فلسفه اسلامی، یکی از مهمترین اصول این فلسفه از کثرت به وحدت رسیدن است که نقشی کلیدی را ایفا میکند؛ از اینرو میتوان ارتباطی که نقطه در جایگاه نگارش و خوش نوشتن دارد و همچنین تشبیه امام علی از خود به تقطـه تحـت»ب«
در بسم االله ذکر کرده است قائل شد. ایشان فرموده اند»انا نقطه تحت الباء« و از جمله این روایت ]منحول»:[همه اسرار کتابهـای آسمانی در قرآن عظیم است و هرچه در قرآن است، در سوره فاتحه است و هرچه در فاتحهالکتاب است، در بسماالله است هرچـه در بسم االله است، در»ب« است و هرچه در»ب« بسم االله است، در نقطه زیر»ب« است و منم آن نقطه زیـر »ب)«شـیبی،.(۱۳۵۹ به اصطلاح عرفا مراد از نقطه، وحدت حقیقی است و مدار تمام کثرات و تعینات است و اصل همه نقطه است به مثـل مـیتـوان گفت”وحدت” حکم نقطهای نورانی را دارد که به صورت دایره کثرات جلوه نماید(سجادی،(۱۳۶۲ از امام حسـین(ع) نقـل شـده است: آن علمی که حضرت محمد(ص) بدان خوانده شد، علم حروف است و علم حروف در»لا« است و علم»لا« در الـف اسـت و علم»الف« در نقطه است و علم»نقطه« در معرفت اصلیه است، و علم معرفت اصلیه در علـم ازل، و علـم ازل در مشـیت، و علـم مشیت در علم غیب هویت است.۸همانگونه که یکی از علوم، علم طریقت و احوال تصوف است؛ همه ارباب تصوف در تمـام بـلاد اسلامی خود را منسوب به آن حضـرت علـی(ع) مـیداننـد و در شـمردن بزرگـان خـود وقتـی بـه علـی(ع) مـیرسـند، توقـف میکنند(سعیدی،.(۱۳۶۸ مارتین لینگز در کتاب خود با عنوان هنر خط و تذهیب قرآنی چنین بیان مـیکنـد کـه اوج گیـری و شکوه خوشنویسی و تذهیب در قرن هفتم هجری به خاطر تصوف بوده است. زمانی که تصوف با هنر ایرانی ترکیب شد تقـدس را به هنر خوشنویسی اعطا کرد(لینگز،.(۱۳۷۷ بر همین اساس میتوان بر ارتباطی عمیق و گسستناپذیر میـان خوشنویسـی بـا موضوعیت امیرالمومنین صحه گذاشتارزش( هنر

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
wordقابل ویرایش - قیمت 8700 تومان در 12 صفحه
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد