مقاله نقش نور و رنگ در معماری فضاهای سنتی و اسلامی ایرانی

word قابل ویرایش
11 صفحه
دسته : اطلاعیه ها
12700 تومان
127,000 ریال – خرید و دانلود

نقش نور و رنگ در معماری فضاهای سنتی و اسلامی ایرانی

روجا چاره 

 

چکیده

رنگ و نور دو عنصر به هم پیوسته و در ارتباط با یکدیگر می باشندو همچنین از عوامل تاثیرگذار بر ارزش فضایی می باشند که به عنوان غیرمادی ترین عنصر محسوس طبیعت همواره در معماری اسلامی وجود داشته و در واقع نشان از عالم قدسی و فضای معنوی دارند.ازسوی دیگر رنگ های متنوعی را که معماری ایرانی در فضای داخلی خود به کار می گیرد را می توان به دو دسته رنگ های نوری و رنگ های غیر نوری تقسیم کرد.هدف از این تحقیق یافتن رنگ های بکار رفته در معماری داخلی ایرانی و بررسی نقش هریک از آنها بر ویژگی های مختلف فضای داخلی معماری مسکونی ایرانی-اسلامی می باشد.رنگ های نوری از طریق استفاده از شیشه های رنگی و عناصری چون گلجام و رنگ های غیرنوری از طریق مصالح مختلفی چون چوب،گچ،سنگ و همچنین رنگ آمیزی با رنگ های مختلف در محیط داخلی مسکن ایرانی بکار می رفته اند.دراین مقاله سعی شده از طریق بررسی نمونه های متعدد معماری ایرانی-اسلامی دوره های مختلف و استفاده ازنتایج بجامانده از اندیشمندان مختلف معماری اسلامی و سنتی، رنگ های بکار رفته در فضای داخلی این معماری شناسایی گردد.نتایج این مقاله که به روش تاریخی و پژوهشی انجام شده است نشان داد که این رنگ ها تاثیرات نمادینی دارند که به مفاهیم سمبولیک و اندیشه حکمای اسلامی برمی گردد.همچنین این رنگها با تاثیرات روانشناسی محیطی خود می توانند بر آسایش اقلیمی ساکنان و ویژگی های روانی و رفتارهای افراد موثر باشند.

واژگان کلیدی: نور و رنگ- عرفان-معماری سنتی-فضای محل سکونت،آسایش اقلیمی

مقدمه

تاریخ توجه بشر به نور با قدرت استفاده ازمصالح مطابقت دارد.در معماری سنتی ایران با بکارگیری عناصر کنترل کننده نور،مانند سایبان ها و نیزنورگیرها،انسان مامن و سکونتگاه خویش را از نظر تامین روشنایی مناسب سامان می بخشید.بعد از پایان روز،در تاریکی شب نیز نیازمند نور بود که آن را هم در روندی طولانی بوسیله شمعها،چراغها،فانوسها و…فراهم می آورد.اهمیت نور و منابع اصلی آن به حدی است که این منابع مورد پرستش و احترام قرار گرفتند و برپایه توجه به آنهابود که جشن و سرور برپا کرده و عبادتگاه ها و پرستشگاهها بر می افراشتند.نور را سرچشمه الهی تمام پاکی ها و نیکی ها می دانستند و تاریکی را جهل به شمار آورند. با تابیدن نور الهی کالبد آدمی انسان به تکامل معنوی می رسید. معماری با استفاده از نور و رنگ در انگیزش این تلقی نقش شایانی ایفا می کند.در پرتو نور و روشنایی است که رنگها و زیبایی ها جلوه گری می کنند.در معماری اسلامی طرح ها و تزئینات معماری با رنگ های متنوع همراه است که تواما سبب احساس و ادراک روحانی و نشان عالم والا و معنوی می گردد.فضاهای اسلامی مانند مسجد با بکارگیری شیوه استفاده از نور،نفاست طرح و تلالو رنگ کاشیها موقعیت رمزآلودی ایجاد نموده و حالتی خیال انگیز به خود می گیرد و توجه شخص به منبع هستی را بیدار می کند.لذا هدف از انجام این مقاله بررسی استوه های استفاده از نور ورنگ در معماری اسلامی و نقش نور درمعماری به عنوان یک جز سازنده و مفهوم بخش می باشد

نور و طبیعت

نور طبیعی که حامل انرژی حیات بخش درونی است به عنوان یکی از منابع وجود حیات بر روی زمین محسوب می گردد. علاوه برآن نور می تواند با رنگها و جلوه های متفاوت خود باعث تغییر چهره یک مکان شود زیرا نور در هریک از فصول سال در آب و هواهای متفاوت و یا در هرزمانی از طول روز دارای چهره ای مخصوص به خود می باشد.ضمنا هر مکانی دارای نور خاصی است که تنها به آنجا تعلق دارد برای مثال در صحرای یک منطقه استوایی تابش به قدری شدید و سایه ها بقدری کوتاه است که اشیا به چشم بیننده مرتعش و در حال ذوب شدن به نظر می آیند.به همین ترتیب نور موجود در مناطق کوهستانی،جنگلی و یا ساحلی نیز دارای ویژگی های مکانی مخصوص به خود و متمایز از سایر مناطق است.زمانی که نور را به داخل فضای ساخته شده هدایت می کنیم در اصل نوعی ارتباط بین ساختمان و محیط خارج از آن ایجاد کرده ایم.بدین وسیله می توان از جلوه های متفاوتی از فضای داخلی را که هریک دارای ماهیت خاص خود از لحاظ ادراک فضایی می باشند ایجاد کرد.

نور و معماری

نور اولین شرط برای هر نوع ادراک بینایی است.در تاریکی مطلق ما نه فضا را می توانیم ببینیم و نه فرم و رنگ را. اما نور تنها یک ضرورت فیزیکی نیست بلکه ارزش روانشناختی آن از مهمترین عوامل زندگی انسان در همه زمینه هاست.نور همیشه علاوه بر استفاده کاربردی دارای ارزش نمادین نیز بوده است.نور جزیی از ذات زندگی بوده و در بسیاری از فرهنگ ها نور یا خورشید به عنوان منبع نور عنصری خدایی محسوب می شده و آن را ارج می نهاده اند.در مصر باستان نور دارای اهمیتی ویژه بوده است بنا به موقعیت سرزمین مصر شدت نور و درنتیجه تضاد میان سایه و روشن بسیار زیاد می باشد.فرم های صریح و هندسی که در معماری مصر از آن استفاده می شده است با گوشه های تیز و دقیق در زیر نور شدید اثری خاص داشته ند.گفته لوکوبوزیه در مورد نور و سایه در اینجا اعتبار بیشتری می یابد که((معماری بازی هنرمندانه دقیق وخیره کننده مجموعه ای از اجسام ساخته شده در زیر نور است.جسم های ما برای این آفریده شده اند که فرم ها زیر نور دیده شوند. این سایه روشن ها هستند که فرم ها را در مقابل ما برهنه می سازند.مکعب،مخروط،استوانه و هرم اولین فرم هایی هستند که نور آنها را به ما عرضه می کند.تصاویر آنها ناب ،ملموس و صریح هستند. اما در معماری مصر بازی نور و سایه تنها محدود به فرم های بزرگ اولیه نیست.سطوح این احجام از نقوش برجسته ای پوشیده شده اند که با کمال ظرافت نقش پردازی و بر سنگ تراشیده شده اند و به این ترتیب پدیده سایه روشن در اینجا در مقیاسی کوچکتر تکرار شده است برای مصریان وجود ذات خداوند برای بشر غیر قابل دسترسی بوده است پس به ناچار بایستی در تاریکی باشد.راه رسیدن به خداوند بایستی از روشنایی به تاریکی ختم شود.در مورد معابد یونانی هم می توان گفت که بیشتر این معابد مجسمه وار بودند واثر آنها می بایستی بیشتر بر فضای پیرامون معبد باشد.تنها وظیفه داخلی معبد نگهداری مجسمه های مذهبی بوده است.در بسیاری از معابد یونانی با روشی شبیه به معبد خون با استفاده از یک آبنما که در فاصله بین مجسمه و در ورودی ساخته می شد نورپردازی مجسمه را اصلاح می کردند.نوری که به داخل می تابید با برخورد به سطح آب منعکس می شد و مجسمه را روشن می ساخت.در فضاهایی که احتیاج به نور بیشتری داشتند یونانیان از نور سقف استفاده می کردند بخشی از سقف را با ارتفاع بیشترساخته و از فضایی که به این ترتیب به وجود می آمد برای تاباندن نور به داخل استفاده می کردند.در معماری آغاز مسیحیت و نیز در معماری بیزانس همواره تلاش می شده است هرچه بیشتر به فضای داخلی جنبه روحانی داده شود و فضایی رویایی بیافرینند و روشن است که نورپردازی در این راه نقشی عمده داشته است.

جستاری بر نقش رنگ در معماری

هدف و غایت همه مجاهدت های هنری بیرون کشیدن ماهیت و سرشت معنوی فرم و رنگ از زندان دنیای مادی است از چنین آرزویی است که هنر غیر مادی نشات می گیرد دنیایی که امروز در آن زندگی می کنیم به دنیای انسان در سالهای گذشته شباهتی ندارد.دنیای ما با ابداع و خلاقیت شکل گرفته است ما بناهایی می سازیم که محتوای آنها در عملکرد آنها نهفته است در عین حال بناها سمبل افکار و عقاید نیستند بلکه تجسم افکاری هدف دار هستند.رنگ ها روح دارند و همچون کلمات سخن می گویند از راز آبی آسمان و دریاها،ازشفافیت قطرات باران و از پاکی سفید برف ،بلی رنگها از روح آدمی و دنیای پررمز و راز انسان سخن می گویند.با گذشت زمان فکر انسان به اسرار پدیده های طبیعت چون رنگین کمان،رعد و برق پی برده است.رنگین کمان سمبل صلح است فقط کسانی که عاشق رنگ هستند می توانند زیبایی و کیفیت ذاتی آن را درک کنند. رنگ مواهب خود را به همه تقدیم می کند ولی رموز پنهان خود را فقط برای علاقه مندان واقعی آشکار می سازد.رنگ زندگی است زیرا جهان بدون رنگ برایمان مرده جلوه می کند،رنگها ایده آغازین و ثمره نور اصلی بدون رنگ هستند و مقابل آنها تاریکی بون رنگ است.نور اولین پدیده در جهان است از طریق رنگها روح و طبیعت زنده جهان را برایمان اشکار می سازد.رنگها چنان افکار و احساسات عمیقی را القا می کنند که حتی با چشم هم دیده نمی شوند بلکه فقط با چشم دل احساس می شوند لیکن قدم نهادن به این وادی بدون عبادت خالق،نور آسمانها و زمین و اساسا بدون انسان شدن میسرنیست.(کاشانی،۱۳۸۴ ،ص( ۵۴

تاریخچه بهره گیری از نور طبیعی در ایران

دانستن روند بهره گیری از نور خورشید به اندازه روند شکل گیری مصالح ویا شکل های مختلف زیربنایی ساختمان جهت طراحی بسیار لازم می باشد. اولین تاریخی که ما از آن اطلاع داریم سده سوم هزاره چهارم ق.م می باشد که در آن زمان جهت کسب نور و سایه از ایجاد اختلاف سطح در دیواره های خارجی استفاده می کردند.در شهر سوخته از هزاره سوم و دوم ق م از روی آثار خانه ایی که دیوار آنها تا زیر سقف باقی مانده بود می توان استنباط کرد که هر اتاق از طریق یک در به خارج ارتباط داشته و فاقد پنجره بودند.در دوره ایلام در حدود۱۳۰۰ ق.م نیز نمونهای از پنجره های شیشه ای بدست آمده که شامل لوله هایی از خمیر شیشه می باشد که در کنارهم و در داخل یک قاب جای گرفته و بطور حتم جهت روشن کردن داخل بنا مورد استفاده بود.در دوره هخامنشی در تخت جمشید وضع درها بخوبی روشن و پاشنه گرد آنها اغلب بجای مانده است همچنین در این کاخها بالای درها و حتی بامها،روزنها و جامخانه هایی داشته است.در اصل از خصوصیات سبک پارسی تعبیه سایبان و آفتابگیر منطقی برای ساختمانهاست.در این دوره از اصل اختلاف سطح جهت جذب نور به داخل استفاده می شد.بر اساس تحقیقات پروفسور ولفگانگ معلوم شده که انحراف زوایای بناهای تخت جمشید بر اساسی بنیاد گذاشته شده که بوسیله ایجاد سایه روشنهای گوناگون تعیین روز اول سال و فصول مختلف میسر شده و این انحراف به معمار ایرانی اجازه می داده مکان های مورد نیاز برای زیستن را به صورتی بسازد که در فصول مختلف سال هر خانه به مقدار لازم از آفتاب استفاده نماید.ساسانیان نیز تمایل به نشان دادن تضاد بین سایه و روشنایی داشته اند و این امر در تمام بناهای آنها مشهود است.نوک گنبدهای چهارطاقی آنها به صورت روزنه در آمده زیرا برای افروختن آتش بدان احتیاج داشته اند.روش استفاده از طاق گهواره ای که از انواع طاق سازیهای عصرساسانی است به معمار اجازه می دهد که در فاصله میان دو قوس پنجره تعبیه نماید و روشنایی بنا را تامین کند.دراین دوره می بینیم که در روی گنبد روزنه هایی با حفره هایی تعبیه می کردند که احتمالا برای پوشش آنها از شیشه استفاده می کردند.تا زمانیکه ساسانیان از

دیوارهای حمال جهت تحمل بار گنبد استفاده می کردند تنها از روزن وسط گنبد یا از روزنه های تعبیه شده بر روی ان جهت نورگیری استفاده می کردند.(نعمت گرگانی،۱۳۸۱ ،( ۳۵

نور و رنگ در معماری اسلامی

تمثیل نور در اعتقادات مردم ایران سابقه ای طولانی دارد.در ادیان قبل از ظهور اسلام در ایران مثل دین زرتشتی تمثیل نور برای تبیین تعالیم این ادیان استفاده می شد.در دوره اسلامی نیز محوری ترین بنیاد اندیشه حکمت اشراق سهروردی بر نور استوار بود که در ایران گسترش بیشتری یافت.معماری اسلامی در ایران تاکید ویژه ای بر نور دارد.این معماری همواره بازتابنده مکان مقدس،حیات و حضور نور است و بر روح آدمی تاثیر می گذارد.برای مثال فضای درون مسجد اساسا به نحوی ساخته شده است تا حضور خداوند را القا کند و فرد مومن از هرسو خود را در احاطه این حضور بیند.”حضور الهی در معماری اسلامی یا به صورت مساجد یکدست سپید و ساده نخستین که فقر و سادگی شان یاداور غنی مطلق است جلوه گر می شود یا در قالب نماها،طاق ها و یا گنبدهایی که ماهرانه رنگ آمیزی شده اند و در توازن و هماهنگی خود،گویی تجلی وحدت در کثرت و بازگشت کثرت به وحدت را بازگو می کنند.”(نصر،۱۳۷۰ص(۶۸ هنر اسلامی عنصر نور را اساسا به عنوان تمثیلی از جلوه وجود مطلق به کار می گیرد.شیخ اشراق خداوند را نور الانوار می خواند و معتقد

است که آسمان و زمین از نور خداوند به وجود آمده و موجودات به نسبت قرب به نور از وجود بهره مندند.او معتقد است که نور در مرتبه حس و ماده ضعیف تر از نور در مراتب عالی تر است ،یعنی هرقدر به منبع نور نزدیکتر شویم نور خالصتر و شفاف تری حاصل می شود.پس تجرد از ماده به معنای حرکت و عروج به سمت منبع وجود و نور هستی و دوری گزیدن از نازل ترین درجه وجود و سایه های نور است.از این منظر نور به عنوان مظهر و نماد وجود در فضای معماری اسلامی تلقی می شود.آینه کاری و بهره گیری از موزائیک ها با رنگ درخشنده طلایی و فیروزه ای برای گنبدها و تزیین مقرنسها و نقوش بیانی از قاعده جلوه گری نور است.این کار چونان کیمیاگری کردن است که معمار در آن سنگ را همچون نور جلوه گر می سازد و از دل سنگ که تاریک و سرد است تلالو و درخششی پدید می آورد.(مددپور،۱۳۷۴ ،ص۲۷۱ ،خوش نظرورجبی۱۳۸۸ ،ص( ۷۲ در معماری اسلامی ماده سنگین و بی شکل با تبدیل به طرح های تزیینی و اشکال مقرنس و مشبک گویی به اشیایی ماورایی بدل شده

اند.دیگر ماده درونی اتاقها سنگ و آجرنیستند بلکه به صورت اسرار آمیزی از خود نور ساطع می کنند.وقتی معماری بصورت جهانی و روشن در می آید به یک مرتبه تکامل بلوری رسیده است”در کلامی به حضرت علی داریم که”محمد بشر لا کالبشر بل هو کالیاقوت بین الحجر”.”محمد بشر است لکن نه مانند بشرهای دیگر بلکه مانند یاقوت بین احجار.”در این کلام به تشبیه بین طبیعت بلور و تکامل معنوی اشاره شده است. این تشبیه همچنین نقطه پیوستگی معماری را به کیمیا نشان می دهد.”(بورکهارت،۱۳۷۶ ،ص(۵۷

نور در معماری سنتی ایران

نور جدا از نقشی که در جهت روشنایی بخشیدن به داخل ساختمان به عهده دارد در ارتباط با تزیینات معماری اسلامی نیز حائز اهمیت است.چون تزیین در معماری ایران در تمام ادوار صرف نظر از دقت و ظرافت آن نمودار روشنی و شادی نیز می باشد.هنرمند اسلامی در تزیینات بنا از عناصری استفاده می کند تا بتواند به هدف نورپردازی خود جامعه عمل بپوشاند از جمله استفاده از مقرنس که گونه ای جلب و پخش نور به درجات دقیق و باریک است.حتی استفاده از رنگهای ویژه در امر روشنایی بنا موثر است و با توازن و هماهنگی رنگهاست

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
word قابل ویرایش - قیمت 12700 تومان در 11 صفحه
127,000 ریال – خرید و دانلود
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد