مقاله استفاده صلح آمیز از انرژی هسته ای از منظر حقوق بین الملل با تأکید بر حق غنی سازی ایران

word قابل ویرایش
19 صفحه
دسته : اطلاعیه ها
8700 تومان

استفاده صلح آمیز از انرژی هسته ای از منظر حقوق بین الملل با تأکید بر حق غنی سازی ایران
چکیده
گرایش روزافزون به استفاده صلح آمیز از انرژی اتمی در کنار ترس از گسترش تسلیحات هسته ای و وقوع جنگی هسته ای ، جامعه بین المللی را به انعقاد معاهده منع گسترش سلاح های هسته ای (١٩۶٨) سوق داد. منع گسترش سلاح های هسته ای ، حق استفاده صلح آمیز از انرژی هسته ای برای همه اعضا و خلع سلاح هسته ای ، سه ستون اصلی این معاهده را شکل می دهند. با وجود این ، مفهوم ، دامنه شمول و حدود حقوق و تعهدات دولت های عضو در رابطه با این ستون ها، همواره از مسائل مورد اختلاف گروه های مختلف دولت ها، به ویژه کشورهای دارنده سلاح هسته ای و کشورهای فاقد سلاح هسته ای بوده است . مناقشه بر سر فعالیت های هسته ای ایران ، از جمله موضوع حق غنی سازی اورانیوم ، نمونه بارزی از این اختلافات است . بر پایه یافته های تحقیق حاضر، استفاده از انرژی هسته ای حقی عام و ذاتی است که کلیه دولت ها به موجب حقوق بین الملل عام از آن برخورداند. اما این حق عام ، در معاهده منع گسترش سلاح های هسته ای با تعهد به عدم گسترش و ساخت سلاح هسته ای محدود شده است .
به این ترتیب ، هر دولت ، تا زمانی که چنین تعهدی را نقض ننموده از کلیه حقوق خود، شامل غنی سازی اورانیوم برخوردار است .
کلیدواژه ها: حق استفاده مسالمت آمیز از انرژی هسته ای ، حقوق بین الملل عام ، غنی سازی اورانیوم ، معاهده منع گسترش سلاح های هسته ای (ان .پی .تی )

مقدمه
بدون تردید کشف انرژی اتم یکی از مهم ترین و در عین حال چالش برانگیزترین دستاوردهای بشر در طول تاریخ بوده است . انرژی هسته ای با کاربردهای بسیار مفیدی که در زمینه تولید برق ، پزشکی ، کشاورزی و … دارد، منشأ تحولات شگرفی در زندگی بشر بوده است . در عین حال تشعشعات رادیواکتیو ناشی از مواد هسته ای و به ویژه استفاده از اتم برای ساخت سلاح های هسته ای مخاطرات بسیار ناگواری برای سلامت بشر و حیات کل موجودات کره زمین پدید آورده است . قدرت ویرانگری سلاح های هسته ای در حدی است که می تواند کلیه دستاوردهای تمدن بشری را در مدت زمان کوتاهی از میان بردارد. جامعه بین المللی از همان سال های اولیه استفاده از انرژی هسته ای به ماهیت دوگانه مفید و مخرب این کشف و تکنولوژی جدید پی برد و دریافت که استفاده و توسعه دانش و فناوری اتمی نیازمند همکاری بین المللی در چارچوب یک نظم حقوقی بین المللی است . در نتیجه تلاش هایی که در این زمینه به عمل آمد، نظام حقوقی عدم گسترش سلاح های هسته ای با محوریت معاهده ١٩۶٨ عدم گسترش سلاح های هسته ای (ان .پی .تی ) شکل گرفت . هدف اولیه تدوین کنندگان این نظام حقوقی جدید از یک سو تضمین برخورداری ایمن از فناوری صلح آمیز هسته ای برای همگان ، و از سوی دیگر، منع گسترش سلاح های هسته ای و خلع سلاح هسته ای بیان گردید. اما تأکید قدرت های بزرگ بر هدف عدم گسترش سلاح های هسته ای و بی توجهی نسبت به دیگر اهداف نظم حقوقی حاکم بر فعالیت های هسته ای ، از جمله حقوق هسته ای دولت های فاقد سلاح هسته ای ، موجب مواضع و دیدگاه های مختلف و گاها متضادی در خصوص ماهیت نظام حاکم بر عدم گسترش سلاح های هسته ای گردید. در حالی که دولت های فاقد سلاح هسته ای برخورداری از هرگونه فناوری مربوط به تحقیق ، توسعه و استفاده صلح آمیز از انرژی هسته ای را حق مسلم خود به موجب ان .پی .تی می دانند، برخی دولت های دارنده سلاح هسته ای تلاش می کنند تا با ادعای پیشگیری از گسترش بالقوه سلاح هسته ای دامنه حق مذکور را محدودتر سازند. اختلاف نظرها و تنش های راجع به برنامه های هسته ای ایران به ویژه موضوع حق غنی سازی اورانیوم ، نمونه بارزی از این دیدگاه های مختلف در مورد حقوق و تعهدات دولت ها طبق نظام عدم گسترش سلاح های هسته ای است . در نوشتار حاضر تلاش کرده ایم تا با تحلیل مواضع و تفاسیر مختلف ، مفهوم ، ماهیت و حدود حقوق هسته ای دولت ها با توجه به نظام حقوق بین الملل معاصر مورد بررسی قرار گیرد (بند نخست ) و در ادمه ، موضوع فعالیت های هسته ای ایران به ویژه حق غنی سازی اورانیوم را تحلیل و ارزیابی نماییم (بند دوم ).

١. ماهیت و حدود حقوق و تعهدات هسته ای دولت ها از نظر حقوق بین الملل
یکی از مسائل مهم در حقوق بین الملل هسته ای این است که دولت ها به موجب حقوق بین الملل از چه حقوق و تعهداتی در زمینه استفاده از انرژی هسته ای برخوردارند؟ آیا این حقوق غنی سازی اورانیوم را نیز در بر می گیرد؟ و در صورت پاسخ مثبت به سئوال اخیر آیا غنی سازی محدود و یا مشروط به درجه ، میزان و یا رعایت شروط خاصی شده است یا خیر؟ برای پاسخ به این سئوالات ، ابتدا حق استفاده از انرژی هسته ای و محدودیت های احتمالی آن را از منظر حقوق بین الملل عام و سپس در پرتو حقوق بین الملل هسته ای بررسی و تحلیل خواهیم کرد.
١-١. ماهیت حق استفاده از انرژی هسته ای
١-١-١. از دیدگاه حقوق بین الملل عام
سئوال قابل طرح در این خصوص این است که آیا اصل یا قاعده عامی در حقوق بین الملل وجود دارد که با استناد به آن یک دولت بتواند بدون توجه به اینکه در معاهده ای خاص عضویت دارد یا نه ، به حق خود در زمینه استفاده از انرژی هسته ای استناد کند. در نگاه اول به نظر می رسد پاسخ به این سئوال منفی باشد، چرا که هیچ اصل یا قاعده ای در حقوق بین الملل عام وجود ندارد که مستقیما به دولت ها حق استفاده از انرژی هسته ای از جمله غنی سازی اورانیوم اعطا کند و تاکنون چنین حقی در هیچ نهاد قضایی بین المللی نیز به رسمیت شناخته نشده است . همین موضوع مستمسکی شده تا برخی حق غنی سازی را به عنوان یک حق عام انکار نمایند. اما با کمی تأمل در ساختار جامعه بین المللی و حقوق بین الملل به عنوان نظم حقوقی حاکم بر آن می توان بی اساس بودن چنین ادعایی را اثبات نمود و از غنی سازی به عنوان یک حق عام برای کلیه دولت ها، صرف نظر از وجود یا عدم وجود چنین حقی در معاهدات بین المللی ، یاد کرد. مهم ترین شاهد این موضوع اصل مشهور لوتوس است که از آن به عنوان یکی از مبانی حقوق بین الملل یاد می شود. طبق این اصل که در قضیه ای به همین نام در سال ١٩٢٧ توسط دیوان دائمی بین المللی دادگستری به رسمیت شناخته شده است ، اصولا، دولت های دارای حاکمیت آزادند هر عملی انجام دهند مگر اینکه به طور ارادی محدودیتی برای خود پذیرفته یا به رسمیت شناخته باشند. از نظر دیوان «حقوق بین الملل حاکم بر روابط میان دولت های مستقل است . بنابراین قواعد الزام آور آن برای دولت ها از اراده آزاد آنها به نحوی که در کنوانسیون ها و رویه های مبین حقوق [عرف ] پذیرفته و تثبیت شده است ……… نشأت می گیرد. بنابراین نمی توان محدودیت بر دولت ها را فرض نمود.»
این دیدگاه دیوان دائمی بین المللی دادگستری ناشی از ساختار غیرمتمرکز جامعه بین المللی و ماهیت اساسا رضایت محور حقوق بین الملل به عنوان نظم حقوقی حاکم بر این جامعه است . در این نظام دولت ها با حفظ حاکمیتشان عضو جامعه بین المللی می شوند و اصولا مجازند هر اقدامی در حوزه حاکمیتشان انجام دهند، مگر اینکه به طور صریح (معاهده ) یا تلویحی (عرف ) به محدودیتی برای خود رضایت داده باشند. اگرچه اصل حاکمیت دولت ها از زمان رأی فوق (١٩٢٧) تا به امروز دستخوش تحولات زیادی شده ، به طوری که با وجود شمار زیادی قواعد آمره عرفی بین المللی و عضویت دولت ها در معاهدات متعدد، دیگر سخن از حاکمیت مطلق دولت ها روا نیست ، اما همچنان ساختار رضایت محور حقوق و جامعه بین المللی حفظ شده و این دیدگاه در آراء اخیر دیوان بین المللی دادگستری نیز تثبیت شده است .
از این رو می توان گفت با توجه به اینکه که هیچ قاعده عامی در حقوق بین الملل وجود ندارد که اقدام دولت ها را در زمینه استفاده صلح آمیز از دانش هسته ای از جمله غنی سازی اورانیوم ، منع کند. بنابراین اقدامات دولت ها در این زمینه از منظر حقوق بین الملل عام اصولا مجاز و مشروع تلقی می گردد و هر نهاد یا مقامی که مانع دست یابی دولت ها به استفاده صلح آمیز دولت ها از دانش یا فناوری هسته ای گردد، عملی مغایر با حقوق بین الملل عام انجام داده است . همچنین ، با توجه به اصل لوتوس می توان به مجاز بودن غنی سازی اورانیوم در حقوق بین الملل حکم داد و این عمل را یک حق عام برای دولت ها تلقی نمود.
١-١-٢. از نگاه حقوق بین الملل هسته ای
پس از کشف اتم و توسعه روزافزون استفاده های صلح آمیز از انرژی هسته ای و در عین حال آگاهی و وحشت جامعه جهانی از پیامدهای بسیار ناگوار به کارگیری این کاوش جدید برای مقاصد نظامی ، تلاش های گسترده ای در سطح جامعه بین المللی آغاز گردید تا ضمن تضمین استفاده صلح آمیز از انرژی هسته ای مانع از انحراف استفاده از آن به سمت تولید سلاح هسته ای شود. مجموعه این تلاش ها منجر به شکل گیری مجموعه ای از اسناد، معاهدات ، قواعد عرفی و رویه هایی گردیده که ما از آنها به عنوان حقوق بین الملل هسته ای یاد می کنیم و قصد داریم موضوع استفاده از انرژی هسته ای و

به ویژه غنی سازی اورانیوم را از این منظر مورد بررسی قرار دهیم . اساسنامه آژانس بین المللی انرژی اتمی ، معاهده منع گسترش سلاح های هسته ای (ان .پی .تی ) و رویه دولت های عضو مهم ترین منابع حقوق بین الملل هسته ای به شمار می آیند.
الف – اساسنامه آژانس بین المللی انرژی اتمی
به دنبال پیشنهاد آیزنهاور رییس جمهور ایالات متحده امریکا در سال ١٩۵٣ در طرح «اتم برای صلح »١ خطاب به مجمع عمومی ، تأسیس یک سازمان بین المللی در زمینه انرژی اتمی در دستور کار سازمان ملل متحد قرار گرفت . در نتیجه تلاش های سازمان ملل متحد، سرانجام اساسنامه آژانس بین المللی انرژی اتمی در سال ١٩۵٧ مورد تصویب هشتاد کشور، قرارگرفت . اهداف و وظایف آژانس بین المللی انرژی اتمی را می توان در سه حوزه دسته بندی نمود:
 کمک به دولت های عضو در زمینه توسعه ، تحقیق و استفاده از انرژی صلح آمیز هسته ای
 کمک به دولت های عضو در زمینه حفاظت و ایمنی تأسیسات هسته ای
 نظارت بر عدم انحراف استفاده از انرژی اتمی برای مقاصد نظامی و تولید سلاح هسته ای
بند الف ماده ٣ اساسنامه صراحتا وظیفه تشویق و مساعدت به دولت ها در زمینه «تحقیق درباره انرژی اتمی و توسعه آن و استفاده عملی از آن برای مقاصد غیرنظامی در سراسر جهان » را به این آژانس محول می کند. با توجه به اهداف و مقاصدی که برای آژانس پیش بینی شده است می توان به خوبی به این مطلب پی برد که اقدام دولت ها در زمینه تحقیق ، توسعه ، تولید و استفاده از انرژی هسته ای برای همه کشورها، نه تنها عملی مجاز، بلکه یک نیاز و ضرورت از سوی جامعه بین المللی تلقی شده است و آژانس بین المللی انرژی اتمی نیز برای همکاری دولت ها در جهت پاسخ به چنین نیازها و ضرورتی هایی تأسیس شده است .
ب- معاهده منع گسترش سلاح های هسته ای
معاهده منع گسترش سلاح های هسته ای مهم ترین سند بین المللی است که مستقیما و توأمان هم تعهد به عدم تکثیر سلح هسته ای و هم حق استفاده از انرژی

صلح آمیز هسته ای را مورد توجه قرارداده است . اگرچه این معاهده با دسته بندی دولت های عضو به «دولت های دارنده سلاح هسته ای » و «دولت های فاقد سلاح هسته ای » و نابرابری حقوق و تعهدات این دو دسته ، سندی ناعادلانه به نظر می آید،١ اما پیداست که عضویت تقریبا جهانی این معاهده ناشی از واقعیات جامعه بین المللی بوده که گاه ترس از جنگ و یا حفظ صلح بر عدالت و برابری اعضای جامعه بین المللی به عنوان آرمان جامعه بشری سایه افکنده است . گذشته از این ، به رسمیت شناختن صریح حق مسلم دولت های عضو نسبت به برخورداری از انرژی هسته ای در متن معاهده عامل اساسی الحاق کشورهای فاقد سلاح هسته ای به این معاهده بوده است . به موجب ماده ۴ «هیچ یک از مقررات این معاهده نباید به نحوی تفسیر گردد که مانع از حق مسلم کشورهای عضو برای برخورداری از انرژی هسته ای گردد.» به اعتقاد بسیاری از کشورهای درحال توسعه انگیزه اساسی آنها برای الحاق به این معاهده حفظ حق مندرج در ماده ۴ معاهده بوده است . به رسمیت شناختن حق بر انرژی صلح آمیز هسته ای در معاهده ای بین المللی که ١٩٠ دولت عضو آن هستند باعث گردیده تا برخی این حق را به عنوان یکی از حقوق بنیادین دولت ها تلقی کنند و بر این باور باشند که هیچ نهادی صلاحیت محرومیت یا ایجاد مانع از اعمال چنین حقی را نداشته باشد.
پ – رویه دولت های عضو ان .پی .تی
رویه دولت های عضو معاهده منع گسترش سلاح های هسته ای به ویژه کشورهای فاقد سلاح هسته ای حکایت از آن دارد که حق دست یابی به انرژی صلح آمیز هسته ای از حقوق مسلم همه دولت های عضو معاهده بوده و از این حیث تفاوتی میان هیچ یک از آنها وجود ندارد. اگرچه در حال حاضر سهم انرژی هسته ای در تولید انرژی در جهان نسبت به سایر منابع انرژی به ویژه منابع فسیلی قابل توجه نیست ، اما روند استفاده از فناوری هسته ای در زمینه تولید انرژی در جهان روزبه روز در حال افزایش است .
با توجه به موارد فوق می توان نتیجه گرفت که در وضعیت کنونی ، استفاده از انرژی هسته ای حقی است بنیادین برای همه دولت ها که هم در حقوق بین الملل معاهده ای و هم در حقوق بین الملل عرفی جایگاه خود را تثبیت نموده است . اما این حق نیز همچون سایر حقوق دولت ها، ممکن است با تعهدات و محدودیت هایی همراه

باشد. بنابراین به منظور شناخت واقع بینانه حق استفاده از انرژی هسته ای می بایست محتوا و محدودیت های احتمالی آن را نیز مورد بررسی قرارداد.
١-٢. محدودیت های حق برخورداری انرژی هسته ای
تقریبا همه دولت ها در اصل حق برخورداری از انرژی هسته ای متفق القول بوده و هیچ دولت یا نهادی منکر چنین حقی نیست . اما سئوالی که مطرح می گردد این است که حوزه شمول یا حدود استفاده از انرژی هسته تا چه میزانی مجاز است . پاسخ به این سئوال نیز مستلزم بررسی و تحلیل قواعد و مقررات حقوق بین الملل مرتبط است .
١-٢-١. حقوق بین الملل عام
همان گونه که پیش از این ذکر شد به موجب حقوق بین الملل عام تحقیق ، توسعه ، تولید و بهره برداری از انرژی هسته ای برای همه دولت ها مجاز و در واقع از حقوق ذاتی آنها است . اما استفاده از انرژی هسته ای همچون سایر اعمال دولت ها می بایست در چارچوب سایر اصول و قواعد حقوق بین الملل عام باشد. در حقوق بین الملل عام دو محدودیت عمده در زمینه فعالیت های مجاز دولت ها، از جمله فعالیت های هسته ای ، وجود دارد: یکی ممنوعیت به کارگیری فعالیت های مجاز به منظور ارتکاب جنایات بین المللی و دیگری جبران خسارت ناشی از فعالیت مجاز دولت ها. بنابراین هیچ دولتی نمی تواند انرژی هسته ای را برای ارتکاب جنایات بین المللی مانند تجاوز به دیگر دولت ها جنایت جنگی و جنایت علیه بشریت مورد استفاده قرار دهد. همچنین ، چنانچه دولتی در اثر فعالیت های مجاز هسته ای خود موجب خسارت به دیگر دولت ها و یا آسیب های جدی به محیط زیست گردد ملزم به جبران خسارت خواهد بود.١ این محدودیت ها ناشی از اصول و قواعد حقوق بین الملل عام بوده و فارغ از این موضوع است که یک دولت عضو یک معاهده خاص می باشد یا خیر. این نکته را نیز باید اضافه نمود که هیچ محدودیتی در زمینه نوع و میزان فعالیت هسته ای کشورها به موجب حقوق بین الملل عام وجود ندارد و هر دولت می تواند از کلیه مراحل چرخه سوخت هسته ای شامل تحقیق ، توسعه ، تولید و بهره برداری و حتی تولید سلاح هسته ای بهره مند گردد. با این همه این حق عام ممکن است در حقوق بین الملل خاص (حقوق بین الملل هسته ای ) با محدودیت هایی مواجه شود.

١-٢-٢. حقوق بین الملل هسته ای
حقوق بین الملل هسته ای در واقع فعالیت های هسته ای کشورها را در چارچوب قواعد و مقررات خاص نظم می بخشد و حدود آن را تعیین می کند. پیش از این یادآور شدیم که در چارچوب حقوق بین الملل هسته ای استفاده صلح آمیز از انرژی هسته ای اقدامی مجاز و به عنوان حق ذاتی دولت ها به رسمیت شناخته شده است . اکنون باید دید آیا برای برخورداری از چنین حقی در چارچوب مقررات بین المللی هسته ای محدودیت یا ممنوعیتی نیز پیش بینی شده است یا خیر.
الف – اساسنامه آژانس بین المللی انرژی اتمی
همان گونه که ذکر شد آژانس بین المللی انرژی اتمی با هدف همکاری و مساعدت به دولت ها در زمینه توسعه استفاده صلح آمیز از انرژی هسته ای و جلوگیری از انحراف فعالیت های هسته ای به سمت اهداف نظامی تأسیس گردید. تدوین کنندگان اساسنامه آژانس میان فعالیت های هسته ای با اهداف مسالمت آمیز و اهداف نظامی تفکیک قائل گردیده و در حالی که به صراحت «تشویق و کمک به دولت های عضو در زمینه تحقیق ، توسعه و استفاده از انرژی صلح آمیز هسته ای » را به عنوان وظیفه و هدف آژانس بیان نموده اند، نظارت بر عدم انحراف این فعالیت ها به سمت اهداف نظامی را در حیطه اختیارات و وظایف آژانس قلمداد می نمایند. با این همه ، در اساسنامه هیچ تعریفی از
«هدف صلح آمیز» و «هدف نظامی » به عمل نیامده است . این موضوع ممکن است موجب اختلافاتی راجع به تفسیر این عبارت ها گردد. اما آنچه از معنای عادی و متداول عبارات «تحقیق »، «توسعه » و «استفاده » بر می آید این است که همه فعالیت های مربوط به چرخه سوخت هسته ای از جمله غنی سازی اورانیوم و بازفرآوری را در بر می گیرد و هیچ نوع محدودیتی در زمینه نوع و سطح فعالیت تا زمانی که صلح آمیز باشد را شامل نمی شود. به کارگیری انرژی هسته ای در راستای اهداف نظامی که مانع کمک های هسته ای تلقی شده نیز زمانی محقق می گردد که بازرسان آژانس به صراحت تأیید نمایند که کشوری از انرژی هسته ای به منظور آزمایش یا تولید سلاح هسته ای استفاده کرده است . نکته دیگری که در مورد اساسنامه آژانس می توان ذکر نمود این است که اساسنامه به صراحت تولید سلاح هسته ای را برای دولت های عضو منع نمی کند بلکه تنها ارائه کمک ها و مساعدت های خود به کشورهای عضو را به عدم انحراف به سمت اهداف نظامی مشروط نموده است و در همین زمینه از اعضا اخذ تعهد می نماید.
بنابراین به نظر می رسد چناچه یک کشور عضو به اتکای دانش و تلاش خود و بدون استفاده از مساعدت آژانس اقدام به تحقیق و توسعه انرژی هسته ای حتی در جهت اهداف نظامی نماید، نقض تعهدی نسبت به مقررات آژانس انجام نداده است . شاید همین نقیصه در کنار سایر عوامل ، موجب ایجاد معاهده ١٩۶٨ منع گسترش سلاح های هسته ای گردید.
ب- معاهده منع گسترش سلاح های هسته ای
بیان شد که ماده ۴ معاهده منع گسترش سلاح های هسته ای به صراحت از حق ذاتی همه دولت های عضو برای تحقیق و توسعه و استفاده از انرژی هسته ای سخن به میان می آورد و در وجود چنین حقی برای دولت ها تردیدی باقی نمی گذارد. اما سئوالی که باقی است این است که آیا این معاهده حق دولت ها در زمینه انرژی هسته ای را به عنوان حقی مطلق می پذیرد یا محدود و مشروط . به عبارت دیگر آیا طبق معاهده منع گسترش سلاح های هسته ای می توان یک دولت را از حق برخورداری از انرژی صلح آمیز هسته ای منع یا محدود نمود؟ پاسخ به این سئوالات مستلزم مراجعه به متن و تفسیر دقیق و درک صحیح از مقررات معاهده فوق با توجه به اصول و مقررات تفسیر معاهدات می باشد.
طبق بند یک ماده چهار معاهده منع گسترش سلاح های هسته ای : هیچ چیزی در این معاهده نباید به گونه ای تفسیر شود که حق مسلم هم پیمانان در انجام تحقیقات، تولید و استفاده از انرژی هسته ای برای مقاصد صلح آمیز را تحت تأثیر قرار دهد. این امر باید بدون اعمال تبعیض و در مطابقت با مواد ١ و ٢ این پیمان باشد.

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
wordقابل ویرایش - قیمت 8700 تومان در 19 صفحه
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد