مقاله الشعر القصصی فی آثار فرید الدین العطار النیشابوری

word قابل ویرایش
15 صفحه
دسته : اطلاعیه ها
12700 تومان
127,000 ریال – خرید و دانلود

الملخص :
یعد الشعر القصصی نوعا بارزا من أنواع الشعر الفارسی فی آثار فرید الدین العطار، إذ جاء هذا الفن صوره واقعیۀ تجسد جوانب الحیاه جمیعها وخاصۀ الجانب الدینی و الثقافی و الاجتماعی منها، و یکشف عن أمور عدیده اشتمل علیها هذا الجانب .وتعالج هذه الدراسۀ الادبیۀ بنسبۀ آثار و أفکار فرید الدین العطار التی اغنی الآداب القیمۀ، لانه هو من أحد اکبر شعراء القصۀ الشعریۀ ومن اشهر الشعراء عصره .ان دراسۀ و تحلیل القصۀ الشعریۀ التی هی من اروع فنون الادب و لها اهمیۀ ضخمۀ. عندما ندارس القصۀ الشعریۀ نصل الی کلمتین متلائمتین : هما الشعر و القصۀ و کانا لهما دور أساسی فی فنون الادب من البدایۀ تاریخ البشر حتی الان .ترجع أهمیۀ هذا الموضوع الذی نهتم باختیاره إلی شخصیۀ هذا الشاعر الکبیر و کثره الشعر القصصی فی آثاره ومکانۀ القصۀ الشعریۀ فی الثقافۀ الإسلامیۀ، و إبراز دورها و مکانتها فی تنویر الأفکار فی المجتمع الایرانی، مع بیان ما یتصل بذلک من مواعظ وعبر. فالإسلام عندما حل بإیران انبثقت لدی الایرانیین طاقات علمیۀ و فکریۀ هائلۀ، و وجدوا أنفسهم منجذبین إلی هذا الدین القویم .
الکلمات الرئیسیۀ: الشعر القصصی، فرید الدین العطار النیسابوری، منطق الطیر
المقدمۀ
إذا نتحدث عن القصۀ الشعریۀ نتکلم عن جوانب الأدب الفارسی الشعری، لان تعبیرا عن الحیاه الفارسیۀ نفسها و یمکننا أن أقوام الایرانیین القدامی فی حیاتهم یقیمون الحفلات فی خلال القصص التی أسموها باسمهم «إیران » و هم یتحلقون لیلا أو نهارا فی مجالسهم بعد النتهاء من العمل .
وبعد ذلک فأقبلوا علی الشعر، وراح شعراء الفرس ینشئون القصص وسیلۀ لبیان طریقتهم ، و شرح ما تدفق من إدراکهم وإحساسهم کمثل العطار النیشابوری الذی ألف کتاب «منطق الطیر» وقصصا أخری( مقدمی فر ١٣٩۶هـ ش ، ٢۴)، وجلال الدین الرومی (المولوی) الذی أولع بضرب الأمثال فی القصص ، «إن الشعر القصصی فی آداب الشعوب الإسلامیۀ قد ازدهر علی ید الفرس وتنوعت فنونه و لقد کان المثنوی هو الشکل الأدبی الذی صاغ فیه الفرس ملاحمهم وروایاتهم ومطولاتهم الأدبیۀ والتعلیمیۀ»( کفافی ،١٩٧١م ، ص ٢٨٠).و إن کان بعض الشعراء الذین کانوا من أهل فارس قد استخدموه فی نظم الأشعار العربیۀ المتأخره التی عرفت باسم «المزدوج » أم المثنوی الذی کلعماد للشعر القصصی منذ نهایۀ القرن العاشر المیلادی (أواخر الرابع الهجری(براون ٢٠٠١ م .ص ٣٧).
قسم قصص فارسی الاسلامی تقسیمه من حیث الشکل و الصوره الی قسمین رئیسیین : الاول : الروایۀ و تسمی فی الفارسیۀ «داستان » و الثانی: الحکایۀ و یسمیها الفرس «حکایت » و الروایۀ نعنی بها القصۀ المطولۀ التی استأثر بها الشعر فیما بعد فتحولت الی ما یسمی فی عصرنا الحاضربالملحمۀ و یسمی فی الادب الفارسی «حماسه » أما الحکایۀ التی هی القصۀ الفارسیۀ القصیره فقد ساهم فیها النثر،و الشعر علی السواء و تزخر کتب الادب الفارسی نثره و شعره .
ترجمۀ حیاه فرید الدین العطار النیسابوری
هو فرید الدین أبو حامد محمد بن ابی بکر ابراهیم اسحاق العطار(العطار، ٢٠٠۶م ص ١٢)ولد فی مدینۀ نیسابور حوالی (سنۀ ۵١٣ هـ). وهی أحدی محافظۀ خراسان الرضوی فی إیران وکلمۀ عطار معناها بائع الآدویه الشعبیۀ والتوابل والعطور، وأما تاریخ وفاه الشیخ العطار فقد اختلفت فیه آراء أصحاب التواریخ اختلافا کبیرا. یجعله فی (سنۀ ۶٢٧-
۶٣٢-۶١۶ هجریۀ)(نفس المصدر). یقول العطار نفسه فی کتاب (خسرو نامه ) بدأ نظم مثنویتی مصیبت نامه و الهی نامه
فی دکان عطارته :
مصیبت نامه کاندوه جهان است الهی نامه که اسرار عیانست
بداروخانه کردم هر دو آغاز چه گویم زود رستم زین و آن باز
یعنی کتاب المصیبۀ و هو الأحزان الدنیویۀ و الکتاب الإلهی الأسرار العیانیۀ شرعت فی کلیهما بالصیدلیۀ، فما أقول بعد ، لقد فرغت من هذا و ذاک سریعا علی أی حال بلغ العطار بین أهل التصوف منزلۀ عظمی ، کما یقول جلال الدین الرومی :
هفت شهر عشق را عطار گشت ما هنوز اندر خم یک کوچه ایم
یعنی:لقد اجتاز العطار مدن الحب أو العشق السبع ، بینما لا أزال أنا فی الزاویۀ من دهلیز ضیق .
للعطار دیوان عدد أبیاته أربعون ألف بیت و یبلغ مجموع أشعاره بما فی ذلک المثنویات و القصائد و الغزلیات .
نظم هذه القصۀ الصوفیۀ الشاعر الصوفی فرید الدین العطار المتوفی سنۀ (۶٢٧هـ- ١٢٢٩ م )هذه القصیده ، عن منظومۀ رمزیۀ تبلغ (۴۶٠٠)بیت و مو ضوعها هو بحث الطیور عن الطائر الوهمی المعروف بالعنقاء أو کما یسمیه الایرانیون « سیمر غ » یعنی ثلاثین طائرا و «الطیور» هنا ترمز الی السالکین من أهل الصوفیۀ و أما «العنقاء» فترمز الی «الله الحق » و تبدأ المنظومۀ کما هو العاده بجملۀ من المدایح فی حمدالله و مدح الرسول و الخلفاء الراشدین الاربعۀ ،هو یشتمل علی خمسۀ و أربعین مقالا تنتهی بخاتمه و تبدأ القصۀ بتوجیه الخطاب و الترحیب بثلاثۀ عشر طائرا ینعقد بهم المجلس ، فیقررون أنه لابد لهم من أن یخضعوا أنفسهم لواحد منهم یجعلونه مرشدا لهم أثناء بحثهم عن العنقاء حتی یوقفوا الی العثور علیها ثم یختارون «الهدهد» کما هو معروف جدا بین المسلمین لأنه کان رسول «سلیمان » إلی «بلقیس »ملکۀ سبأ یأخذ«الهدهد»فی مخاطبهم بحدیث طویل ینتهی بهذه الابیات (صفا ،١٣٨٨هـ.ش ، ج ٢ ص ۴٠٣ )
یبدأ العطار القصۀ بالحدیث عن صفۀ الطیور فیرحب بالهدهد قائلا :
مرحبا ای هدهد هادی شده در حقیقت پیک هر وادی شده
ای به سرحد سبأ سیر تو خوش با سلیمان منطق الطیر تو خوش
دیوار در بند و زندان باز دار تا سلیمان وار باشی راز دار(منطق الطیر۶٢٠)
معنی:
١- مرحبا ایها الهدهد الهادی ، و فی الحقیقۀ رسول کل منطقۀ
٢- یا من سیرک الی سبأ حسن ، و منطقک الطیری مع سلیمان جمیل
٣- احبس الشیطان فی القید و السجن ، لتصبح کسلیمان صاحب سر
وسارسل بعد ذلک فی سرد مناقب الهدهد و یخاطب کل طیر من الطیور الاخری معددا او صافه و یمضی فی ذلک الی آخر المقالۀ الاولی. لا شک أن منظومۀ منطق الطیر من اعظم ما نظم فی الادب الفارسی عامۀ و فی الادب الصوفی خاصۀ.فالقاب القصصی الممتع الذی رکبت فیه بجانب المعانی الروحیۀ التی شملتها أعطتها هذه الاهمیۀ بین کتب التصوف .الجدیر بالذکر أن العطار اخذ اسم المنظومۀ من القرآن الکریم اذا یقول الله تعالی :﴿و ورث سلیمان داود و قال یا أیها الناس علمنا منطق الطیر و أوتینا من کل شی ء إن هذا لهو الفضل المبین ﴾(السوره النمل ،الآیۀ١۶).جمیع الطیور التی تحدث عنها العطار طیور حقیقۀ، لها وجود فی عالمنا الأرضی.
تعریف الشعر القصصی
قصۀ(قصص ): القصۀ جنس أدبی قریب من الواقعی و یتناول فیها الکاتب جانبا من جوانب الحیاه (مقدمی فر ،١٣٩۵هـ ش ،٣٧) و فی أبسط معانیها نوع من القول النثری أو الشعری ینقل أحداثا تحتوی لمبدای التتابع و التحول .و هی أحداث منزلۀ فی مکان و ما جایۀ فی الزمن و تنهض بها شخصیات (القاضی،٢٠١٠م ،٣٣٣ ).
قصۀ شعریۀ : أطلق هذا المصطلح فی النقد الغربی علی جنس سردی نثری، یستعیر من الشعر أدواته الفنیۀ ومفعوله .عندما ندارس بدراسۀ الشکل القصصی نصل الی هذه النتیجۀ ،ان التقنیۀ الشعریۀ حلقۀبین الروایه و القصیده .فالقصۀ الشعریۀ ،مثل الروایۀ و سائر الأنواع القصصیۀ، تنعکس أحداث و تضمن عناصر القصۀ کمثل الشخصیۀ و المکان و الزمان و تربط بینها .و الجدیر بالملاحظۀ أن من النقاد العرب من استخدم مصطلح « القصۀ الشعریۀ»مرادفا لمصطلحی«الشعر القصصی» و« القصیده القصصیۀ».و هذه ألفاظ تکون مصدرا لبیان جنسین أدبیین مختلفین أحدهما نثری و الآخر شعری(القاضی،٢٠١٠م ،٣٣۵ ).
الشعر القصصی و مفهومه :صور متعدده للشعر القصصی منذ بدایۀ ظهوره فی ادب العربی القدیم و غیر العربی، یسمی الشعر الملحمی، و لقد ظهر هذ النوع من الشعر الملحمی عند الهنود القدماء، کما ظهر فی ایران منذ بدایۀ القرون الوسطی،لان یرتبط بموضوعات و حوادث قدیمۀ التاریخ .وأطلق علیه الغربیون باسم «رومانس »(میر صادقی،١٣٨٨هـ ش ،١۵٨). لقد عرفت آدابنا الاسلامیۀ و ایرانیۀ هذا اللون من الشعر الملحمی قبل أن تعرفه أوروبا. لإن شعراء الصوفیۀ فی ایران نظموا لونا جدیدا و فریدا من الملاحم الأدبیۀ، کمثل «منطق الطیر» لفرید الدین العطار،و«المثنوی» لجلال الدین الرومی.و ربما یعدان أعظم ملحمۀ ادبیۀ، منهما ظهرت من الآداب الاسلامیۀ.الشعر الأدبی و الملحمۀ الأدبیۀ عند فریدالدین العطار لا تدور حول مغامرات الحب و الحرب و الأسفار الحافلۀ بالأخطار، بل تدور حول تنویر أفکار الانسان و مشکلاته ، حول أصله و مصیره ، حول أخلاقیه فاضلۀ أو رذائله ، وقوته و ضعفه .
الشعر القصصی فی الادب الفارسی :عندما نتحدث عن القصۀ فیالادب الفارسی لابد أن نرجع إلی عصور قدیمۀ لانه للفرس قصص و أساطیر و لقد ذکر فی کتابهم الدینی الأوستا، فقصص الملوک مملوءه بأساطیر دینیۀ.استقرار الدولۀ العباسیۀ بمساعده الإیرانیین اکتسبوا مکانۀ خاصۀ بین شعوب اسلامیۀ، تعلموا الفرس الوانا مختلفۀ من الادب و الفنون ، عن طریق کتابی الخطابۀ و الشعر لأرسطو، و فی هذه الزمن نقل کتابان مهمان کان لهما شأن عظیم فی تاریخ الأدب العربیه هما «کلیله و دمنه » و هزار أفسانه «ألف لیلۀ و لیلۀ». و لقد شهدت حرکات استقلالیۀ فی ایران أوائل القرن الثالث الهجری، أدت إلی قیام دویلات فارسیه ، فاقترن بقیام هذه الحکومۀ إحیاء للأدب الفارسی. الواضح لنا اکثر شعر أبان بن عبدالحمید مزدوج و مسمط ، و استخدام شعر المزدوج فهو اکتشاف للطریقۀ التی اهتدی الیها الفرس فیما بعد، و عندما استخدموا هذا النوع من الشعر فی نظم قصصهم ، یسمی ایرانیون باسم «المثنوی» و بهذا السبب الشعر القصصی فی آداب الشعوب الاسلامیۀ قد ازدهر علی ید شعراءایرانیین .و المثنوی هو الشکل الأدبی الذی کون بید ایرانیین مع ملاحمهم الأدبیۀ و التعلیمیۀ. کمثل شاعر فارسی کبیر و هو الرودکی بدأ نظم ملاحم الفرس و ابومنصور الدقیقی نظم تاریخ الفرس و قصصهم البطولی(بدوی، ١٩٨١م ،٣٩٧ ).
فریدالدین العطار،وملحمته منطق الطیر
هو شاعر من کبار شعراء الفرس ، لم یکتسب قط بالشعر، و لم یمدح أی أمیر أو یذکر أی کبیر من کبراء زمانه . و
شاعر فنان عاش للحریۀ و للفکر و للطموحات الروحیۀ و لایهتم بأمور دنیویۀ، و بهذا سبب یقول : به عمر خویش مدح کس نگفتم دری از بهر دنیا می، نسفتم
معناه : لم أنشد الشعر فی مدح رجل فی طوال عمری، و لا نظمت الدر قط من أجل الدنیا.
کان فرید الدین العطار صوفیا و شاعرا بکل معنی الکلمۀ و لقد کان ذا أثر بالغ فی تطویر فنی الغزل و الرباعی، و أثر أعمق أثرا فی أدب الفرس و فی الآداب الاسلامیۀ و تجاوز الی الآداب العالمیۀ.عندما ندارس الفن القصصی فی کتاب العطار «إلهی نامه » یبین لنا بصوره واضحۀ لتنویر أفکار الناس و لخدمۀ الفکر الصوفی فی مکان و زمان یسکن به .و نجد فی هذا الکتاب الشعر القصصی خلال أعماله الصوفیۀ الرمزیۀ، یتصور عروج روح الانسان إلی خالقه .اخذ الشاعر اسم کتابه من القرآن الکریم ، فقد جاء علی لسان سیدنا سلیمان فی سوره النمل ﴿وورث سلیمان داوود وقال یاأیها الناس علمنا منطق الطیر﴾ (سوره النمل / ١۶) .کما أوحت له السوره باتخاذ الهدهد رمرا للشیخ المرشد، فهو الطائر الذی دل نبی الله سیدنا سلیمان علی ملکۀ سبأ، و خاطب نبی الله سیدنا سلمان بقوله ﴿فمکث غیر بعید فقال أحطت بما لم تحط به وجئتک من سبإ بنبإ یقین ﴾ (سوره النمل / ٢٢).
فی الواقع تدور کتاب منطق الطیر حول فکره الفناء، فناء الذات الإنسانیۀ فی ذات الله ، و فکره الفناء فیالاسلام ، الذی یکون سبیله ألوان المجاهدات و الحب الإلهی. و من ناحیۀ الأدبی هیکل القمۀ الشعریۀ عند العطار عملا أدیبا ضخما ذا الترکیب ، بناه بناء حدیثا بالخلاقۀ العبقریۀ. فملحمته مملوءه بمئات القصص الجانبیۀ تهدف الی تأیید مایقول الهدهد، و فیها قص طویلۀ هی قصۀ شیخ صنعان . کذلک وصف الأودیۀ السبعۀ، فکل واد منها یوصف و یوضح مشهد القصۀ اولا ثم تتبعه قصص و مقاصده و اسراره کما یرید.
المثنویات الصوفیه فی الشعر القصصی
ظهرت المثنویات الصوفیۀ فی الآداب الاسلامیۀ ملاحم أدبیۀ من مستوی عالی لإنه تدور حول البحث فی حیاه الانسان ، و مشکلاته المادیۀ و الروحیۀ، و یصل الی أرفع درجات کمال الإنسانیۀ. اقترنت ظهور هذه المثنویات مقترنا بتعقید الحیاه فی المجتمع الاسلامی و انتشرت فکره التصوف علی کثیر من الشعراء و المفکرین الدینی فی انحاء الایران خاصۀ بخراسانات .وازدهر الشعر القصصی و الصوفی ازدهارا فی تاریخ الشعرالإسلامی الذی یعد حدثا أدبیا خطیرا علی ید الشاعر الملتزم کعطار النیشابوری و فی هذا الزمان وکان الشعر الفارسی هو الرائد فی هذا المیدان .بهذا السبب أشار مولانا جلال الدین الرومی فی مثنویۀ المشهور بعطار و سنائی فی بیته الشهیر الذی یقول فیه :
عطار روح بود و سنایی دو چشم او ما از پی سنایی و عطار آمدیم
کان العطار روحا و کان سنایی عینیه ، و قد جئنا فی أثر العطار و سنائی.
آثار العطار کما تعلم إن فریدالدین العطار النیشابوری (۶٢٧-۵۵٣ هـ.ق ) یعد من أبرز شعراء ایران ، و قد اهتم اهتماما فی سبیل نشر المعانی العرفانیۀ، و علی طریق مکتوباته الشعریۀ و النثریۀ.وفنتاجات العطار المحققۀ فی محال الشعر هی:الهی نامه ، خسرونامه ، أسرارنامه ، منطق الطیر، مصیبت نامه ، و الدیوان ، و مجموعۀ من الرباعیات المسماه بمختارنامه ، و فی مجال النثر تذکره الأولیاء و الذی ضم فی معظمه تقاریر عن أحوال کبار الصوفیۀ و أقوالهم .(عطار ، ١٣٨۶ ص بیست و هشت ) یبدأ العطار فی کتابۀ کتبه علی عاده الشعراء فی زمانه بالمناجاه ، ثم ینتقل إلی مدح الرسول محمد (ص ) ثم مدح الخلفاء الأربعۀ(عطار،١٣٨٣ه ، ص ٢٣-٢۶.) و ثم ینتقل إلی المعانی الزهدیۀ و بالوعظ و اختتامهم بالدعاء و الإنابۀ إلی الله تعالی.
حب الإلهی فی شعر العرفانیۀ عند العطار
عندما ندارس آثار العطار نری لفظۀ الحب و الزهد، لانه حب الإلهی و الزهد الأساس الأول لترک ملذات الدنیا و التوجه إلی الآخره ، خوفا من العقاب ، و رجاء فی الثواب . وردت لفظۀ الحب فی کتاب العطار جاء بمعنی العشق فی مواضع کثیره منها اخذ العطار هذه المعانی من کتاب الله بقوله تعالی: ﴿ و من الناس من یتخذ من دون الله أندادا یحبونهم کحب الله و الذین آمنوا أشد حبا لله ﴾ (سوره البقره ، الآیۀ ١۶۵).

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
word قابل ویرایش - قیمت 12700 تومان در 15 صفحه
127,000 ریال – خرید و دانلود
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد