مقاله در مورد موقعیت طبیعی و جغرافیایی اصفهان

word قابل ویرایش
189 صفحه
20000 تومان

موقعیت طبیعی و جغرافیایی اصفهان

فصل اول:موقعیت جغرافیایی و تقسیمات شهری
فصل اول:موقعیت جغرافیایی و تقسیمات سیاسی استان
استان اصفهان با مساحتی حدود ۱۰۵٫۹۳۷ کیلو متر مربع بین ۳۰ درجه و۴۳ دقیقه تا۳۴ درجه و۲۷ دقیقه عرض شمالی خط استوا و۴۹ درجه و۳۶ دقیقه تا۵۵ درجه و۳۱ دقیقه طول شرقی از نصف النهار گرینویچ قرار گرفته است. این استان که در مرکز ایران واقع شده،از شمال به استانهای مرکزی،قم و سمنان؛از جنوب به استانهای فارس و کهکیلویه و بویراحمد؛از شرق به استانهای خراسان و یزد؛و ازغرب به استانهای لرستان و چهار محال و بختیاری محدود است.

بر اساس آخرین تقسیمات کشوری،این استان دارای۱۷ شهرستان،۶۰ شهر،۳۷ بخش و۱۱۶ دهستان،و مرکز آن شهر اصفهان است.
شهرستانهای استان اصفهان عبارت انداز: اصفهان، لرستان، برخوار و میمه، خمینی شهر، خوانسار، سمیرم، شهرضا، فریدن، فریدون شهر، فلاورجان، کاشان، گلپایگان، لنجان، مبارکه، نائین، نجف آباد و نطنز که در رابطه با آنها توضیح مختصری داده خواهد شد.

موقع طبیعی و جغرافیایی
اصفهان منطقه نسبتاً کوهستانی وسیعی به مساحت ۱۹۷،۴۰۳ کیلو متر مربع است(به انضمام چهارمحال و بختیاری) که در مرکز فلات ایران واقع شده. از شمال محدود است به نواحی کاشان و گلپایگان، از جنوب به آباده و بهبهان، از مشرق به شهرستان یزد، از مغرب به نواحی بختیاری و حدود خوزستان. طول آن از زردکوه در خاک بختیاری که منبع زاینده رود است تا دریاچه گاو خونی تقریباً سیصد کیلومتر و عرض آن را از کوههای قهرود که حد شمالی آن است تا قریه امین آباد که حد جنوبی آن و در خاک فارس واقع است۲۴۰ کیلومتر ذکر کرده اند. وسعت استان اصفهان و شهرستانهای تابعه آن به تفکیک به شرح زیر است:
استان اصفهان به استثنای چهارمحال وبختیاری ۱۷۰،۳۹۶ کیلو متر مربع

شهرضا ۹،۲۵۶ «
شهر اصفهان ۲۴،۲۱۲ «
اردستان ۱۴،۲۴۰ «
فریدن ۷،۱۴۰ «
نائین ۴۶،۷۲۰ «
نجف آباد ۳،۶۰۴ «
شهر اصفهان امروز در جلگه سبز و خرمی در کنار زاینده رود واقع شده و طول آن از مشرق به مغرب ۱۸ کیلومتر و عرض آن از شمال به جنوب۱۲ کیلومتر است(ما فروخی اصفهانی در قرن پنجم هجری طول و عرض این شهر را چهارده فرسنگ در شش فرسنگ با هشت دروازه ذکر کرده و گفته است که هشتصد پاره دیه و مزرعه دارد.)

طول و عرض جغرافیایی ـ قدما اصفهان را به حسب طول و عرض از اقلیم سوم گرفته اند. طول آن را از جزایر خالدات(عوم) و عرض آن را از خط استوا(لب) ذکر کرده اند. طول و عرض جغرافیایی آن بر حسب اندازه گیری بین المللی امروز از این قرار است: طول شرقی آن از نصف النهار گرینویچ۵۱ درجه و۳۹ دقیقه و۴۰ ثانیه و عرض شمالی آن از خط استوا۳۲ درجه و۳۸ دقیقه و۳۰ ثانیه است.
ارتفاع اصفهان از سطح دریا بین ۱،۴۷۵ تا ۱،۵۸۴ متر ضبط شده است.

حداکثر ارتفاع استان اصفهان در شهرکرد۲،۰۶۶ متر و حداقل آن در یزد ۱،۲۳۳ متر است.
جلگه اصفهان در حدود ۳۰۰ متر از تهران بلندتر است و اختلاف ساعت آن با تهران ۲۰ ثانیه است.
پستی وبلندی ـ اصفهان در مرکز فلات ایران واقع شده و منطقه ای است نسبتاً کوهستانی که از سمت مغرب در طول دره وسیعی که بستر زاینده رود است به وسیله کوههای مرتفع محصور شده. ارتفاع متوسط آن از سطح دریا ۱۴۷۵ متر و کوههای آن از شمال غربی به جنوب شرقی کشیده شده.
ارتفاع کوههای اطراف اصفهان در حدود ۳۰۰۰ متر است و مهمترین رشته آن در جنوب غربی واقع شده که جنس سنگهای آن آهکی است و نقاط صعب العبور دارد. سرچشمه رودخانه های کارون و زاینده رود در این قسمت است.
سلسله کوههای منطقه اصفهان از زردکوه بختیاری که آن نیز از شعبات کوههای لرستان است منشعب می شوند. کوه منگشت به ارتفاع ۱۵۰۰ تا ۳۰۰۰ متر مانند دیواری ییلاق بختیاری را از

قشلاق جدا می کند و شعبه آن سبزکوه بین پشتکوه و چهارمحال قرار دارد. ارتفاع کوههای فریدن از دو تا سه هزار متر است که به موازات یکدیگر مانند پنجه ای از جنوب به شمال امتداد یافته و به کوههای خونسار می پیوندند. کوههای کرون در مغرب اصفهان از مغرب به مشرق ممتد هستند و فواصل آنها به طور متوسط از ۲۴ تا ۳۰ کیلومتر است. بدنه کوههای این قسمت عاری از آب و اشجار است و فقط در چند نقطه آب و درختی مشاهده می شود. دالان کوه حد غربی ناحیه کرو

ن را تشکیل می دهد. از شاه کوه لنجان که امتداد آن شمالی و جنوبی است دو رشته کوه از مغرب به مشرق منشعب می شود که جاده اصفهان به شهرضا را قطع می کند. یکی کوههای کلاه قاضی است و دیگری کوههای مهیار که گردنه و تنگ چالشتر و ارچینی در آن واقع است.
ارتفاعات نزدیک شهر ـ دنباله ارتفاعات شاه کوه لنجان در جنوب اصفهان به دو رشته کوه کم ارتفاع صفه و بابا سعید متصل می شود که جهت آنها از جنوب به مشرق است. ارتفاع کوه صفه در جنوب شهر اصفهان به ۲۴۰۰ متر می رسد. این رشته کوه با تضاریس زیادی که دارد و به علت نزدیکی آن به شهر، بر زیبایی موقع طبیعی اصفهان افزوده است. در ۲۵ کیلومتری شمال غربی اصفهان کوههای سید محمد واقع شده که از کنار جاده شوسه اصفهان شروع می شود و به کوههای

کرون و قمیشلو و علوی اتصال می یابد. این کوه دو سه چشمه کم آب دارد و یکی از آنها به نام چشمه منظر در بین اهالی شهرت دارد و از گردشگاههای شهر به شمار می رود.
ارتفاعات شمال اصفهان به منزله تپه های خاکی محسوب می شوند که به گردنه مادر شاه در سه راه اصفهان به تهران متصل شده، به کوه چاله سیاه در ۳۵ کیلومتری شمال غربی اصفهان ختم می شود.

اندکی دورتر شمال جلگه اصفهان را کوههای نطنز و قمرود کاشان محدود می کند و کوه معروف کرکس به ارتفاع ۳۳۵۰ متر به خط مستقیم در پنجاه کیلومتری شمال اصفهان واقع شده که اغلب از برف پوشیده است و به واسطه ارتفاعی که دارد از دور به خوبی نمایان است.
تنگ و گردنه ـ گردنه های معروف اطراف شهر عبارت است از: گردنه گاومیش، گردنه رخ و تنگ بیدکان که در سر راه اصفهان به بختیاری واقع شده اند. تنگ بیدکان به طول ۱۲ کیلومتر در کوه بیدکان واقع شده و در مدخل آن آب بسیار گوارایی جریان دارد و راه شوسه اصفهان به شهرکرد از این تنگ می گذرد. گردنه رخ در شمال غربی کوه رخ واقع شده و راه شوسه جدید الاحداث اصفهان به شهرضا و شیراز از آن می گذرد.

تنگ لاشتر(عامه مردم این تنگ را لارشتر می نامند) به طول شش کیلومتر بین کوه کلاه قاضی و کوه لاشتر که راه شوسه اصفهان به شهرضا و شیراز از آن می گذرد از گردنه های خیلی نزدیک به شهر است.
گردنه گاو پیسه، تقریباً در یک فرسخی جنوب باغ وحش و گردنه آب نیل بین اصفهان و قریه پیر بکران از گردنه های سهل العبور اصفهان در جنوب غربی این شهر و در بلوک لنجانات واقع شده است.

دیگر از گردنه های معروف گردنه مورچه خورت در شمال اصفهان و تنگ اشترگان، دیزی از دهات لنجان علیا و دهکده اشترگان است.
گردنه هایی که از شهر فاصله بیشتری می گیرد، بیشتر در ناحیه کوهستانی چهارمحال و بختیاری و فریدن واقع شده اند و مشهورترین آنها عبارتند از: از گردنه خراجی که از قهمرخ به شلمزار می رود و گردنه مردارکش بین شلمزار و پشتکوه و گردنه تل بین پشتکوه و ایذه(مال امیر سابق) و گردنه ساطعی و گردنه بازفت بین خاک اصفهان و گرمسیر.

گردنه های امامزاده و گاو جفت و بارز و آب ملخ در کوههای فریدن واقع شده و محل عبور طایفه موگویی و چهارلنگ به پشتکوه است. گردنه های دیگر عبارتند از: گردنه دزدان در کوههای آخوره علیا، گردنه سرخ و آب گرم سرراه کرون به چادگان فریدن. گردنه آب پونه و گردنه فوده در سرراه شهرضابه لنجان.
دشت ها

ـ دشت برخوار
دشت مسطح برخوار در جهت شمال شرقی به رشته کوههای مرکزی در جنوب غربی اردستان ختم می شود و دارای آب و هوایی نیمه بیابانی، گرم و خشک در تابستان و سرد و خشک در زمستان، است.
ـ دشت آبرفتی کاشان
این دشت، دشتی نسبتاً هموار است که طرف جنوب به ارتفاعات کرکس و از طرف شمال به نوار ریگ بلند(در محلی به نام بندریگ) ختم می شود.
ـ دشت مبارکه
دشت مبارکه در شهرستان مبارکه به وسیله رشته کوه های متعدد احاطه شده است که از معروف ترین آن ها می توان به کوه های خولنجان، طالخونچه، کوه زرد، کوه قلعه بزی اشاره نمود.
آبشارها
جاذبه های طبیعی؛
۱- آبشار شالورا:
این آبشار در ۶۵ کیلومتری غرب اصفهان و در نزدیکی روستای جومیهن قرار دارد.
۲- آبشار کرد علیا:
این آبشار که در ۹۰ کیلومتری غرب اصفهان و در ارتفاعات دالانکوه قرار دارد، از آب شدن برف های دالانکوه بوجود آمده است و در بهار منظره بسیار زیبایی ایجاد می کند.
۳- چشمه آب معدنی ورتون:
در ۴۳ کیلومتری جاده اصفهان به یزد جاده ای فرعی وجود دارد که پس از طی ۱۸ کیلومتر به ناحیه ورتون می رسد. بعد از ورتون در فاصله ۱۲ کیلومتری، چشمه های معدنی ورتون قرار گرفته اند. در این منطقه حمام هایی به سبک دوره صفویه است که اکثر‌اً مخروبه اند و برخی از آنها که سالم است مورد استفاده مردم قرار می گیرد آب گرم ورتون از دسته آبهای مکروه بی کربناته و سولفاته گرم است. خواص درمانی استحمام در این آب عبارتست از: تسکین دهندگی دردهای عصبی و رماتیسمی. این آب در صورت نوشیدن باعث ازدیاد ترشح معده می گردد به سبب وجود سولفات سدیم در ترکیب آن، این آب خاصیت ملین دارد و سرانجام وجود آهن در ترکیب.

رشته کوه ها
استان اصفهان
ـ رشته کوههای قمیشلو در بخش مرکزی و دنباله بیدگان در غرب، رشته کوههای زردکوه، کوه کالخونی و سفیدکوه در مرکز، کوه قاضی در شمال شهرستان شهرضا.
ـ کوه بهوروز، چالقفا، پشم کن و کوه باغک در سمیرم.
ـ رشته کوههای اردستان از انشعابات کوه کرکس در کاشان.
ـ کوه سراش، محمدیه و زردکوه از مهمترین ارتفاعات شهرستان نائین.
ـ کوه دنیار، الجوق، دنباله زردکوه و قمیشلودر سمیرم.

ـ بلندترین قله کوههای سلسله جبال مرکزی ایران که از شهرستان گلپایگان می گذرد در این ناحیه قله حاجی تارا به ارتفاع ۳۵۶۰ متر می باشد.
رودها:
مهمترین رودخانه های این استان عبارتند از:
۱- زاینده رود که از ارتفاعات زردکوه بختیاری در شهرکرد سرچشه میگیرد، جهت جریان آن از غرب به شرق است آب این رودخانه بخصوص پس از حفر تونل کوهرنگ در کوه کارکنان با طول ۱۶۰ کیلومتر و با انشعابات کوچک خود کلیه قراء و مزارع اطراف را مشروب مینماید و سیلاب آن به باتلاق گاوخونی منتهی میگردد .
سرچشمه زاینده رود نزدیک سرچشمه اص

لی رود کارون است و حد فاصل این دو رود از زیرکوه در حدود سه کیلومتر میباشد.
۲- رودخانه مرغاب از کوههای داران سرچشمه گرفته نجف آباد را مشروب و در نزدیکی آبادی جوزدان به زاینده رود منتهی میشود.
۳- رودخانه های گندمان، شمس آباد، حنا در سمیرم واقع و به رودخانه خرسان ملحق میگردند.
۴- رودخانه قبله از کوههای جنوبی خوانسار سرچشمه گرفته وارد قسمت مرکزی شهرستان گلپایگان گشته و پس از مشروب کردن این نا

حیه و گذشتن از گلپایگان با نام رودخانه لعل یار به جریان خود ادامه میدهد.
۵- رودخانه کرون از ارتفاعات نبله و داران و شعبه دیگر آن نیز از کوه صالح و مکه سرچشمه گرفته پس از آبیاری دهستانهای اطراف خود در شمال جوزدان به زاینده رود میریزد.
آب و هوا ـ شهر اصفهان در جلگه واقع شده. اراضی آن رسی است و در نقاط مختلف آن به تفاوت از ۷۵ سانتیمتر تا یک مترو نیم به قشری محکم از رس می رسد که سخت و غیر قابل نفوذ است. پی منازل و ساختمانهای معمولی بر روی همین قشر رس بنا می شود. دیوارهای گلی قدیمی که

حصار باغات داخل و خارج شهر را تشکیل می دهد بر روی همین قشر رس ترکیب شده و بعضی از آنها حتی چند صد سال دوام کرده است. خشت خامی که از این خاک رس ساخته می شود به اندازه آجر پخته استحکام دارد و در بیشتر بناهای قدیم چندین صد سال دوام کرده است. دوام نوع مخصوصی از این خشت خام در آثار کهن آتشگاه حتی به دو هزار سال می رسد. رشته کوههای محلی اصفهان در اطراف شهر از مغرب و جنوب به سوی مشرق کشیده شده و با ارتفاع یکنواخت

و تضاریس قلل آنها، هماهنگ آثار تماشایی داخل شهر منظره ای طبیعی و تماشایی به وجود آورده است. منظره زیبای کوههای اطراف اصفهان از فراز عمارت عالی قاپو در میدان نقش جهان و از قله کوه آتشگاه به خوبی نمودار می شود. چون به غیر از نواحی نجف آباد و دهستانهای برخوار و کوهپایه بقیه بخشهای اصفهان در کنار رودخانه پر برکت زاینده رود واقع شده، آب و هوای آن معتدل و فصول چهار گانه آن منظم است. شمال اصفهان تا نود کیلومتر باز است و بادهای خنک شمالی ا

ز این طریق می ورزد، اما جنوب آن از سه کیلومتری بسته می شود.(جغرافیادانانقدیم عرب گفته اند که اصح مساکن و بلاد شهری است که شمال آن گشاده و جنوبش گرفته باشد) وبه طوری که ذکر شد اصفهان دارای چنین موقعیتی است و چون جنوب و غرب آن کوهستانی و شمال و شرق آن جلگه است دارای اختلاف هوا و بارندگی است، چنانچه در فریدن و چهارمحال که در مغرب واقع شده و کوهستانی است بارندگی زیاد و در مدت زمستان کلیه اراضی آن نواحی مستور از برف

است و قسمت عمده زراعت آنان دیم است و به واسطه سردی هوا محصول صیفی به ندرت به عمل می آید. بالعکس در شمال و مشرق که عموماً جلگه و شوره زار است بارندگی کمتر و بی دوام می باشد و کشاورزان زراعت تابستانی خود را با آب قنات و چاه مشروب می کنند. هوای این قسمت خیلی خشک و در تابستان بسیار گرم است. اراضی شرقی به واسطه مجاورت با باتلاق گاوخونی و ریگزار و کویر هنگام روز به واسطه تابش آفتاب بی اندازه گرم و در شب خیلی سرد است.
به طور کلی در هر موقع از سال در این شهر وزش باد جریان دارد، ولی عموماً بادها از سمت جنوب غربی می وزند و به همین سبب است که ابر باران نیز از همین سمت نمایان می شود. بادهای موسمی اصفهان که از مغرب به مشرق می وزد در دو موقع از سال شروع می شود. یکی از نیمه اول اسفند تا نیمه اول اردیبهشت که بادهای سرد می وزد و دیگری از اوایل شهریور تا اواس

ط مهر که بادهای خزانی نسبتاً گرم می وزد. در بعضی سالها شدت فشار و سرعت باد زیادتر از حد معمول می شود ولی کمتر شنیده شده که بادهای شدید در اصفهان خساراتی ببار آورده و زندگی مردم را فلج کرده باشد.
تقسیمات آب و هوایی
استان اصفهان در مرکز فلات ایران است و به علت گستردگی زیاد، شامل بخشهای متعدد کوهستانی و جلگه ای است. این نواحی عبارتند از:
۱- ناحیه کوهستانی اردستان؛ که شهرستان اردستان را به وسیله دو رشته کوه: یکی در غرب از حوزه زاینده رود و دیگری در شرق از کویر لوت جدا می سازد. این ناحیه کوهستانی به وسیله یک رشته از کوه های کم ارتفاع به دو قسمت شمالی و جنوبی تقسیم می شود. قسمت شمالی شهرستان های نائین، اردستان، کاشان و قسمت جنوبی شهرستان یزد را که در دامنه شیرکوه واقع شده است، در بر می گیرد.

۲- ناحیه کوهستانی شمال شرقی و شرق؛ که شهر نطنز نیز در دامنه بلندترین قله آن یعنی کوه کرکس کوه قرار گرفته است.
ناحیه کوهستانی غرب که شهرستانهای فریدن و فریدون شهر را در بر می گیرد.
۳- قسمت جلگه ای؛ که از آبرفت های زاینده رود به وجود آمده و با شیب ملایمی به باتلاق گاوخونی در جنوب شرقی اصفهان منتهی می گردد.
آب و هوای استان اصفهان به طور کلی معتدل خشک است، اما با توجه به تأثیر بادها و دوری و نزدیکی به منطقه کوهستانی غرب و دشت کویر در شرق و جنوب شرقی، می توان آب و هوای آن را به ۳ بخش متمایز تقسیم کرد.

۴- آب و هوای بیابانی؛ که شمال شهرستان نائین، حوزه بیابانک و انارک تا شمال اردستان را در بر می گیرد. مشخصه ویژه آن تغییر شدید و سریع درجه حرارت، کمی بارش باران و وزش بادهای تند در طول سال است.
۵- آب و هوای نیمه بیابانی؛ که شهرستان اصفهان را در بر می گیرد و خشکی هوا و کمی بارندگی از مشخصات این نوع آب و هواست. رودخانه زاینده رود به طرز چشمگیری بر روی آب و هوای این ناحیه تأثیر مثبت دارد و آن را تعدیل می کند.
۶- آب و هوای نیمه مرطوب سرد؛ که قلمرو غرب و جنوب غربی اصفهان را در بر می گیرد. به نسبت افزایش ارتفاع، میزان بارندگی افزایش می یابد و از درجه گرمای هوا کاسته می شود.
شهر چهار فصل ـ از لحاظ نظم و تربیت فصول چهارگانه سال،هیچ یک از شهرهای ایران با اصفهان برابری نمی کند. روز اول فروردین و اول تیر و اول مهر و اول دی، شروع چهار فصل بهار و تابستان و پاییز و زمستان را اعلام می دارند و تغییرات استثنایی به ندرت دیده شده است.

در اواسط میزان(ماه مهر) هوا اندکی میل به سردی می کند. شب هفدهم مهر را رعا یا از قدیم جلبند می نامند و احتمال می رود که از آن شب به بعد بعضی از حاصلها را که به درخت باشد یا نرسیده باشد سرما آسیب برساند. اواخر میزان تا اواسط عقرب(آبان) شروع خزان و فصل برگریزان اصفهان است و در آن وقت دیگر میوه ای به درخت یا مزرعه نمی گذارند و همه را چیده و انبار می کنند. از اوایل آبان معمولاً بارندگی شروع می شود و در اول قوس (ماه آذر) تمام برگ درختان ریخته و درختها به مانند چوب خشک می شوند. در اواخر آذر هوا کاملاً سرد شده و احتمال باریدن برف

می رود، از اول جدی(دی) تا دهم دلو(بهمن) اوج سرما و باریدن برف و یخبندان است و آن را چهله بزرگ می نامند و از دهم دلو تا اول حوت(اسفند) سردی هوا بی اعتبار است مگر در سالهای استثنایی که سردی زیاد باشد و آن را چهله کوچک می نامند. از اوایل اسفند هوا رو به گرمی می رود و در اول اول ثور(اردیبهشت)، هوا گرم و معتدل است و در اول جوزا، (خرداد) گرمی هوا زیاد می شود ولی طاقت فرسا نیست و این ماه شروع میوه های اصفهان است تا اوایل سرصان(تیر) که هوا به اوج گرمی خود می رسد.

 

هوای اصفهان اکثراً صاف و آفتابی است و پیوسته باد معتدل(نسیم) در آن وزان است. معمولاً هوا چنان صاف و شفاف است که ستاره زهره ؟؟
درجه حرارت
بر اساس گزارش ایستگاه سینوپتیک شهر اصفهان در سال ۱۳۷۳، حداکثر درجه حرارت۶/۴۰ درجه سانتیگراد، حداقل درجه حرارت ۶/۱۰- درجه سانتیگراد و متوسط درجه حرارت سالانه ۷/۱۶ درجه سانتیگراد ثبت شده است. طبق همین گزارش، تعداد روزهای یخبندان استان ۷۶روز و متوسط میزان بارندگی سالانه آن ۹/۱۱۶میلی متر است.
بادهایی که در استان اصفهان می وزند، عموماً بادهای غربی و جنوب غربی اند. وزش بادهای جنوب غربی زمان خاصی ندارد و این بادها در اغلب ایام سال وی وزند‍؛ اما بادهای غربی معمولاً در دو موقع از سال، یکی از نیمه اسفند تا نیمه اردیبهشت، و دیگری از اوایل شهریور تا اواسط مهر، می وزند.

روی هم رفته بادهای شدید فقط در نواحی بیابانی استان می وزند و ساز بادهای استان معمولاً به صورت نسیم و بادهای خفیف محلی اند.
شهر اصفهان از نظر آب و هوا ممتاز، و فصول چهارگانه آن بسیار نامنظم است؛ چنانکه آغاز و پایان هر فصل به خوبی مشهود است.(کتاب استان اصفهان- حسن زنده دل)

؟؟؟؟
حداکثر درجه حرارت اصفهان در تابستان در اول مغرب و در سایه بعدازظهر به ۳۰درجه سانتیگراد می رسد و حداقل آن در بعضی سالها ده درجه زیر صفر است. گرمای تابستان طاقت فرسا نیست و به علت وفور آب و اشجار فراوان بدون احساس ناراحتی قابل تحمل است. اغلب شبهای تابستان هوا خنک است و خوابیدن در هوای آزاد بدون پوشش کافی امکانپذیر نیست. زمستانهای خیل

یسردهم به ندرت اتفاق می افتد و معمولاً هو معتدل است. استثنائاً در زمستانهایی که تمام فلات ایران در معرض جریان هوای بسیار سرد قرار می گیرد، اصفهان هم از سردی هوا مستثنی نبوده و به شدت سرد می شود، معذلک سرمای آن غیر قابل تحمل نیست.

مؤلف کتاب(الاصفهان) نوشته است که در مدت سی سال فقط یک شب درجه حرارت به ۲۰درجه زیر صفر رسیده است و دو شب قبل و بعد آن ۱۶درجه بوده. وی نوشته است که این سرما درختهای مو و انار را خشکانید و می گوید آن را که به هوا می پاشیدیم موقع فروریختن روی یخهای زمین صدای آتشبازی می کرد. آب رودخانه و نهرها چون از عمق یخ می بست روی یکدیگر منجمد شده و بالا آمده مملو می شد و از اطراف جریان پیدا می کرد و به عمارتها و دیوارهای آن صدمه می زد. حیوانات را خیلی تلف کرد.

میزان بارندگی
در اصفهان بارندگی منحصر به زمستان است و در پاییز و بهار به ندرت بارندگی می شود و اگر در موقع بهار ابرهایی در آسمان ظاهز شود با بادهایی که در این فصل می وزد پراکنده شده مانع بارندگی می شود.
میزان بارندگی سالیانه در اصفهان زیاد نیست و متوسط ارتفاع باران که از آبان تا اواخر اردیبهشت در این شهر می بارد بین ۱۰۰ تا ۱۵۰ میلیمتر بیشتر نیست.

بعضی سالها از ۳۰ تا ۴۰ میلیمتر هم تجاوز نمی کند و بر روی هم خشکسالی بیش از سالهای مرطوبی است. اتفاق افتاده است که چند سال استثنایی چهل روز متوالی آسمان این شهر ابری بوده و برفهای سنگین باریده است. اما میزان بارندگی در ارتفاعات مغرب اصفهان که سرچشمه زاینده رود است خیلی بیشتر است. زرد کوه و کوهرنگ و ساز کوههای بختیاری معمولاً از برف پوشیده می شود و این کوهها اصلی آب و سرچشمه رودخانه اصفهان است.

چنانکه ذکر شد در اصفهان معمولاً تغییرات شدید آب و هوا و انقلابات جوی کمتر دیده شده است و اگر استثنائاً در سالی انقلاب جوی رخ دهد، نیز بسیار محسوس و قابل توجه است، چنانچه از اواخر آبان تا آخر نیمه اول آذر ماه سال ۱۳۳۳ برای مدت بیست روز متوالی بارانهایی بارید که مسلماً در تاریخ پانصد سال اخیر این شهر نظیر نداشته است و به خانه های مسکونی و ابنیه شهر و بناهای باستانی که برای مقاومت در مقابل چنان بارانهای بیسابقه آماده نبودند، خسارات فراوان رسانید و رعب و وحشتی عجیب مردم را فرا گرفت. بارنهای مزبور در مدت ۲۰روز به میزان ۵/۱۶۷ میلیمتر

رسید و مردم فقیر و ساکنین قسمت های قدیمی شهر که خانه های گلی آنها را آب باران فرا می گرفت و خراب می شد به شبستانهای مساجد بزرگ و تاریخی پناه بردند و به دنبال ریزش این بارانها زاینده رود در روزهای شانزدهم و هفدهم آذر ۱۳۳۳ طغیان بیسابقه ای کرد و شهر اصفهان مورد تهدید واقع شد.
زاینده رود ـ مهمترین رودخانه ای که در مرکز ایران جای است زاینده رود می باشد که از ارتفاعات زردکوه بختیاری و از رشته ای به نام کوهرنگ سرچشمه گرفته و از مغرب به مشرق تا باتلاق گاوخونی جریان دارد.

طول این رودخانه را با پیچ و خمهای آن ۴۰۰ تا ۴۸۰ کیلومتر نوشته اند، ولی این فاصله به خط مستقیم ۲۷۰ کیلومتر است، عرض بستر رودخانه تا ۲۰۰ متر کم و زیاد می شود. قلل چهل چشمه و کوهرنگ در خاک بختیاری سرچشمه این رودخانه است و بیشتر ایام سال مستور برف است.

 

بستر این رودخانه از سرچشمه تا مصب از خود زایش آب می کند و به همین جهت زاینده رود نام دارد. قسمت اولیه مجرای زاینده رود پیچ و خمهای زیاد دارد ولی هرقدر پایینتر می آید پیخ و خم آن کمتر می شود تا می رسد به کوه قلعه بزی که در انحنایی به مسافت ۱۲ کیلومتر و بر خلاف مجرای اصلی از مشرق به مغرب جریان پیدا می کند و از پل فلاورجان تا شهر اصفهان از مغرب به مشرق۲۴کیلومتر مسافت را به شکل مارپیج طی می کند و در وسط این مسافت کوه آتشگاه واقع است که از قله آن پیچهای رودخانه دیده می شود که به شکل مار پیچد و شاید به همین سبب

اکنون نیز ماربین نام دارد و از لحاظ وفور میوه و سرسبزی و صفا مهمترین بلوک اصفهان است.
باتلاق گاوخونی
جلگه ای است ناهموار که قریب سی کیلومتر طول و عرض آن است و وسعت آن با افزایش و نقصان آب رودخانه تغییر می کند.
این باتلاق از طرف جنوب و مشرق محدود می شود به تپه هایی از ماسه و شن که بلندی آنها متجاوز از ۲۰۰متر است. بالای آن تپه ها ابتدا جرقویه علیا و بعد دشت وسیعی است به طول چندین فرسخ از ماسه و شن به سمت ابرقو تمام جرقویه علیا از چشمه های زاینده رود مشروب می شود.

تقسیم آب زاینده رود
تقسیم آب زاینده رود طبق طومار معروف شیخ بهایی
مختص- یعنی همه آب زاینده رود از پانزدهم اردیبهشت تا آخر آن و از ۱۵آذر تا آخر برج، مخصوص بلوک رودشتین است(رودشت علیا و سفلا آخرین قسمتهای آبخور زاینده رود است).
مشترک- یعنی آب زاینده رود از آخر اردیبهشت تا شش ماه به طور مشترک در اختیار بلوک پایین رودخانه است.

آزاد- یعنی از آخر آذرماه تا پانزدهم اردیبهشت آب زاینده رود آزاد است و همه آبادیها می توانند از آن استفاده نمایند.
طبق طومار شیخ بهایی آب رودخانه به ۳۳ سهم تقسیم می شود که به وسیله نهرهایی که از رودخانه منشعب می شود و آنهار امادی می نامند آب را به قراء ودهات می رسانند. سهام مزبور به قرار زیر است:
۱- بلوک لنجان شش سهم
۲- بلوک النجان چهار سهم

۳- بلوک ماربین چهار سهم
۴- بلوک چی شش سهم
۵- بلوک کرارج سه سهم
۶- بلوک رودشتین شش سهم
۷- بلوک برآآن چهار سهم
مادیها
کلمه مادی در اصفهان اصطلاح محلی است و به معنی نهر آب است.
چندین مادی از زاینده رود منشعب می شوند و مزارع و باغات و خانه های اصفهان را مشروب می سازند. مادیهای مشهور عبارتنداز:
۱- مادی نیاصرم- بیشتر نزدیک رودخانه است.

۲- مادی فرشادی- که محل انشعاب آن بالاتر از نیاصرم و در کنار قریه ناجوان(ناژوان) ماربین است آب آن مادی نیاصرم است.
۳- مادی شاه- یا جوی شاه، که خاصه عمارات و باغهای شاهی بوده است.
۴- مادی فدین- چون بعضی از سلاطین شاخه ای از این نهر را فدای نفس خود کرده و اکثر آن را وقف شهر نموده بودند به مادی فدا مشهور بوده است، ولی امروز آن را مادی فدین می گویند.
۵- مادی تیران- که در منتها الیه حد غربی شهر جریان دارد و آب آن به قدر مادی فرشادی است و از کنار شهر می گذرد، اما شاخه هایی از آن جدا کرده اند.
۶- مادی قمش- محل انشعاب این مادی بالاتر از نهرهای سابق و معتبرترین آنها است زیرا که در محل انشعاب آن از زاینده رود چشمه ای وجود دارد که اگر در خشکسالیها شورابه ای هم به آن نرسد از چشمه آن که در صحرای دراز مزارع درجه واقع است به قدر یک نهر کامل اب می جوشد و پس از جاری شدن باغات و مزارع متعلقه به خود را سیرآب می کند.
زندگی جانوران
پستانداران
پستانداران استان اصفهان، عبارت اند از:
خارپشت ایرانی، خفاش نعل اسبی بزرگ، سنجابک درختی، هامستر خاکستری، جرد ایرانی، جربیل بزرگ، جربیل بلوچی، پامسواکی بزرگ، دوپای کوچک، موش خانگی، موش ورامین، موش بیابانی، تشی، خوگوش، پایکا، گرگ، شغال، روباه معمولی، روباه شنی، خرس قهوه ای، کفتار، سمور، رودک عسل خوار، گربه وحشی، کاراکال، یوزپلنگ، پلنگ، گراز، آهو، کل(پازن) وبز، قوچ و میش ارمنی(عراقی)، گربه پالاس، گربه شنی، گربه دشتی، گورکن.

پرندگان
پرندگان بومی و مهاجر استان اصفهان، عبارتند از:
کشیم کوچک و بزرگ، بوتیمار کوچک، اگرت بزرگ، حواصیل خاکستری، کله سبز، آنقوت، خوتکا، گیلار، نوک پهن، اردک سرحنایی، عقاب دریایی دم سفید، سارگپه، قرقی، کرکور، ساگپه پابلند، عقاب دوبرادر، عقاب تالایی، عقاب طلایی، کرکس، هما، دال سیاه، سنقر سفید، سنقر تالایی، بالابان، بحری، شاهین، دلیجه کوچک، کبک، تیهور، بلدرچین، هوبره، یلوه خال دار، چنگر، سلیم طوقی کوچک، خروس کولی، آبچلیک پا سرخ، چاخ لق، دودوک، کاکایی سرسیاه، کوکتر، کبوتر جنگلی، کبوتر چاهی، یاکریم، قمری، شاه بوف، مرغ حق، جغد کوچک، سبزقبا، زنبورخور، هدهد، دارکوب باغی، چلچله، پرستو، چکاوک، دم جنبانک، سار، زاغ، کلاغ، غراب، سسک، چکچک پشت سفید، بلبل، توکا، کمرکلی، گنجشک، سهره جنگلی، زرده سرسیاه.
مارها

مارهای غیر سمی
مارهای غیر سمی استان اصفهان، عبارتند از: کورمار سلیمانی، مار چلیپر، مار آتشی، قمچه مار، مار قیطانی، مارپلنگی و…
مارهای نیمه سمی
این مارها در استان اصفهان، یله مار، سوسن ما، افعی سوسن، تیرمار و تیرمار خراسانی هستند.
مارهای سمی
گونه های مار سمی این منطقه مار شاخ دار و گرزماریاافعی ، مار جعفری، افعی شاخ دار، افعی دماوندی، افعی زنجانی، افعی قفقازی .
ـ نواحی حفاظت شده

۱- پناهگاه حیات وحش قامشلو
پهنه این ناحیه در حدود ۳۷ هزار هکتار است. با پاسداری که از آن ب عمل می آید، می توان گفت در حال حاضر از نظر قوچ و میش وحشی، یکی از غنی ترین نواحی حفاظت شده استان است.
۲- پناهگاه حیات وحش کلاه قاضی
این پناهگاه با پهنه ای بیش از ۴۰ هزار هکتار، در ۳۶ کیلومتری جنوب شهر اصفهان قرار دارد. و جاده مهم و استراتژیک اصفهان ـ شیراز از کناره شمالی و باختری این پناهگاه می گذرد. وجود اکوسیستم خوب و زیستگاه های مناسب این ناحیه سبب شد تا در سال ۱۳۴۶ ه. ش، شورای عالی شکاربانی و نظارت بر صید، بلندی های این ناحیه را قرق شده اعلام نماید.

درختان و درختچه های این پناهگاه، بادام کوهی، انجیر، بنه، بادامک و تنگرس است. بوته های مرتعی آن، عبارت اند از:
گرامیته، شقایق وحشی، لاله وحشی، گل گندم، خارشتر، بارهنگ، آویشن، گل اروانه، درمنه، جاز، کلاه میرحسن، جوخوار، اسپند، چوبک.
گیاهان دارویی پناهگاه کلاه قاضی، ازاین قرارند:
اسفند، خاکشیرتلخ، کاندول، شوکران، همیشه بهار، گز، آویشن، شاهی بری(جوحبل)، کاسنی سمی، پونه گاوی، تنباکو کوهی، تاج خروس، کاکوتی، شنگ، قدومه قرمز، تلخه کوهی، خیارخر، مرزه کوهی، میخک کوهی، اسفوزه، ریحان کوهی، پیاز کوهی، گل گاوزبان، تخم شربتی، ختمی، مارمیران، ریواس، زردک بیابانی،……….
مهم ترین پستانداران این پناهگاه، کل/ تکه/ پازن، قوچ و میش، آهو یا غزال ایرانی، گرگ، پلنگ، خرگوش، کفتار، کاراکال، شغال،……… است.
ـ پناهگاه حیات وحش موته
ناحیه حفاظت شده موته با۲۲۰ هزار هکتار پهنه، در پیرامون روستای موته شهرستان برخوار و میمه استان اصفهان، در شمال استان اصفهان، در شمال باختری شهرستان برخوار و میمه و جنوب باختری شهرستان دلیجان قرار دارد.

این ناحیه از نظر گیاهان منحصر به فرد، زیستگاههای مناسب برای آهوان و شرایط موافق برای زاد و ولد آهو، یکی از پرارزش ترین نواحی حفاظت شده ایران است. ناحیه حفاظت شده موته، از دو بخش دشتی و همواری هاع که محل زیست آهوست، و بخش کوهستانی، که محل زیست قوچ، میش و کل و بز می باشد، تشکیل یافته است.
در سال ۱۳۴۳ ه.ش، کانون شکار ایران، ناحیه ای را که اکنون به نام منطقه حفاظت شده موته سرشناس است، با پهنه ۳۴۳ هزار و ۹۴۰ هکتار، پناهگاه حیات وحش و منطقه حفاظت شده اعلام کرد. سپس در سال ۱۳۴۶ ه.ش، سازمان شکاربانی و نظارت بر صید، این منطقه را باهمان پهنه، به عنوان منطقه غیرقابل استفاده تصویب و اعلام نمود.

متأسفانه در سال های پس از پیروزی انقلاب، سازمان حفاظت محیط زیست چندین بار تغییراتی در حد و حدود آن داد و هربار از پهنه آن کاسته شد تا به ۲۲۲ هزار هکتار رساند.
این منطقه در هفتم اسفند ماه ۱۳۶۹ ه.ش، با پهنه ۲۲۰ هزار هکتار به عنوان منطقه حفاظت شده اعلام شده، که ۲۰ هزار و ۱۸۵ هکتار آن، بخش امن(ممنوع التعلیف) و ۲۰۰ هزار و ۸۱۵ هکتار آن، حفاظت شده آزاد تعلیف است.

این ناحیه بهترین زیستگاه آهو در ایران است که برای رشد، تکثیر و جلوگیری از انقراض آهوان اختصاص یافته است. علاوه بر آهو، قوچ،میش، کل، بز و دیگر وحوش یافت می شوند. در حال حاضر حدود ۲ هزار آهو در این پناهگاه زیست می کنند.
سایر پستانداران این ناحیه حفاظت شده، عبارت اند از:
شغال، روباه، گراز، خرگوش وحشی، خارپشت گوش بلند، پلنگ و یوزپلنگ، کفتار، گرگ، سمور، گورکن،……

پوشش گیاهی در این ناحیه بسیار مناسب و خوب است و گیاهان شورپسند، که در زمستان بهترین و خوش خوراک ترین گیاهان برای آهوان و دام ها هستند، در دو شورآب باریک و رباط ترک به فراوانی یافت می شوند.
استان اصفهان
اردستان
شهرستان اردستان از شمال به کویر و از مشرق به کاشان و از مغرب به نائین محدود است. قسمت شمال اردستان را گرمسیر و قسمت جنوب آنرا سردسیر گویند در قسمت شمال هوا گرم وخشک، اما در جنوب سردسیر و کوهستانی است. کوه کرکس کاشان در جنوب اردستان قرار دارد و بوسیله همین رشته ها از حوضه زاینده رود د رمغرب و کویر بزرگ در مشرق جدا می شود. عرض اردستان در حدود ۱۰۰ کیلومتر است. و بیشتر قصبات آن در قسمت مغرب قرار دارد. فقط انارک در قسمت شرقی اردستان واقع است. محصولات مهم اردستان کتیرا، پنبه، کنجد، غلات، قالی، نمک، سنگ مرمر می باشد.
مرکز شهرستان اردستان شهر اردستان است که در نزدیکی کویر و در سه راه نائین، کاشان، اصفهان قرار دارد.
ظاهراً اردستان مرکب از دو کلمه ارد بمعنای غیور و خشمگین و ستان پسوند مکان میباشد.
برخی گفته اند: اردستان مرکب از ارد نام موبد معروف زمان اردشیر بابکان، ستان بمعنای محل ورویهم بمعنای محل اردا که در اثر تلفظ زیاد الف آن حذف و اردستان گردیده است.
اردستان در جنوب نطنز واقع، دارای آب و هوای گرم و خشک، محصولاتش جو، گندم، صیفی، انار، انجیر، پسته، بادام میباشد.
اردستان را از لحاظ آب و هوا بر سه م

نطقه تقسیم کرده اند:
۱- آنجا که هوای بسیار گرم دارد از قبیل قصبه زواره و تمام گرمسیر
۲- منطقه معتدل دههای علیا و برازوند.
۳- منطقه بسیار سرد قریه ها و مزرعه های برازوند.
بقول برخی جغرافیادانها منطقه نمکزار فعلی اردستان قبلاً دریا بوده است.
تاریخ اردستان
از دوره اشکانی قنات خسروشاه مربوط به خسرواشکانی(اشک ۳۳) که در ۱۰۷ میلادی بسلطنت رسید باقی است، خسرو انوشیروان ساسانی بنا بروایات در اردستان از زنی که دهقان زادگان اردستان بود بدنیا آمد.
در دوره اسلامی شیوع دین اسلام در اردستان و ایجاد چند مسجد و تبدیل آتشکده ها و کلیساها به مسجد در قرن سوم اولین مسجد جامع اردستان و مسجد جامع زواره ساخته شد.
در دوره مغول اردستان آسیب فراوان دید. تیمور لنگ عده ای از قبایل عرب را در اردستان ساکن کرد. در دوره صفوی عده ای از مردم اردستان که سنی بودند، بمذهب شیعه در آمدند در حمله افغان ها زواره آسیب دید و بقول یکنفر کشیش ایتالیائی بواسطه استقامت دلیران اردستانی اشرف افغان دیوانه شد.
اردستان پس از تحمل لطمات مغولان، افغانها، کشمکش و ناامنی ها، در اوایل قرن ۱۴ رو بترقی نهاد.
اردستان از شمال به کویر و سیاه کوه ورامین و از شرق به نائین و بیابانک و از جنوب به برخوار اصفهان محدود و در طول و عرض جغرافیائی ۵۰/۲۲ و۳۳ و۵۰ و۲۲ و۵۲ ودر۱۲۰۷ متری سطح دریا واقع است.
از ۱۳۲۷ شمسی بصورت شهرستان در آمد.
اردستان بمعنای مکان زیجهای نجومی تعبیر شده است و یکی از شهرهای قدیمی استان اصفهان است که گمان می روددر دوره پیش از اسلام ساخته شده باشد لیکن از بانی آن اطلاعی در دست نیست، شهر قدیمی اردستان فاصله کمی با شهر فعلی دارد. آثار قدیمی آن را بنام لاسریه می خواندند.،،،، ازکتاب جلیل زاهد و محمدرضا زهتابی.
شهرضا(قمشه)

این شهر که شهری بسیار قدیمی است، در ابتدا قمشه نام داشت؛ ولی بعدها به علت وجود مقبره شاهرضا(ع) به شهرضا معروف شد.
درباره وجه تسمیه آن مطالب گوناگونی نقل شده است. بنا به عقیده بعضی از نویسندگان، کلمه قمشه از دو کلمه «کوم» و «شه» به معنای شکارگاه تشکیل شده است. برخی نیز گفته اند که کلمه قمشه به معنی مکان آب خیز و پرقنات است. از آثار مهم این شهرستا

ن، شبستان مسجد جامع است که از یادگارهای عهد سلجوقی است.
در ۱۸ کیلومتری شمال شرقی شهرضا بر سر راه اصفهان ـ شهرضا گنبدی بسیار عالی و زیبا با کاشی معرق از امام زاده شاه سید علی اکبر برادر حضرت رضا قرار دارد که زیارتگاه است. ساختمان گنبد و ضریح از دوره صفویه، گنبد آن با کاشی؟؟؟ پوشیده شده از نظر معماری گنبد بیار عالی وزیباست. داخل گنبد گچ کاری ساده، در ورودی گچ ها حاشیه های باریک آبی دارد، ضریح در گوشه ای از بقعه و جنب دیوار واقع است.
تزئینات ضریح منبت کاری ساده با شبکه برنجی و در گوشه ای از ضریح بروی چوب عبارت تمام شد بتاریخ شهر ربیع الاخر ۱۲۵۱ نقر گردیده است.
کتیبه نمای خارجی این گنبد بخط ثلث سفید بر زمینه لاجوردی است که آیاتی از قرآن را در بر دارد و کتیبه محمد باقرالشریف الشیرلزی آمده است.
بر قسمت شمالی ضریح چوبی آن صلوات بر چهارده معصوم بخط نسخ نقر شده و در ایوان شمالی دو لوح سنگی موجود است و کتیبه شروع بنا در زمان شاه عباس اول حاکی است.
در داخل حرم بخط زیبای نستعلیق اشعاری گچ بری شده است. ” مجله هنر و مردم مسیح الله جمالی.

شهرضا از شهرستانهای استان اصفهان، بر سر راه اصفهان ـ شیراز واقع، دارای کارخانه های ریسندگی و بافندگی است. شهرضا تقریباً در ۸۰ ذکیلومتری شهر اصفهان قرار دارد. در ۸۵۰ سال قبل قصبه قمشه در روزگار سلاطین آل مظفر و شاهزادگان و فرزندان شاه شجاع حصاربندی آن تکمیل گشت. قسمتی ازین شهرستان جلگه ای و قسمت دیگر کوهستانی، دارای آب و هوای خشک و ریزش باران کم می باشد.
محصولات و صادرات آن: کتیرا، روغن حیوانی، بادام، کشمش، کشک، نخود، میوه(گیلاس، هلو، انگور، گلابی، انار) سیب زمینی و غلات می باشد.

دارای کارخانه های ریسندگی و نختابی است.
آثار تاریخی: ۱- بقعه شاهزاده ابراهیمو شاهزاده محمد در ۱۵ کیلومتری جنوب شهرضا واقع، دارای صحن و تعدادی حجره و گنبد آجری است.
۲- بقعه شهرضاکه بر سر راه اصفهان ـ شیراز قرار دارد از بناهای قرن ۱۲ ، دارای صحن و گنبد کاشیکاری شده است.
۳- کاروانسرای قریه مهیار از بناهای جالب روزگار صفوی هاست که دارای صحن و سردر و حجره ها می باشد.
قمصر
بناها و آثاری از دوره قبل از اسلام دردست نیست اما بناهائی از دوره های اسلامی در دست است از جمله: سد قمصر در زمان سلطان جلال الدین ملکشاه سلجوقی (۴۸۵ ،۴۶۵ ه،ق) به امر این سلطان بنا گردید همچنین مسجد ده در تاریخ ۵۳۰ ه،ق بنا گردیده از آثار این شهر می باشد.
کاشان
از شهرستانهای استان مرکزی در شمال اصفهان و جنوب شرقی شهرستان قم ،در کنار کویر مرکزی،در فاصله ۲۵۱ کیلومتری تهران واقع است.
بخش های آن:حومه، قمصر،آران و مراکز آنها کاشان،آران ـ قمصر و نقاط شهری کاشان: شهر کاشان، گل آرا، قمصر و نیاسر میباشد.
منطقه کاشان با آثار مکشوفه تاریخی بیش از ۶۵۰۰ سال سابقه دارد با این حال بنای شهر کاشان را عده ای مربوط به اوایل اسلام می دانند از جمله زبیده خاتون دستور ساختن این شهر را داد و برای اینکه حدود شهر معین شود مقداری کاه پاشیدند و از آن پس کاه افشان و بالاخره کاشان نامیده شد.
گروهی نیز می پندارند که در روزگار کهن قومی بنام کاشو در بین النهرین میزیستند که بدین سامان آمدند و نام کاشان ازین قنم گرفته شده است. برخی دیگر عقیده دارند که کاشان ترکیبی از کی آشان بوده و در روزگاران قدیم محلی برای شاهان بوده که کاشان از ای

ن ترکیب گرفته شده است.
«به عقیده دانشمندان زبان شتاسی کاشان بخانه های ابستانی گفته می شود که از چوب و نی ساخته شده باشد ص۵۵۷ فرهنگ واژه های فارسی در زبان عربی»
عقاید دیگری درباره کاشان و کاس رود طبق حکایت تاریخ قم ( تألیف ۳۷۸) قاسان نام دو تن از شاهان داستانی (پسران خراسان) بوده قاسان اصغر پسر فریدون است که نام او را به رودخانه (که به فارسی کاسه می گویند)نهاده اند و قاسان دریا بوده آنرا کاس رود خ

وانده اند».
کاشی وکاشان و کاشانه، از اسامی بتخانه ها و بمعنی نوعی مسکن و نیز اسم خاص شهرها گردید ، سبک شناسی ملک بهار
کاشان را در کتب تاریخی و جغرافیائی بعد از اسلام قاسان اصفهان و گاه نیز قاسان یا قاشان قم نام برده اند.
یکی از شهرهای ترکستان که مردم آن بحسن جمال شهره جهان هستند کاشان نام دارد.
فریدن (داران)
از شهرستانهای استان اصفهان ، بین گلپایگان ، خوانسار شهرکرد ، اصفهان ، الیگودرز واقع ، بخش های آن حومه ، فریدون شهر ، چادگان میباشد. این شهرستان در منطقه ای کوهستانی قرار گرفته ، دارای زمستانهای سرد و مراتع وسیع و در مغربش جنگل است. قسمتی از زاینده رود ازین شهرستان عبور میکند.

« منطقه فریدن که از پنج بخش چادگان، فریدونشهر، ورزق، کرجمبو، موگوئی، چنار رود و ۵۰۰ دهکده کوچک و بزرگ تشکیل می شود و ایل چهار لنگ بختیاری ، گرجی «ارامنه » و گروهی ترک زبان در آن سکونت دارند.» فریدون شهر مرکز ناحیه گرجی در درهای سرسبز و خرم قرار گرفته است.
داران مرکز شهرستان فریدن که تا ۱۳۴۲ اسماً شهر اما در حقیقت دهکده ای بیش نبود.
اورگان دهکده ای در کنار زاینده رود و جاده کوه رنگ در روی تپ

ه ای مرتفع قرار گرفته و دارای مناظری دل انگیز است و مرکز ایل چهار لنگ بختیاری است.
فریدن منطقه ای کشاورزی است، ولی اکثر اهالی دامدار هستندلبنیات آن دارای اهمیت است، همچنین سیب زمینی نیز از محصولات مهم این شهرستان است. کارخانه ذوب آهن آریامهر در ترقی و توسعه این ناحیه نقش مهمی داشته است. آب زاینده رود و سیلاب های فصلی د رناحیه فریدن در محلی بنام گاوخونی فرو می رود.
سد شاه عباس و استعداد طبیعی و هوای لطیفی که فریدن دارد در آینده منبع درآمدی از لحاظ توریسم خواهد بود.
« نقل از مشخصات شهرهای ایران » دارای غلات ، حبوبات ، انواع میوه و سبزی می باشد.
قالی بافی نیز یکی دیگر از منابع درآمد مردم این سامان است.
فریدن در دوره هخامنشی « پرتیکان » نام داشت و یکی از یالات بزرگ آران بود که پس از هجوم اسکندر مقدونی میدان تاخت و تاز یونانیان گردید و رو به ویرانی نهاد. بعضی از مورخان نیز این منطقه را به نام « پارتیاکن» نامیده اند. در زمان صفویه ، عده ای از ارمنی ها و گرجی ها به این منطقه کوچانده شدند و در آن سکنی گزیدند.
فریدون شهر
طبق مدارک تاریخی و جغرافیایی، این شهر بخشی از ناحیه « پرتیکان» است که شامل فریدن و فریدون شهر می شود. وجود سنگ قبرهای باستانی متعدد در مزرعه قهستان قدمت تاریخی آن را به چند هزار سال می رساند. این منطقه مرکز ییلاق عشایر طایفه چهار لنگ بختیاری است.
براساس پیشنهاد وزارت کشور و تصویب شورای انقلاب بخش فریدونشهر از شهرستان فریدن جدا و تبدیل به شهرستان گردید و مرکز شهرستان شهر فریدونشهر می باشد.
سازمان تقسیمات شهرستان فریدونشهر شامل یک بخش بشرح زیر می باشد:
بخش مرکزی مرکز فریدونشهر شامل دهستان های فریدون شهر پیشکوه هوگونی- پشتکوه موگونی – چناورد۲- نقاط جغرافیایی سنگباران – خنک – خویگاه – شاه بلاغ – سورشجان – بیج گرد – بادجان آخورده – علی اصغر – تنگ علیا – علی مدد – آخوره پایین از دهستان گرمی و روستاهای میلاگرد – چقادر از دهستان بخش مرکزی شهرستان فریدن جدا و تابع شهرستان فریدونشهر می باشد.

گلپایگان
از شهرستانهای استان اصفهان در ۳۶۰ کیلومتری تهران واقع است . مرکز این شهرستان شهر گلپایگان است.
محصولات آن : غلات ، میوه جات ، حبوبات ، پنبه می باشد.
ارتفاع این شهرستان در بلندترین نقطه اش ۱۹۰۰ متر است.
در کتاب یاقوت حموی صفحه ۷۳ آمده است:

( جربادقان که به فارسی گردباذگان گویند، شهریست بین همدان ـ کرج (شهری بجای اراک امروزی بنام کرج ابودلف بوده) و اصفهان)
در صفحه ۳۴۸ کتاب البلاد و اخبارالعباد قزوین آمده است ، « جربادقان شهری است از شهرهای قهستان میان اصفهان و همدان و این شهر رئیسی داشت که به او جمال باده گفته می شد و این رئیس از هیچکدام از پادشاهان قهستان تمکین نمی
کرد، مکانی محکم داشت و برای دروازه ها و درها نگهبانانی گماشته بود و پادشاهان نسبت به او مسامحه می کردند و همانا این اذیت کردن و شکنجه دادن او را ناخوشایند میدانستند و بدین ترتیب اوضاع بر وفق مراد او بود تا اینکه پادشاه جبال السلطان محمد خوارزمشاه فرزندش عمادالملک را بسوی جربادقان فرستاد تا آنرا تسخیر کند و عمادالملک به این شهر رسید و چون او رئیس جمال باده را بفرمانداری خواند و او مطیع نشد ، عمادالملک به محاصره شهر پرداخت و نزدیک بود که جمال باده به چنگ وی افتد که سپاه مغول حمله ور شدند. لشکر عمادالملک گریختند و جمال باده همچنان بر مسند خویش باقی ماند. »
در نزهت القلوب حمداله مستوفی نوشته شده است: گلپایگان از اقلیم چهارم است طولش از جزایر خالدات (فدلب) و عرض از خط استوا (فدام) همای بنت بهمن کیانی آنرا ساخت و سفره خواند دخترش آنرا تجدید عمارت کرده گلپایگان گفت(گرباذگان)که عرب معرب کردند و جربادقان خواندند حقوق دیوانی آن چهار تومان و دوهزار دینار بود.
شهر گلپایگان در دوره بعد از اسلام دارای رونق و اهمیت بوده در عصر سلجوقیان خوارزمشاهیان پررونق بود اما با حمله مغول این شهر از ترقی بازایستاد.
نائین
از شهرستانهای استان اصفهان ، در شمال یزد واقع است ، دارای بخشهای حومه انارک و بیابانک و معادن سرب و مس می باشد.
در فاصله ۵۷۰ کیلومتری تهران و در ۸۹ کیلومتری اردستان و در ۱۴۵ کیلومتری اصفهان قرار و از سطح دریا ۱۴۰۰ متر ارتفاع دارد.
قالی ، عبا، سبد، ژاکت، کوزه گری از مصنوعات ، گندم ، جو، صی

فی، کتیرا، پسته و پنبه ا زمحصولات عمده کشاورزی آنست.
شهر نائین مرکز شهرستان نائین ، شهر کوچکی است که سوابق باستانی داشته و در اغلب کتب جغرافیایی، تاریخی و ادبی نامش آکده است. در تذکره دولتشاه سمرقندی از نائین بعنوان قصبه ای ذکر شده که بین اصفهان و یزد قرار دارد و پنبه اش به لطافت معروف است.
در تاریخ گزیده و نزهت القلوب نائین شهر کوچکی از اقلیم سوم ذکر شده است که دور قلعه آن چهار هزار قدم است ، طولش از جهت مغرب ۸۰ درجه و ۴۵ دقیقه و عرض ۲۸ در جه میباشد.
کتاب بستان السیاحه نائین را محلی دلنشین نامیده که در زمین هموار واقع و جوانب اربعه آن دارای مراتع و قراء معمور می باشد، آبش خوب و هوایش مرغوب و در راه یزد به کاشان واقع شده در کتاب جغرافیای مسعود کیهان آمده است:نائین در ۲۵ فرسنگی مشرق اصفهان است.
بقولی نائین را نائین ابن نوح بنا کرده و طبق بعضی روایات بانی نائین قومی ا زیهود بودند که پس از آزادی آنها بوسیله کوروش و خروج آنها از بابل بداخل ایران آمده و در محل فعلی شهری ساخته و بیاد قریه نائین نزدیک بیت المقدس اینجا را نائین نامیدند اما هر دوروایت نادرست است.
بقول رزمآرا مسلماً هزاران سال قبل از اسلام این شهر بنا شده است.
نائین در حاشیه کویر واقع ، آبش تا ۱۲ کیلومتر بطرف مغرب و جنوب غربی شور و هوایی مانند خود کویر روزها گرم و شبها معتدل است ، اقتباس از گزارش فرمانداری نائین.
سمیرم
درباره وجه تسمیه سمیرم مطالب مختلفی نقل شده است. از همه معروف تر، گویند به علت آب و هوای سرد به این منطقه سمیران گفته اند که بعدها به سمیرم تبدیل شده و به معنای سردسیر است. این شهر یکی از ییلاقات استان اصفهان محسوب می شود و آبشار و چشمه های معروفی دارد.
شهرستان سمیرم در ۱۵۶ کیلومتری جنوب استان اصفهان واقع گردیده ، از شمال به بخش سمیرم سفلی از مشرق به شهرستان آباده از جنوب به کهکیلویه واز مغرب به قریه گندمان شهرکرد و از مناطق کوهستانی و دارای آب وهوای نسبتاً خنک و قله دنا در ۶۰ کیلومتری این شهرستان واقع شده است . ارتفاع این شهرستان از سطح دریا ۲۴۰۰ متر میباشد.
در وجه تسمیه سمیرم دو روایت است: ۱- بقولی سام ابن آدم آنرا بنا کرد، دیگر سام جد رستم. گندم، جو، ذرت، حبوبات و دانه های روغنی از محصولات کشاورزی، قالی بافی، جاجیم بافی از صنایع دستی این شهرستان است.

خمینی شهر(سده)
قدمت تاریخی این شهر به زمان ساسانیان می رسد. کهن دژ که بر سر راه اصفهان قراردارد، گویا پایتخت ساسانیان بوده است. کوه آتشگاه، منارجنبان و مسجدجامع خوزان، از دیگر آثار قدیمی این ناحیه هستند. نام قدیمی این ناحیه «سده» بود که درزمان حکومت پهلوی به همایون شهر تبدیل شد و پس از انقلاب به خمینی شهر تغییر یافت.
خوانسار
این شهرستان یکی از مناطق دیدنی و خوش آب وهوای غرب اصفهان اس

ت. براساس اسناد موجود، سابقه تاریخی آن به بیش از ۱۰۰۰ سال می رسد. خوانسار از زمان صفویان یکی از مراکز بزرگ علمی بود و در مدرسه علوی آن از همان زمان تاکنون طلاب و اهل علم مشغول تحصیل و کسب علم بوده اند و بسیاری از مراجع بزرگ نیز در آنجا تربیت شده اند.
فلاورجان
نام قدیمی فلاورجان، «برزه» ( بر وزن لرزه) بود که به معنی شاخ درخت و کشت وزراعت است و در جمع آن «برزان» می باشد. این نام در تغییرات آوایی زبان فارسی به «ورجان» تبدیل شده است. به واسطه پلی که در زمان صفویان بر روی زاینده رود احداث شد، به «پلاورجان» و سپس به فلاورجان معروف گردید و امروز نیز به همین نام معروف است. از مهم ترین بناهای تاریخی این شهرستان، بقعه پیکران و مسجد تاریخی روستای اشترجان است.
نحف آباد
ازشهرستانهای استان اصفهان است که بر سر راه اصفهان، اراک و ازنا قرار دارد. این شهرستان در ۲۸ کیلومتری اصفهان قرار گرفته و در وجه تسمیه آن اطلاعاتی دقیق در دست نیست، شهرت نجف آباد از دوره صفویه شروع شده و بنیان گذار شهرستتان نجف آباد را شیخ بهائی میدانند، شیخ بهائی نقشه ای برای نجف آباد طرح نمودکه امروز اکثر خیابانها و کوی های آن مطابق نقشه وی می باشد.
دارای یک کارخانه ریسندگی، و یک کارخانه بافندگی است.
محصول عمده این شهرستان قالی است، اما چاقوسازی،نمدمالی، کلاه مالی، قاشق و چنگال سازی آن نیز اهمیت دارد.
نجف آباد؛ دشت نجف آباد قسمتی از دشت اصفهان می باشد که ۱۶۰۰ کیلو متر مربع وسعت ومرداب گاوخونی در ۱۶۰ کیلومتری جنوب شرقی نجف آباد قرار دارد.
آن قسمت که بافت قدیمی شهر را تشکیل می دهد، بناها از خشت و گل با سقف گنبدی است اما ساختمانهای جدید از آجر وآهن است.
با شیوه سنتی و مکانیزه کشاورزان این شهرستان بتولید محصولات کشاورزی اشتغال دارند.(گندم، جو، چغندرقند، سیب زمینی، پیاز، سبزیجات، حبوبات، شیر و گوشت، بادام و پسته، انگور، سیب، گلابی، انار از محصولات این شهرستان است.
روش آبیاری کرتی است از زاینده رود و چاههای نیمه عمیق، قنوات در آبیاری استفاده می کنند.
صنایع بافندگی، ریسندگی، سنگ بری، چوب بری، آجرسازی، کارخانه قند و دارای معدن سرب است.”سازمان جغرافیائی کشور گرد آورنده ابراهیم نظمی.
دولت آباد
چون در ۱۲ کیلومتری شهر اصفهان قرار داردتحت تأثیر این شهر قرار گرفته و درین

فاصله نیز کارخانه های متعدد تأسیس گردیده است.
دولت آباد از بخشهای اصفهان است. کشاورزی و دامپروری آن دارای اهمیت است. از بیش از ۲۷ قنات آن در آبیاری اراضی با شیوه کرتی استفاده میشود از چاههای عمیق نیز استفاده شده است.
قالی بافی آن دارای اهمیت می باشد. گندم، جو، پنبه، جالیز، سنگهای ساختمانی و منسوجات کارخانه ای از محصولاتش است.
روستاها
استان اصفهان یکی از کانون های قدیمی استقرار جماعت ها ی روستایی است و در پرتو همین وقوع تاریخی، نوعی از تمدن روستایی در اداره امور اجتماعی ـ اقتصادی همراه با هنر و معماری پدیدآمده است که آثار و یادگارهای آن در برخی از روستاها بسیار درخشان و قابل توجه است. در ادامه، برخی از این روستاها مورد توجه قرار می گیرند:
ابیانه
یکی از آبادی های معروف و خوش آب وهوای استان است که در دامنه شمال غربی که کرکس و در ۲۸ کیلومتری شهر نطنز قرار گرفته است.
ساختار اجتماعی و معماری این روستا ، به ویژه علاقه شدید مردم آن به حفظ آداب و رسوم و سنن قدیمی، بسیار قابل توجه است.ساختمان ها، ابنیه تاریخی و لباس اهالی هم چنان بومی و بسیار دیدنی است. مسجد جامع ابیانه و محراب چوبی آن با تاریخ ۷۷۶ هجری قمری و منبر چوبی آن با تاریخ ۴۶۶ هجری قمری، و کتبه کوفی آن از اهمیت هنری و دینی ویژه ای برخوردار است. آخرین تعمیرات اساسی این مسجد در سال ۱۳۱۱ هجری قمری انجام گرفته است.
میمه
میمه در مسیر راه آسفالته سراسری اصفهان ـ تهران و در ۱۰۰ کیلومتری شمال غربی اصفهان قرار گرفته است. هوای میمه خشک و معتدل است.
از وجه تسمیه و قدمت تاریخی این مرکز بخش، اطلاع دقیقی در دست نیست. تنها از روی تاریخ بنای مسجد جامع آن که حدوداً به قرون اولیه اسلامی (بنا به قولی ۱۶۴ هجری قمری و طبق مدارک مستند به عهد سلجوقیان) مربوط می شود، به قدمت آن می توان پی برد.
مورچه خورت
مورچه خورت در ۵۴ کیلومتری شمال غرب اصفهان و کنار جاده آسفالته اصفهان ـ تهران واقع شده است. این روستا آب و هوای معتدل و خشک دارد. کوه خال سفید در ۴ کیلومتری غرب آبادی است. این ده قدیمی یک کاروان سرای شاه عباسی، مسجد و زیارتگاهی به نام شاه زاده قاسم دارد.
معماری بومی آن نیز قابل توجه است.
علویجه
این روستا از توابع شهرستان نجف آباد است که خشکه رود از جنوب آن می گذرد. چهارکوه، وزین کوه، کله قاضی کوه وتیرچه کوه در پیرامون این آبادی قرار گرفته اند. در این روستا یک زیارتگاه به نام شمس الدین و یک قلعه قدیمی به نام نادر وجود دارد که از قدمت آن حکایت می کنند.
آران و بیدگل

آران و بیدگل از توابع شهرستان کاشان اند و آب و هوای گرم و خشک دارند. نام آران را به یکی از بزرگان قبل از اسلام به نام آران بن قاسان که بانی این آبادی بوده است، نسبت می دهند. هم چنین شهر بید گل نیز که در مجاورت آران قرار دارد، دارای اهمیت تاریخی است و بنیان و آبادی آن را به بی بی گل، دختر یکی از سرداران مغول، منسوب می دانند. این منطقه فضای به هم پیوسته ای را با عناصر متعدد تاریخی به نمایش گذاشته است. از بناهای تاریخی منطقه می توان به بناهای زیر اشاره کرد:
ـ بقعه امامزاده هلال بن علی مربوط به دوره صفویه.
ـ بقعه امامزاده قاسم بن عل النقی.
ـ بقعه شاهزاده هادی اولاد امام زین العابدین.

ـ مسجد جامع قاضی آران که مجموعه ای است از ابنیه قرون مختلف اسلامی و ازدو طبقه تشکیل گردیده است. ضمناً چندین بنای تاریخی در بیدگل باقی مانده است که از جمله می توان به مسجد جامع نقشینه، مسجد میدان و مقبره صباحی بیدگلی اشاره کرد.
خور و بیابانک
خور نام شهرکی است در کویر مرکزی ایران و (بیابان) صحرای بی آب و علف و دشت لم یزرع میباشد و ک آخر بیابانک ظاهراً به معنای تصغیر است، این شهرک دارای دهستانهائی از جمله: آب گرم، اردیب، ایراج، بیاضه، جندق، چاه ملک، حاجی آباد، خنج، خور(مرکز بخش) طاهرآباد، عروسان گرمه، عروسان کوزه گر، فرخی، گرمه، مهرجان، هفتومان و …… و از شمال به کویر مرکزی (متصل به سمنان، دامغان و شاهرود) از جنوب به شن زارهای اردکان یزد و از مشرق به کویر میانه و از مغرب به بخش انارک نائین محدود است.
قیص آباد
این روستا از توابع شهرستان نائین است و در دشتی معتدل و خشک، در ۱۲ کیلومتری جنوب راه نائین ـ اردستان قرار گرفته است. از آثار مهم این روستا قلعه گبری و یک درخت بید با قامت چند صد سال است.
مال و اجرد

این روستا در ۱۲۹ کیلومتری جنوب شرقی اصفهان قرار گرفته است و آب و هوای کویری و معتدل و خشک دارد. کوه های دملاح، کوتوره و سفید در شمال آبادی است و باتلاق گاوخونی در ۱۶ کیلومتزی شرق آن قرار دارد. در ای آبادی یک مسجد قدیمی وجود دارد که کاشی کاری های آن نشان می دهد که در دوران صفویه احداث شده است.
نوگنبد
از توابع شهرستان نائین و دارای آب و هوای کویری و معتدل و خشک است و در ۳۸ کیلومتری جنوب شرقی نائین و ۶ کیلومتری شمال راه آسفالته نائین ـ اردکان قرار گرفته است. در این آبادی یک قلع آجری و یک برج دیده بانی متعلق به دوران صفوی وجود دارد که معماری جالب توجهی دارند.
برسیان
روستای برسیان از توابع شهرستان اصفهان است و آب و هوای دشتی، معتدل و خشک دارد. برسیان در ۳۶ کیلومتری جنوب شرقی اصفهان و ۲۵ کیلومتری شرق جاده آسفالته اصفهان ـ زیار قرار گرفته است و زاینده رود از جنوب آن می گذرد. این روستای قدیمی یک مسجد جامع، چهار زیارتگاه به نامهای امام زاده شاه مراد، امام زاده شاه مردان، امام زاده شاه لنگر، امام زاده شمس اللهو هم چنین یک کاروان سرای شاه عباسی دارد.مجموعه معماری بومی و آثار مذکور بسیار جالب توجه است.
خور
این روستا از توابع شهرستان نائین است. زیارتگاه سید کمال الدین داوود پسر موسی بن جعفر و مقبره یغمای جندقی(شاعر) در این روستا واقع شده اند.

چرمهین
این روستا از توابع شهرستان لنجان است و دارای آب و هوای دشتی ، معتدل و خشک است. چرمهین در ۲۲ کیلومتری جنوب غربی زرین شهر و ۵ کیلومتری جنوب جاده آسفالته اصفهان ـ شهرکرد قرار گرفته است. یک درخت نارون بسیار کهن در این روستا وجود دارد که حاکی از قدمت روستا است.

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
word قابل ویرایش - قیمت 20000 تومان در 189 صفحه
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد