مقاله مکانیابی اسکان موقت پس از زلزله با استفاده از GIS و تکنیک AHP مطالعه موردی: منطقه شش شهر شیراز

word قابل ویرایش
19 صفحه
دسته : اطلاعیه ها
10700 تومان

مکانیابی اسکان موقت پس از زلزله با استفاده از GIS و تکنیک AHP مطالعه

موردی: منطقه شش شهر شیراز

چکیده

مدیریت بحران، علمی کاربردی است که بـه وسـیله مشـاهده سیسـتماتیک بحـران هـا و تجزیـه و تحلیـل آنهـا، در جستجوی یافتن ابزاری است که به وسیله آن بتوان از بروز بحران ها پیشگیری و یا در صورت بروز، در راسـتای کـاهش اثرات آن، به امداد رسانی وسیع و بهبود اوضاع اقدام نمود. همه ساله در نقاط مختلف کره زمین، افراد زیادی بر اثر وقوع سوانح طبیعی نظیر زلزله و سیل جان و کاشانه خود را از دست میدهند. تأمین مکان های مناسـب بـرای اسـتقرار مراکـز امدادرسانی پس از وقوع زلزله و اسکان آوارگان یکی از موارد مهـم در برنامـهریـزی و مـدیریت بحـران اسـت. در ایـن پژوهش منطقه شش شهرداری شیراز با توجه به استعداد لرزه خیزی بالا به عنوان الگوی تهیه پایگاه داده مکانی به منظور مکانیابی محل های استقرار موقت جمعیتهای آسیب دیده ناشی از زلزله احتمالی انتخاب و مـورد مطالعـه قـرار گرفتـه است. بر این اساس در چارچوب روش تحقیق توصیفی- تحلیلی، پس از مشخص شدن معیارهای مؤثر در امر مکانیابی مساکن موقت که از پیشینه مرتبط با تحقیق و با توجه به محدوده مـورد مطالعـه و اطلاعـات و دادههـای قابـل دسـترس

گزینش گردید، اقدام به وزن دهی معیارها و شاخصهای مورد مطالعه طبق نظر کارشناسان خبـره مـدیریت بحـران و بـا استفاده از تکنیک مقایسه زوجی و نرم افزار Expertchoice میشود. سپس با استفاده از مدلAHP و نرم افـزار Arc

GIS، لایه های تولیدی هر معیار با توجه به وزن مشخص شده هر یک، با یکـدیگر تلفیـق شـده کـه خروجـی آن نقشـه پهنهبندی سطح منطقه شش شهرداری شیراز برای اسکان موقت سانحه دیدگان است. نتایج نشان داد معیارهای دسترسـی و خصوصیات مکانی موجود در بین سایرمعیارها و استانداردهای مکانیابی مناطق مناسب جهت اسـکان موقـت آسـیب دیدگان از اهمیت بیشتری برخوردارند.
واژههای کلیدی: اسکان موقت، مکانیابی، مدیریت بحران، GIS، تکنیک AHP

 

-۱ مقدمه

-۱-۱ طرح مساله

زلزله یکی از سوانحی است که بـه سـبب شـرایط خاص جغرافیایی، کشورما را دائما مورد تهدیـد قـرار میدهد. بر پایه آمارهای رسمی در ۲۵ سال گذشته، ۶

درصد تلفات انسانی کشور ناشی از زلزله بوده اسـت و به طور میانگین هر سال یک زلزله ۶ ریشتری و هر ده سال یـک زلزلـه بـه بزرگـی ۷ درجـه در مقیـاس ریشتر در کشور رخ میدهد.

شهر شیراز به دلیل تمرکز جمعیتی و سرمایه هـای اقتصادی و اهمیت این شهر در ابعاد گوناگون از یـک سو و به سبب قرار گیری در یک پهنـه لـرزه خیـز از سوی دیگر، ضرورت و اهمیت مطالعه و برنامه ریزی دقیقی برای کاهش آسـیب هـای انسـانی و اجتمـاعی ناشی از زلزله را طلب میکنـد. یکـی از مسـائلی کـه همواره مورد توجه سازمان های مسـئول در مـدیریت بحــران قــرار دارد، انتخــاب مکــانی جهــت اســتقرار اضطراری یا موقت جمعیت های آسیب دیده از سوانح است. در ایـران معمـولا مکـان گزینـی بـرای اسـکان موقت شهروندان بـه صـورت تجربـی پـس از بـروز سانحه بدون در نظر گرفتن استانداردهای لازم توسط سازمانهای امداد رسانی انجام میگیرد.

بدیهی است عدم رعایـت مکـان گزینـی صـحیح ممکن است فاجعه دیگری حتی به مراتب وخیم تر از سانحه اولیه به دنبال داشته باشـد. از ایـن رو تحقیـق حاضر با در نظر گرفتن مراحل مدیریت بحـران یـک شهر زلزله زده سعی در پرداختن به مسئله مکان یـابی فضاهای مناسب جهت احداث اردوگـاه هـای اسـکان موقت دارد.

-۲-۱ اهمیت و ضرورت تحقیق

کوشش های بشر برای مقابله با زلزله به تحقیقـات

“مدیریت بحـران ناشـی از زلزلـه” کـه خـود شـامل مراحل متعـددی مـیشـود منجرگردیـده اسـت و در حقیقت پس از وقوع زلزله برای محدود ساختن دامنه بحران ناشی از آن از یک طرف و عادی سازی اوضاع از طرف دیگر نیاز به رفتاری سازمان یافته اسـت کـه فقط در صورت آمادگی قبلـی کـارایی و اثـر بخشـی لازم را خواهـد داشـت. از مراحـل مـدیریت بحـران

“اسکان موقت” است (مرکزمطالعات مقابله باسـوانح طبیعی ایران،.(۴:۱۳۷۲ تجربه حـاکی از آن اسـت کـه اگر ضوابط از قبل معین نشوند، در زمان آغـاز برنامـه ایجاد سکونتگاه موقت عوامل غیر قابل پیش بینـی در برنامه دخالت کرده و به انواع مختلف بـر کیفیـت آن اثر میگذارد. مهمتـرین عامـل جهـت آمـادگی قبلـی شناخت میزان آسیب پذیری در بحران، اولویت بندی و مشخص کردن راه حل هایی جهـت پـیش گیـری و مهار خطرهـایی کـه امکـان بـروز آن مـیرود، اسـت

(اهری،.(۲۳:۱۳۶۹

در شهرها مخصوصا کلانشـهر هـا مسـئله اسـکان موقت اهمیت بیشتری پیـدا مـیکنـد، زیـرا در زمـان اسکان موقت، وسعت مناطق با سطح خرابی گسترده، در مناطق شهری به مراتب بیشتر از منـاطق روسـتایی است. مکان یابی جهت اسکان موقت، قبـل از وقـوع سانحه و در مرحلـه برنامـه ریـزی مـیتوانـد کمـک شایانی کند تا مـدیران پـس از وقـوع سـانحه برنامـه
عملیاتی مدون داشته باشند. انجـام ایـن پـژوهش بـه دلایل زیر ضروری به نظر میرسد:

 ســانحه خیــزی شهرشــیراز و رخــداد زلزله های مکرر ویرانگـر درایـن شـهر درچنـد سده اخیر؛

 فقــدان یــک الگــوی کارآمــد بــرای برنامهریزی و مکان گزینی اسکان موقـت پـس ازسانحه درشیراز؛

 ناشناخته ماندن مکانهای اسـکان موقـت پس ازسانحه در شیراز.

-۳-۱ اهداف تحقیق

مهمترین هدف این تحقیق ارائه یـک الگـو بـرای مکانیابی فضـاهایی جهـت تـامین اسـکان موقـت بـه منظور دستیابی به نیازهای اولیه اجتمـاعی و فیزیکـی بازماندگان سانحه زلزله است که بلافاصله پس از طی مرحله اسکان اضطراری شروع میشـود. ایـن امـر بـا توجـه بـه معیارهـای کـاملا مشـخص و نیـز عوامـل فیزیکی، محیطی و اجتماعی صورت خواهد پذیرفت.

بنابراین، با توجه به هدف اصلی تحقیق، دیگر اهداف ایـن پـژوهش را بـه صـورت زیرمـیتـوان تعیـین و مشخص کرد:

 مشخص کردن مکان های مناسب جهت اسکان موقت و رتبه بندی آنها درمنطقه ۶ شهر شیراز؛

 تدوین معیارهایی برای انتخاب این مکانها.

-۴-۱ پیشینه تحقیق

مطالعه پژوهش های قبلی صـورت گرفتـه در هـر زمینه تحقیقی میتواند بـرای محقـق جهـت شـناخت موضوع و تطبیق اهداف مطالعه مـوثر واقـع شـود. در این بخش به طور خلاصـه بخشـی از آثـار داخلـی و خارجی که در روند تهیه و تکمیل این پژوهش نقـش به سزایی داشتهاند اشاره میکنیم.

امیــدوار و همکــاران((۱۳۸۹ در مقالــهای تحــت عنوان “مکان یابی اسکان موقت بـا اسـتفاده از “GIS

به مسئله تعیین معیارهـای مناسـب بـرای مکـانیـابی اسکان موقت سانحه دیدگان زلزله پرداخته اند. ایشان برای دستیابی به این هدف و همچنین مشخص کردن مکان هـای بهینـه جهـت اسـکان موقـت منطقـه یـک شهرداری تهران را مـورد مطالعـه قـرار دادهانـد و در نهایت، سیزده معیـار اصـلی و تعـدادی معیـار فرعـی تدوین شده که درمجمـوع بیسـت و چهـار معیـار را شامل میشود، معرفی کـرده و بـر اسـاس محاسـبات صورت گرفته درنرم افزار Arc GIS، چهارده مکان را به عنوان مکان هـای ایـده آل اسـکان موقـت سـانحه دیــدگان در منطقــه یــک شــهرداری تهــران معرفــی مینمایند.

اشراقی و ایرانمنش((۱۳۸۵ در مقاله ای بـا عنـوان

“مکانیابی اماکن اسکان موقت جمعیت هـای آسـیب دیده از زلزله با اسـتفاده از سیسـتم اطلاعـات مکـانی نمونه موردی: منطقه ۲ شهرداری تهران” با استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) و با بهره گیـری از معیارهای متعدد از قبیل شـرایط طبیعـی و اجتمـاعی گستره مورد مطالعـه، لـرزه خیـزی منطقـه، وضـعیت جمعیتی، وضعیت ساختمانی محـدوده، سیسـتم هـای توزیع برق، شبکه گاز رسانی، ایستگاه آتش نشانی، و مراکز بهداشتی و درمانی، اقدام به مکـان یـابی مراکـز اسکان موقت سانحه دیـدگان در ایـن منطقـه شـهری کردهاند و در نهایت، بهتـرین مکـانهـا بـرای اجـرای عملیات اسکان موقت را فضاهای باز منطقه بـه ویـژه برخی پارکهای این منطقه شهری دانسته اند. نیرآبـادی و کوهبنانی((۱۳۸۹ در مقاله ای با عنوان “مکـان یـابی اردوگاه های اسکان موقت بازماندگان زلزله با اسـتفاده از “AHP، از تکنیک پرکابرد AHP و نرم افـزار GIS در امر مکان یابی اسکان موقت سانحه دیدگان زلزلـه در شهر نیشابور، بهره گرفته است. ایشان با استفاده از سه شاخص کلان: کـاربری، فضـاهای بـاز شـهری و شـــبکه ارتبـــاطی کـــه هـــر یـــک در بردارنـــده زیرشـاخصهـایی اسـت، اقـدام بـه مشـخص کـردن مکان های مناسب جهت اسکان موقت (پانزده مکـان) نموده اند، که اکثر این مکـانهـا دارای مسـاحت قابـل قبول برای این منظور و کـاربری فضـای بـاز از قبیـل پارکها هستند.

اسدی نظری((۱۳۸۳ در پایـان نامـه ای بـا عنـوان “برنامه ریزی و مکان یابی اردوگاه های اسکان موقت بازماندگان زلزله نمونه موردی منطقه یـک (ناحیـه (۶

شهر تهران “، از تکنیک AHP و مقایسه زوجی بـرای وزن دهی معیارهای مکان یابی اسکان موقـت سـانحه دیدگان زلزلـه بهـره بـرده و بـا اسـتفاده از اکستنشـن Spatial Analyst نرم افزارArc GIS اقدام به مشخص کردن مکان های بهینه بـرای موضـوع مـورد پـژوهش کرده اند. معیارهای مـورد اسـتفاده ایشـان شـامل پـنج معیار اصلی: پستی و بلنـدی، دسترسـی، فضـای بـاز، خطر زمین لرزه و کاربری های ناسازگار میشـود، کـه هـر کـدام بـه نوبـه خـود دارای چنـدین زیـر معیـار میباشند و درنهایت علاوه بر پهنه بندی اراضـی کـل منطقـه جهـت اسـتقرار امـاکن اسـکان موقـت زلزلـه زدگان، ده مکان را که دارای اولویت بیشتر برای ایـن منظور هستند معرفی مـینماینـد. اسـلامی((۱۳۸۵ در مقاله ای با عنوان “مکان یابی مراکز امـداد و اسـکان”،

ضمن توضیحات پیرامون موضوع مـدیریت بحـران و به ویژه اسکان موقت به ارئـه معیارهـای مکـان یـابی مراکز یاد شده با چهار معیار اصـلی: ایمنـی، کـارایی، اثربخشی و مجهز بـودن، کـه هـر کـدام در بردارنـده زیرمعیارهای متعدد است نموده و در نهایت، معیارهـا را در سه طبقه با اهمیت زیاد، با اهمیت و بـا اهمیـت کم تقسیم بندی کرده و از این طبقه بندی جهت وزن دهی معیارها بـه منظـور مکـان یـابی اراضـی جهـت اسکان موقت سانحه دیدگان بهره میگیرند.

(۲۰۱۱) Jifu Liue در پژوهشی زلزله مخرب ۷/۱ ریشتری سـال ۲۰۱۰ بخـش Yushu کشـور چـین بـا ۲۶۹۸ نفر کشـته را مـورد مطالعـه قـرار داده و در آن ضمن بیان عوامل مـوثر در شـدت گـرفتن خسـارات وارده بر منطقه، به تجربیـات بازسـازی و بازگردانـدن منطقه به حالت قبل از وقوع زلزله و نقش سـازمانها و نهادهای دولتی در امدادرسانی بـه آسـیب دیـدگان از جمله اسکان آنها پرداخته است. این پژوهش شـرایط محیطی خاص منطقه و کمبـود امکانـات زیرسـاختی برای امدادرسانی را از جمله عوامـل مـوثر در شـدت تلفات دانسته است.

(۲۰۱۰) Sule Tudes در پژوهشی ابتدا با اسـتفاده از GIS و تکنیــک AHP بــا اســتفاده از معیارهــای مختلف از جمله نوع کاربری، شیب و کیفیـت زمـین، ارتفـاع و … بـرای شهرسـتان Adana یکـی از زلزلـه خیزترین مناطق کشور ترکیه نقشه پهنـه بنـدی خطـر نسبی زلزله تهیه کرده و سپس از آن برای مکان یـابی در پژوهشـی بـا بکـارگیری معیارهای مختلف محیطـی و اقتصـادی و نـرم افـزار GIS و تکنیک AHP به مکان یابی منـاطق کـم خطـر به لحاظ مخـاطرات طبیعـی در منطقـه Polog کشـور مقدونیه پرداختهاند.

(۲۰۰۴) Qiang Wu در تحقیقــی بــا اســتفاده از سیستم اطلاعات جغرافیـایی (GIS) و فراینـد تحلیـل سلسله مراتبی (AHP) و بـا بـه کـارگیری معیارهـای اصـلی چـون نحـوه پراکنـدگی خطـوط قطـار درون شهری، خیابانهای شـهری، تـراکم جمعیـت و ابنیـه و زیرمعیارهای مربوطه به تهیه نقشه آسیب پذیری شهر Yuci از منطقه Shanxi کشور چین پرداختهاند.

-۵-۱ سوالات و فرضیات تحقیق

با مقدمات مطرح شده، پـژوهش پـیش رو بـر آن است تا نیاز مسکن بازماندگان از زلزله ای احتمالی در شهر شیراز را پیش بینی و با تلفیق برنامهریزی صحیح و اصـولی و مـدیریت بحـران، تسـهیلات لازم بـرای شناخت مکان هـای مناسـب اسـکان موقـت ایشـان و نحوه آن به عمل آورد؛ به طوری که در صورت وقوع حادثه امکان برقراری سریع اردوگـاه هـا بـرای زلزلـه زدگان میسر گردد. عـلاوه بـر هـدف فـوق پـژوهش حاضر درصدد پاسخگویی به این سؤال است که:

 موثرترین معیار در مکانگزینی اسـکان موقـت سانحه دیدگان زلزله در منطقه شش شهرداری شـیراز چیست؟

فرضیه این تحقیق که بـا مطالعـه اجمـالی ادبیـات موضوع و ویژگی های محدوده مورد مطالعه درجواب سوال تحقیق مطرح گردیده عبارت است از:
 به نظر میرسد دسترسی بـه عنـوان مـوثرترین عامل در مکان گزینی اسکان موقت پس از سانحه در منطقه ۶ شهر شیراز به شمار میآید.

-۶-۱ روش تحقیق

-۱-۶-۱ روش و ابزار گردآوری اطلاعات

روش انجــام ایــن پــژوهش توصــیفی– تحلیلــی خواهـد بـود. در ایـن راسـتا در مرحلـه جمـع آوری اطلاعات و داده های اولیه، از مطالعـات کتابخانـهای و همچنین مطالعات و برداشتهای میدانی، مصاحبه بـا صاحب نظران و توزیع پرسشنامه بین خبرگان مـرتبط با موضوع مورد مطالعه، استفاده فراوان خواهد شد.

-۲-۶-۱ جامعه آماری و متغیرهای مورد مطالعه جامعــه آمــاری در ایــن پــژوهش منطقــه شــش

شــهرداری شــیراز و متغیرهــای مــورد مطالعــه کلیــه معیارهای موثر در امر مکـان یـابی اسـکان موقـت بـا توجه به وضعیت محدوده مورد مطالعه اسـت کـه بـه تفصیل در ادامه بـدان پرداختـه خواهـد شـد. فلسـفه انتخاب ایـن محـدوده از شـهر بـه اختصـار ناشـی از ویژگیهای زیر بوده است:

 بزرگی منطقه به لحاظ وسعت؛

 توسعه پذیر بودن منطقه؛

 داشتن زمینهای مستعد برای اختصـاص به عملکرد مورد نظر در این پژوهش؛

 جمعیت قابل توجه ساکن در منطقـه بـه نسبت سایر مناطق.

علاوه بـر ایـن بـه منظـور تعیـین میـزان اهمیـت معیارهای موثر در امر مکان یابی از جامعه آمـاری در برگیرنده کلیه ی متخصصان مدیریت بحران وآشنا بـا منطقــه شــش شــهرداری شــیراز از طریــق توزیــع
پرسشنامه بین آنها بهره گرفته شده است. با توجه بـه محدود بودن متخصصین مرتبط با موضوع و محدوده مورد مطالعه، نگارندگان با وجود پیگیری فراوان تنهـا موفق به اخذ اطلاعات از ۲۴ پرسشـنامه تـوزیعی در میان کارشناسان موجود شـده و بـر ایـن اسـاس کـل جامعه آماری متخصصـین مـورد پیمـایش قرارگرفتـه است.

-۳-۶-۱ روش تجزیه و تحلیل دادهها روش تجزیه وتحلیل داده هـا در ایـن پـژوهش بـا

استفاده از مدل ارزیابی سلسـله مراتبـی AHP و نـرم افزارARCGIS به صورت ترکیبی خواهد بود. بـراین اساس برای انتخاب محلهای مناسـب جهـت اسـکان موقت، درابتدا معیارهای لازم بـرای ایـن مکـان یـابی تهیه میشود. پس از تهیه این معیارها، درمرحله مکان یابی، طبق نظـر کارشناسـان خبـره دسـت انـدر کـار مدیریت بازسازی، چارچوبهای امتیازدهی بـر اسـاس این معیارها تعیین میشود. به علت خصوصیت مکانی اکثر اطلاعات، بررسی های اولیه درمحیطGIS با توجه به امکانات این نرم افزار در تحلیل و تفسیر اطلاعات مکانی، صورت مـیگیـرد. پـس ازآمـادگی لایـه هـای مختلف براساس معیارهای گوناگون منطقه، با استفاده از فرامین موجود در نرم افزارARCGIS، مکـان یـابی اولیه انجام میشود. از آنجا که روش استفاده شـده در

GIS دارای کمبودهــایی ماننــد همســان بــودن وزن

معیارها است، این کمبودها با بکارگیری روش تحلیل سلسله مراتبـیAHP و نـرم افـزارExpertchoice کـه امکان رسیدن به محلهای نهایی جهت اسـکان موقـت را به کمـک مشـخص سـازی ارتبـاط بـین معیارهـا، معیارها با گزینه ها و استخراج وزنهای ویژه را فـراهم میکنند، رفع خواهد شد. به منظور آزمون فرضیه پس از تعیین مـاتریس اوزان، ایـن فرضـیه قابـل سـنجش میگردد.

-۷-۱ معرفی متغیرها و شاخصهای مورد مطالعه

تعیــین مکــانهــای مناســب جهــت اســتقرار کاربری هـای گونـاگون شـهری بـه عوامـل متعـددی بستگی دارد. این عوامل با توجـه بـه ماهیـت و نـوع فعالیت کاربری مربوطه مشـخص مـیگـردد. در ایـن راستا با در نظر گـرفتن خصوصـیات و ویژگـی هـای اصلی مکان های اسکان موقت در هنگام زلزله میتوان عوامل تاثیرگذار در مکان یابی آن ها را تعیین کرد. بـر این اساس نگارندگان برای دستیابی به این معیارهـا و شاخص ها، پـژوهشهـای صـورت گرفتـه مـرتبط بـا موضوع را مورد مطالعه قـرار دادهانـد و بـا توجـه بـه شرایط و ویژگیهای محدوده مورد مطالعه، اطلاعـات و داده های قابل دسترس، معیارهای نمودار شماره یک جهت مکـان گزینـی اسـکان موقـت درمنطقـه شـش شهرداری شـیراز انتخـاب و مـورد تجزیـه و تحلیـل قرارگرفت.

شکل -۱ نمودار معیارهای مورد مطالعه جهت مکان یابی اسکان موقت سانحه دیدگان زلزله در منطقه شش شهرداری شیراز

-۸-۱ محدوده و قلمرو پژوهش
شیراز بخشی از منطقه لرزه خیـز چـین خـوردگی زاگرس را تشکیل میدهـد کـه دارای اسـتعداد لـرزه خیزی بالا و پیوسته ای است. تماس صـفحه ی ایـران با صفحه ی عربستان و وجود گسل های متعدد پویا از جمله گسل های سبزپوشـان، بـزین، قـلات، سـلطان، بیدزرد، بمو، سعدی و. .. پتانسیل وقوع زمین لرزه در این ناحیه را بالا برده است ( عندلیبی، .(۵:۱۳۸۵ آمـار نشان دهنده حداقل ۱۶ زمین لرزه بزرگ در محـدوده شیراز است که از سـال ۱۲۹۱ تـا ۱۸۹۴ مـیلادی رخ داده است. بزرگی این زمین لرزه هـا بـین ۵/۹ تـا ۷/۱ ریشتر بوده است. از میان لـرزه هـای تـاریخی منطقـه مورد مطالعه میتوان به زمین لرزه های ۱۵۰۶ مـیلادی شیراز، ۱۵۹۱ میلادی شیراز، ۱۶۲۳ میلادی مرودشـت و شــیراز، ۱۷۸۴ و ۱۸۱۲ و ۱۸۲۵ و ۱۸۵۳ و۱۸۶۲ و ۱۸۹۴ میلادی سردشت شیراز اشاره کرد. بـرای مثـال زلزله ۵ می ۱۸۵۳ میلادی شیراز سبب کشته شـدن و وارد آمدن خسارات قابل توجهی در شیراز شده است (مهندسین مشاورشهروخانه، .(۲۹:۱۳۸۶ در طـی ۹۰۰ سال اخیر بخش بزرگی از شهر شیراز حدود ۵ بار بـه شدت آسیب دیده است (مهندسین مشاورشـهروخانه، .(۳۳:۱۳۸۶ آخرین زمین لرزه ثبت شده در شـیراز بـه ۱۰آذرماه ۱۳۸۹ بر میگردد که مرکز این زمـین لـرزه شهر نورآباد ممسنی در۱۵۰کیلو متـری شـمال غربـی شیراز با قدرت ۵ ریشتر بوده است. این درحالی است که کارشناسان از وجود گسلهای فعال در شیراز ابـراز نگرانی کرده اند. به عنوان نمونه گسل فعال گویم واقع در غرب شیراز حدود صد سال پیش سـبب تخریـب شیراز شده است و هم اکنـون پتانسـیل زیـادی بـرای تخریب غـرب شهرشـیراز (ازجملـه محـدوده مـورد مطالعه پژوهش حاضر) دارد. بـا توجـه بـه داده هـای زمین لرزه های سده بیسـتم و صـرف نظـر از پـاره ای خطاهای ثبت کانون مرکز زمین لرزه و ژرفای آن و با توجه به نقشههای ثبت لرزهها به نظر میرسـد بخـش غربی منطقـه شـیراز (کـه محـدوده موردمطالعـه ایـن پژوهش درآن واقع است) از نظر لرزه خیزی فعال تـر از بخش شرقی آن است. هرچند که آهنگ پایین لرزه خیزی در بخشی از گستره شرق نمیتواند دلیل بر بی لرزه بودن این پهنـه باشـد (طـرح سـاماندهی محـور شمال غرب شیراز، .(۴۰:۱۳۸۸

منطقه شش شهرداری شیراز (قلمرو مورد مطالعـه پژوهش حاضر) در حد انتهایی شمال غربی این شـهر واقع شده است و حـدود ۵۰۳ هکتـار مسـاحت دارد.

جمعیت آن در سال ۱۳۸۵، ۵۱۹۴۹ نفـر بـوده اسـت.

این منطقه در مرغوب ترین اراضی شمال غربی شیراز واقع شده است و در مجموع دارای بافتی نوساز است

که حاصل توسعه شیراز بـه سـمت شـمال غـرب در دهه های اخیر است. منطقه شش از غرب توسط بلوار فرهنگ شهر، از شـمال توسـط مـرز اراضـی صـنایع الکترونیک و رودخانه خشک، از شمال شرق و شـرق توسط باغهای قصردشت و از جنوب توسـط خیابـان شمس معالی آباد محدود میشـود. احـداث کارخانـه صنایع الکترونیک و مجموعه آپارتمانهای معالی آبـاد و ایجاد دسترسیهای مناسب به این منطقـه- پـیش از انقــلاب – جاذبــه لازم را بــرای گســترش موجهــای توســعه مســکونی فــراهم آورد و بعــد از انقــلاب طرحهای تفکیـک کـه اغلـب بـدون رعایـت حـداقل ضــوابط شهرســازی و عمرانــی بــا فعالیــت بســاز و بفروشها، بورس بازی زمین و … است، در این منطقـه آغــاز شــد (مهندســین مشــاورفرنهاد، .(۳۴:۱۳۸۷

جدول -۱ تعداد و نرخ رشد جمعیت شهر شیراز و منطقه شش طی سالهای۱۳۶۵-۸۵
سال جمعیت شهر شیراز جمعیت منطقه شش درصد از کل نرخ رشد جمعیت
۱۳۶۵ ۸۴۸۳۰۰ ۱۹۳۰۰ ۲٫۶ ۷٫۷
۱۳۷۵ ۱۰۵۳۱۱۰ ۴۰۸۰۰ ۳٫۹

۲٫۶

۱۳۸۵ ۱۲۲۷۳۳۱ ۵۱۹۴۹ ۴٫۹

مأخذ: مرکزآمارایران

-۲ مفاهیم، دیدگاهها و مبانی نظری
-۱-۲ تعریف مدیریت بحران
مدیریت بحران باید در برگیرنده یکسری عملیات و اقدامات پیوسته و پویا بوده و به طور کلی بر اساس تابع کلاسیک مدیریت که شامل مـوارد برنامـه ریـزی، سازماندهی، تشکیلات، رهبری و کنترل است، استوار اســت(ناطق الهــی، .(۵ :۱۳۷۸ در حقیقــت مــدیریت بحران مجموعه مفاهیم نظری و تدابیر عملی در ابعـاد برنامه ریزی جهت مقابله با سوانح هنگام، قبـل و بعـد از سانحه است. این اصطلاح به نحوه ی مدیریت هـای سانحه و عواقبشان نیز می پردازد (آیسـان و دیـویس، .(۶۶ :۱۳۸۲ بر پایه اصول و فرآیند مدیریت فـایول۱، مدیریت بحران شامل سه مرحله اساسـی اسـت. ایـن سه مرحله عبارتند از: آمادگی۲ در برابر وقوع بحران، امدادرسانی و پاسخگویی۳ در شرایط رویـداد بحـران بهبودی و بازسازی۴ پس از بحران .(OCHA,1995:3)

برای هر مرحله باید اقدامات و فعالیـت هـا مشـخص گردیده و شرح خدمات آنها در نظر گرفته شود. تهیه مسکن موقت از جمله اقدامات لازم در مرحلـه سـوم مدیریت بحران است کـه در ادامـه بـه طـور مختصـر توضیح داده میشود.

-۲-۲ تأمین فضای زیست موقت پس از زلزله

اسکان یکی از نیازهای اولیه انسان است. بنابراین، پس از هـر سـانحه بـا خسـارات و صـدماتی کـه بـه زیستگاه های دائمی وارد می آید و از آن جا که ساخت مسکن برای آورگان نیـاز بـه صـرف وقـت و هزینـه زیادی دارد، بحث اسکان موقت مطرح شده و جایگاه خاصی می یابد. می توان اولین گـام در بحـث اسـکان موقت را ایجاد سرپناهی جهت مصون ماندن افـراد از گزند شرایط جوی و نیـز ایجـاد احسـاس امنیـت در آن ها ذکر نمود، که از آن میتوان تحت عنوان اسـکان اضطراری نام برد. استفاده از چادر یکی از رایج تـرین شیوه های اسکان اضـطراری اسـت کـه بـرای شـرایط بحرانی اولیه کاملاً مناسب به نظر میرسد. اما از آنجـا که مرحله بازسازی در اغلب موارد به دلایل مختلـف اقتصادی، فنی، و اجرایی مدتی قابل توجـه بـه طـول مـیانجامـد و مسـکن اضـطراری تنهـا تـأمین کننـده نیازهای اولیه انسان است، نمی تواند بـه عنـوان محـل سکونتی نسبتاً بلند مدت ـ چنـدین مـاه و یـا سـال ـ محسوب گردد. اسکان اضطراری نمی تواند سـاکنانش را از شرایط نامناسب جوی همچون سـرمای زمسـتان در امان دارد، در برابر بادهای شدید فصلی نیز ناپایدار است. بنابراین، ضرورت ساخت سرپناهی که بتواند تا حـدی نیازهـای سـاکنانش را در مـدت زمـان نسـبتاً طولانی تری برآورده سـازد بـه شـکل گیـری مرحلـه اسکان موقت می انجامد(نظری، .(۹۳ :۱۳۸۳ مطالعات

جامعه شناسی فاجعهها و تجربـه هـای موجـود نشـان می دهد که آسیب دیدگان درباره مکان انتخابی سرپناه موقت تمایلاتی دارند که به طور تقریب به ترتیب زیر است:

– آسیب دیدگان در درجه اول ترجیح می دهند که نزدیک خانه های آسـیب دیـده، حتـی ویـران شـده و وسایل زندگی خود بمانند. سرپناه های موقت در کنار خانه های ویران شده مطلوب ترین شکل سرپناه بـرای آسیب دیدگان است.

– عده ای از آسیب دیدگان با توجـه بـه امکانـات خودشـان و دوســتان و خویشــان بـه منــزل اقــوام و دوستان می روند و غالباً یک نفـر از اعضـای خـانواده برای سرکشی و حفظ وسایل باقی مانده از فاجعه بـاز میگردد.

– در درجـه سـوم، آسـیب دیـدگان حاضـرند در اردوگاه ها به سر برند، فاصله این اردوگاه ها تـا محـل سکونت قبلی آن ها بسیار مهم است. آسـیب دیـدگان بیم دارند که با ترک خانه مالکیـت خـود را بـر آن از دست بدهند. بنابراین، اگر این اردوگاه ها در نزدیکـی محل سکونت قبلی باشـد، شـاید بـه سـکونت در آن تمایل بیشتری نشان دهند. بنابراین تا حد امکـان بایـد از تخلیه آسـیب دیـدگان بـه نقـاط دیگـر خـودداری کرد(همان: .(۷۳

-۳ بحث اصلی

-۱-۳ وزن دهی معیارها ونقشهها

همان طـور کـه در بخـش روش تجزیـه وتحلیـل داده ها مطرح گردید پس از مشخص شدن معیارهـای مکان یابی، باید میزان اهمیت هر یک از پارامترهـا در قالب دادن وزنی مشخص به هر کدام به منظـور تهیـه نقشه نهایی انجام گیرد. بر این اساس در این مرحله از
پژوهش برای تعیین اوزان معیارها از تکنیـک مقایسـه زوجی و نرم افـزارExpertchoice بهـره گرفتـه شـده است. از آن جا که این مدل بر پایه دانش استوار است و براســاس نظــر متخصصــین صــورت مــیپــذیرد (ساعتی،(۲۴:۱۹۸۰، نگارندگان اقدام به تهیه پرسشنامه

و توزیع آن بین متخصصان مرتبط بـا موضـوع مـورد مطالعه کرده اند ۲۴) کارشناس) و نتایج حاصل از این پرسشنامه هـا بـه عنـوان ورودی مـدل، در نـرم افـزار Expertchoice وارد گردیده و اوزان به شرح جـدول
(۲) استخراج گردید.

-۲-۳ تلفیق نقشهها و تولید نقشه نهایی

در این مرحله با استفاده از نرم افـزار ARCGIS و اکستنشن Spatial Analyst و با توجـه بـه وزنهـای استخراج شده در مرحله قبل نقشه هـای رسـتری وزن دار تولید شده و سپس این نقشه ها با یکـدیگر تلفیـق شده و نقشه نهایی با وزن نهایی از ترکیب نقشه هـای موجود تولید میشود. از آن جا که در ایـن مرحلـه از مدل AHP بهره گرفته مـیشـود بنـابراین، در دسـتور Raster calculator نرم افزار نقشه نهـایی بـر اسـاس عملگرهای حسابی از جمع نقشه ها به دست مـیآیـد

(مکوی،.(۱۳۸:۲۰۰۱ نحوه ترکیب لایههای یک سطح بدین صورت است که ارزش هر سلول در لایه مـورد نظر در وزن همان لایه ضـرب مـیشـود و تـک تـک لایه های یک سطح با یکدیگر جمع میشـود. لازم بـه ذکراست به دلیل متعـدد بـودن معیارهـا ونقشـه هـای موردمطالعه و محدودیت در ارائه تمامی آنها در مقاله حاضر، تنها به ذکر چند نقشه بـه عنـوان نمونـه اکتفـا شده است. شکل شماره (۸) سـایت هـا و مکـان هـای برگزیده شده جهت اسکان موقـت بـه روش AHP و توسط نرم افزار را نشان میدهد.

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
word قابل ویرایش - قیمت 10700 تومان در 19 صفحه
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد