تحقیق در مورد نقوش سنتی ایران

word قابل ویرایش
43 صفحه
0 تومان
رایگان – خرید و دانلود

نقوش سنتی ایران

در زندگی روزانه افراد مبتکر ، دقایق و مواقعی هست که به ایجاد طرح و شکل دست می برند و با نوک قلم، شکلهای آشنا و مکرر به وجود می آورند و از این راه به شکلهای تازه راه می یابند . زیرا از راه تکرارها و خطوط هرز کشیدن یا خطوط موازی و متقاطع به وجود آوردن ، میان آنها را نقطه گذاری کردن ، نقطه ها را پهلوی هم یا دور از هم قرار دادن ، شکلهای تازه به وجود می آید.
بشر اولیه از آنگاه که چشم به طبیعت دوخت و به اطراف خود ‌انداخت چیزهای زیادی برای طرح کردن اندوخت . خاطرات زیادی داشت که آنها را می بایست باز نویسی یا شکل سازی کند و بمانند زینت گری از هر خط راست یا کج الهام بگیرد و آنها را برای خوش آیندی چشم در جایی مناسب کار بگذارد و به نحوی مطبوع ، ترکیب بندی کند.

شاید مناسب ترین وسیله زینت گری پس از آرایش هیکل و سر و صورت ، کوزه های گلی و سفالی باشند ( در واقع همان وسیله ای :که نوک چوبها یا سنگهای تیز می توانسته رویه نرم آنها را آسانتر بکاوند و احیاناً می شده است خطوط اشتباهی و بد راه و نامناسب را به اصلاح آورند.)
خطوط راست و کج یا موازی و متقاطع کشیدن ، هاشور زنی و نقطه گذار ی کردن شاید ابتدایی ترین شکل زینت گری بوده باشد. زیرا هم ساده ترین شکلها را داشته و هم مناسبترین نمونه مکرر سازی و به دست آوردن مهارت در این راه بوده است.

چه بسا سفالها ، که بدست آمده و برروی آنها ابتدایی ترین نقوش بشر ماقبل تاریخ این فلات ، خودنمایی می کند و به خوبی می توان دریافت که کدام شکل ، ماهرانه یا ناشیانه انجام شده ، یا کدام طرح از روی شتاب یا حوصله به وجود آمده است .
شاید نوع طراحی شکل (۲) که به خاطر دشواری مستقیم کشیدن خطوط و همچنین شکل (۳) که طراحی آن از حیث دشواری دست کمی از نقش دوم ندارد حاکی جرأتی باشد که کوزه گر طراح به اتکاء تمرین فراوان در انواع طرح ، از ارائه چنین ترکیبی باک نداشته است و با پرکردن خانه ها یا راههای پهن که نقش چشمگیر به وجود می آورده عیب طرحها پوشیده می مانده است.

طرح (۴) که شانه أی شکل است و طرحهای (۵و۶) که اکثراً به هم شباهت دارند و شکلهای (۷و۸ و۹ ) که از هر حیث یاد آور یکدیگرند و شکل (۱۰) که با خطوط متقاطع نازک و خطوط افقی پهن زینت شده است آنچنان حساب شده و منظم اند که مانند شکلهای (۱۱و۱۲) و یا شکلهای (۱۳و ۱۴) دارای ریتم نرم و ظریف می باشند و در عین یک نواختی شکل ، چون زمزمه ساییده دوران ها و مردمی است که آوای گمشده آنان گویی چون خود طرحها از میان فضای هزارها سال به گوش ما می رسد .
« متأسفانه تصویری از شکلهای ۷ به بعد در دس

ت نبود و تنها صرف آشنایی با طرحها از آنها نام بردیم.»
یافته های ما قبل تاریخی مردم فلات ، مقداری کوزه های منقوش به دست داده اند که اغلب آنها دارای نقش های حساب شده می باشند. ولی تعدادی از آنها نیز هستندکه به صورت به اصطلاح بازاری و بدون حساب و فقط به منظور پرکردن جاخالیهای ظروف سفالی روی آنها نقش بندی و طراحی شده است و نمی توان از آنها انتظار یک ترکیب مناسب را داشت و بعلاوه ، وضعیت شکل کوزه ها نیز ایجاب می کرده یا که طراح کوزه لازم می دیدیده که جاخالیها را به نحوی پرکند .

این ترکیب ها تا چه اندازه امروز مطبوع خاطر ماست و یا حسابگریهای فنی ما جور در می آید امری است که شاید در اصل نباید با سلیقه و حسابگریهای خودمان آنها را مقایسه کنیم ، بلکه باید بهمنی کفایت کنیم که آنها سعی داشته اند طرحهایی به منظور زینت روی سفالها و ظروف خود به وجود آورند و خود از آنها لذت ببرند. این کارشان آنچنان ماهرانه انجام شده که نه تنها مورد پسند زمان خود بوده (و تکرارها این نظر را تایید می کنند) بلکه امروزه نیز ما از کاری که آنها کرده اند لذت می بریم و الهام می گیرم.

در این کتاب سعی بر این است که بدانیم تنوع شکلی که آنها به وجود آورده اند تا چه حد است و بعلاوه تا چه اندازه توانسته اند با الهام گیری از شکلهای طبیعی اطراف خود ، ترکیب های تازه به وجود آورند.
از بشر دوران غار فلات ایران ، زمینه در خور نداریم. ولی آنچه از حفاریهای ما قبل تاریخی ارائه داده اند و نقوشی را در بر دارند باید یقین کنیم که طرحهای به دست آمده حاصل شاید هزارها سال تمرین از دوره غارنشینی تا سفالگری است که سفالگران حرفه أی طرحهائی محکم و ماهرانه روی آنها به وجود آورده اند.
از میان دو گونه طراحی بر روی سفالها ، بنظر می رسد ک نوع کنده کاری شده آن بیش از طراحی با رنگ معمول بوده باشد. زیرا کف رنگ شاید به تجارب فراوان و برخورد تصادفی یا مایه لازم ، بستگی داشته است. بهرانجام ، تحقیق در این باره شاید از حدود وظیفه أی که دارم به دور باشد . دلی بطور طبیعی میتوان دریافت که کنده کاری کوزه ، کاری مناسب تر بوده و زودتر پیش آمده و رنگ آمیزی و طراحی با رنگ ، دیرتر شروع شده است.
از میان مقدار زیادی نقوش بر روی سفال مکشوفه از یک ناحیه ما قبل تاریخی درسی یلک ، مقداری نقوش کنده کاری شده به دست آمده است که نمی توان گفت بهمین علت مربوط به زمانهای گذشته دور است. چه بسا ، که گاهی کوزه گر مناسب دیده است که با نوک چوب مخصوص خود که به جای قلم از آن استفاده می کرده کنده کاری کند و در همان زمان که رنگ نیز موجود داشته از آن استفاده نکرده باشد.
در این کتاب ، حساب قدمت طرحهای یک ناحیه که کدام مقدم بر دیگری بوده مطرح نیست بلکه آشنایی با انواع طرحها که مردم یک ناحیه ما قبل تاریخی به وجود آورده اند مطرح است و همچنیناین موضوع در میان است که تا چه اندازه مردم این نواحی ما قبل تارخی که دور از هم یا که نزدیک هم بوده اند از یکدیگر برداشت شکل زینتی کرده اند و عموماً معلوم گردد شکلهای زینتی ایکه مردم گذشته های دور این سرزمین به وجود آورده اند تا چه حد اعتلا یافته است.

از میان آثار به دست آمده از حفاری تپه سی یلک که قدمت آنرا تا به چهار هزار و پانصد سال پیش از میلاد می رسانند مقداری کوزه و ظروف سفالی منقوش در دست است که دارای ابتدایی ترین نقش کنده شده می باشند و چنانکه گفته شد این نقوش قطعاً نمی توانند نقوش اولیه باشند ولی از لحاظ ترسیم از خطوط ساده استفاده شده و ترکیب گرفته اند.

مثلاً تکه سفال بشماره ۱۵ را سفالگر طراح با شکلهای گوشه دار زینت کرده است و عبارتند از سه گوشی هایی در سمت راست که بنظر می رسد با یک حرکت قلم سه بر ، آنها را بر روی یک سطح طویل موازی چنان کنده کاری کرده که قاعده سه گوشی ها را یک در میان به موازات بر سطح طویل قرارداده و به این طریق ، حدفاصل سه گوشی ها ، خط زیکزاکی یا (۷ـ۸) به وجود آورده است.
ستون دوم این تکه سفال با شکلهای به صورت ۸ کنده کاری شده و مجموع آنها بر رویهم ، الهام از شاخه گیاهی به نظر می رسد که به این طریق ساده طرح شده است. طرح سمت چپ تکه سفال ، سه گوشی بزرگ کنده شده ایست که دو طرف «وتر» آنرا با خطوط ساده موازی پر کرده اند. سفالگر طراح در عین اینکه خواسته است جا خالیهای سافل را پر کند به تنوع نقش ها نیز توجه داشته است.
در شکل (۱۶) ظرف سفالی پایه دار ، حاشیه أی در بخش بالای خود دارد که طراح سفال ، با نقش زیکزاکی (۷ـ۸) آنرا برجسته سازی کرده و میان هر شکل (۷) یا (۸) را با یک گردی زینت بخشیده است. ایجاد این نقش (۷ـ۸) ساده ترین کاری است که یک سفالگر می توانست مانند خطوط هاشوری انجام دهد. زیرا گل کوزه را چون نواری گرد در آورده و به صورت (۷ـ۸) دور تا دور حاشیه را نقش کرده است. همینگونه نقش بندی را بر روی ظرف پایه دار دیگری که با شماره (۱۷) ارائه شده است می توان دید.
نظیر نقش بندی زیکزاکی در شکلهای (۱۶و۱۷) را در کوزه بشماره (۱۸) می توان دید. ولی در اینجا برجسته سازی نشده بلکه آنرا با رنگ انجام داده اند. « متأسفانه عکسی از کوزه شماره ۱۷ در دسترس نبود»
آیا رنگهایی که سفالگران ما قبل تاریخی برای نقشین کردن کوزه ها و سفالها بکار می بردند چه چیزی بود؟ شاید تا همین اواخر ، باستانشناسان روی آن نمی توانستند حدسی بزنند. گیرشمن در کتاب خود «ایران از آغاز تا اسلام» در فصل مربوط به تمدن هزاره چهارم پیش از میلاد در سی یلک ، نوشته است : « چینه ، جای خود را به خشت گلی که تازه اختراع شده بود داد و رنگ قرمز که با آن دیوارهای اطاقها را می اندودند وسیله تزئین داخلی بشمار میرفت. این رنگ ، مخلوطی از اکسید آهن (که در فلات ایران بسیار عمومیت داشته) و همچنین عصاره میوه بوده است. »
اظهارات گیرشمن درباره استفاده مردم ما قبل تاریخی ناحیه سی یلک از اکسید آهن ، یادآور خاطره أی در زمینه استفاده از اکسید آهن در دیه «کلپورکان» (ناحیه ساروان در مکران بلوچستان) است.

در دی ماه سال ۱۳۳۵ شمسی که به منظور بررسی نقوش زینتی مردم ایران به آن سامان رفته بودم ، بر حسب علاقه أی که اظهار نموم مردم بومی خاطرنشان ساختند که در دیه «کلپورکان» کارخانه سفالگری وجود دارد. چون می دانستم که نام کارخانه باید منحصر به چال و کوره بومی و کار دستی باشد با یکنفر بلد به آنسو عزیمت کردم و بکار گاه کوزه گری زنی بومی در زیر سایه چادری سیاه وارد شدم. زن سفالگر روی تخته پاره أی به ساختن ظروف و کوزه های گلی مشغول بود. به یاد تذکر گیرشمن افتادم که ایضاً در کتاب فوق الذکر خود نوشته بود : « درتپه سی یلک

یکنوع از ظروف در جوار مصنوعات قدیم بظهور رسید که کوچک تر از ظروف دیگر بود ولی با دقت بیشتری انجام می شد. پیدایش این ظروف نشانه اختراع چرخ کوزه گری است. این چره عبارت بود از یک تخته ساده باریک که روی زمین قرارداشت و شخصی آنرا می چرخاند . اهمیت این ظروف در تزئین آنهاست که با رنگ مشکی روی زمینه قرمز سفال که به سیاهی میزد حیواناتی را در حال جست و خیز نقش کرده بودند. در هیچ جای دیگر نظیر این فن شناخته نشده است. اینکار میرساند که فلات ایران زادگاه اصلی ظروف منقوش است و این اقدام اولین بار در حدود هزاره چهارم پیش از میلاد تنها به وسیله کوزه گر ماقبل تاریخی این فلات صورت گرفته است. »

زن کوزه گر «کلپورکانی» نیز کوزه های خود را بر روی تخته پاره أی سرانجام میداد و در مواقع لزوم با انگشتان پا به آهستگی آنرا روی زمین هموار ، می چرخانید.
در اندکی دور تر از سیاه چادر ، در میان چاله أی بزرگ ، مقدار زیادی کوزه های نیم پخته در حال سفال شدن بودند و چند نفری گاه به گاه کوزه های پخته را از چاله به کنار می کشیدند و آتش چاله را نیز می تابانیدند.
زن کوزه گر، کوزه پخته أی را برداشت و مشغول نقش اندازی شد و من به یاد سفالگران ماقبل تاریخی به انگشتان زن کوزه گر که با مهارت طرح ریزی بومیانه می کرد چشم دوختم. سر یک چوب نازک را هر بار به مایع داخل گودی یک سنگ فرو می برد و پس از اندودن آن ، پیرامون ظرف را با نقوش هندسی زینت می کرد.

مایع داخل سنگ ، زردی أی چون آب پیاز بر روی کوزه جا میگذاشت. پرسیدم که آن مایع چه می باشد ؟ پاسخ داد آب خالص است که هر بار داخل گودی سنگ می ریزد و این سنگ از کوه مقابل آورده شده است .
سنگ را بررسی کردم با جنس فلز مخلوط بود. با سرانگشت از آن مایع بر روی تکه سفالی مالیدم . به رنگ قهوه أی زلال بود . زن کوزه گر اندیشه ام را در قیافه ام خواند و گفت این رنگ چون آتش و حرارت ببیند تیره و سیاه می شود و سپس کوزه أی منقش را که دوبار حرارت دیده بود به من نشان داد . درست به همان کوزه هایی می مانست که اینک در موزه ایران باستان به فراوانی به چشم می خورد.

سفالهای دوران چرخ کوزه گری شاید با برخورداری از گردش منظم چرخ ، رنگ آمیزیهای منظم تری به خود گرفته باشند . ولی بهر انجام ، ظروفی از ماقبل تاریخ تپه سی یلک در دست است که نقوش آنها ، هم کنده کاری و هم رنگ آمیزی شده می باشند . مانند شکل (۱۹) و ظروف سفالی دیگری از همین قبیل نیز موجودند که فقط رنگ آمیزی شده اند مانند شکل (۲۰) . طرح این قبیل سفالها با شماره (۲۱) ارائه می شود.

چنان که در شکلهای مربوطه دیده می شود نواری کمربندی و شطرنجی دارند و بخش بالای آنها دارای کنده کاری و طرح زیکزاکی (۷و۸) می باشد .
استفاده از رنگ سنگهای معدنی به آسانی برای مردم ماقبل تاریخی مقدور نشده است. تجربه این کار چیزی نبوده است که به ذهن آنها راه یابد جز اینکه باور کنیم تصادف آنها را با این رنگ آشنا کرده و موجب برخورداری شده است.
بهر انجام ، با کشف این رنگ ، سلیقه مردم ماقبل تاریخ دامنه گرفت و ذوق آنها در راه طرح ریزی و ترکیب بندی شکلهای ساده ، وسعت یافت . با این همه ، آنچه به نظر می رسد این که : « تا با تمرینات زیاد در طرح ریزی مهارت فنی پیدا نکرده بوده اند ، خطوط ساده و منکسر و متقاطع همچنان تنها نقوش زینتی بوده است.»
شکل (۲۲) که ظرف سفالی پایه داری را نشان می دهد دارای دو گونه نقش ساده می باشد : بخش بالای ظرف دارای خطوط مایل است و بخش پایین با خطوط متقاطع زینت شده است. از شکل ۲۲ متأسفانه تصویری در دسترس نبود.
سفالگر طراح توجه داشته است که آن چه در بالا طرح کرده تکرارش در پایین خوش آیند چشم نیست و از این رو ، بخش پایین را به وسیله خطوط متقاطع پر کرده است.
میدان برای سفالگر طراح به تدریج وسیع گردید و مشعر هنری او در ایجاد نقوش متنوع به کار افتاد. از خطوط متقاطع به انواع مختلف استفاده کرد و چنان که در شکل (۲۳) دیده می شود لیوان دسته دار را در دو بخش زینت کرد. بخش بالای آن را با خطوط متقاطع شکل داد و سراسر بخش پایین را رنگین نمود. « از این لیوان نیز تصویری در دسترس نبود.»

در لیوان دیگری (شکل ۲۴) می بینیم که نیمه پایین آن ساده می باشد و سه خط موازی دوره آن را کمربندی گرفته و بخش بالا با خطوط منکسر را هاشور زده است.
همین کار را روی سه ظرف سفالی دیگر نیز تکرار کرده اند و شکلهای (۲۵و۲۶ و۲۷) آنها ارائه می دهند . که متأسفانه از این شکلها نیز تصویری در دسترس نبود.
در دو ظرف سفالی که دهانه آنها از یک طرف لبه دراز ناودانی پیدا کرده است کوزه گر با دو سه خط کمربندی به آنها زینت بخشیده و به آن کفایت کرده است . شکلهای (۲۸ و ۲۹) .
خطوط موازی ، زمینه زینت بخشی فراوانی برای کوزه گر طراح ماقبل تاریخی شده و از آن ، به طرق مختلف استفاده نموده است.

چنانکه در شکل (۳۰) دیده می شود ظرف سفالی ایکه چون گیلاسی ساخته شده و بدنه أی بلند دارد از پایین تا بالا با فواصل مختلف و با خطوط موازی نقش شده است و جاخالی دو دسته خطوط موازی نیز با نوک قلم نقطه چین شده است. همچنین برای خوش آیند چشم ، خطوط را به یک پهنا نگرفته بلکه باریک تر و پهن تر گرفته اند.
به نظر می رسد که کوزه گر طراح نسبت به کاری که انجام می داده آگاهی داشته و از این رو ، به تناسب و تنوع فواصل خطوط توجه می کرده است. طرح این سفال با شماره (۳۱) ارائه می شود.
ظروف فراوانی در این زمینه به دست آمده است که دارای چنین ترکیب و نقشی می باشند . مانند شکلهای (۳۲ و ۳۳ و ۳۴ ) که از خطوط موازی در هر کدام به نحوی استفاده شده و در یکی از آنها (۳۴) نقش سه گوشه أی نظیر خار گل سرخ به کار رفته است.
همچنین در فواصل دو خط موازی ، نقوش روی سفالها از خطوط زیکزاکی به صورت حرکت مار و به صورت منحنی های متواتر موجی شکل استفاده کرده اند و این قبیل نقوش را شکلهای (۳۵ و ۳۶) و طرحی از شکل (۳۶) با شماره (۳۷) و شکل های (۳۸ و ۳۹) ارائه می دهند.
بعلاوه اینها ، در میان این خطوط موازی کمربندی ، نقوش دیگری از انواع هفت و هشتی شکل (۷و۸ ) را بکار گرفته اند مانند شکل (۴۰) که خطی افقی میان زیکزاک را بریده است.
از شکلهایی که نام برده شده اما در کتاب وجود ندارد متأسفانه تصویری در دسترس نبود . تنها صرف آشنایی با نقوش از آنها نام برده شده است.

یا شکل (۴۱) که نقوش هفت و هشتی در بالای خطوط کمربندی قرار گرفته و لبه ظرف را پر کرده است.
یا در نقش (۴۲) که خطوط منحنی أی معکوس هم در میان دو خط موازی کمربندی این ظرف ، هاشورهای عمودی گرفته است.
یا ظرف به شماره (۴۳) که بخش بالای آن ، خانه های شطرنجی متمایل به لوزی دارد و پس از چندین خط کمربندی موازی نازک ، خطوط هفت و هشتی شکل پهن ساخته شده و در پایین با دو خط نازک کمربندی و یک خط پهن محاط شده است.
عالیترین نقش از نوع زیکزاکی یا هفت و هشتی شکل را در ظرف سفالی أی می تواند دید که طرح آن با شماره (۴۴) داده شده است.

چنانکه در طرح دیده می شود پس از دو خط موازی کمربندی پهن و نازک ، در یک زمینه وسیع تر ، شکل های هفت و هشتی دو خطی أی شروع شده که با هاشور ها و سفید گذاشتن و سیاه کردن ، با آنها بازی مطبوعی شده و جاخالیهای این زیکزاکیها را نیز با نقشی شبیه گل چهارپر ، پر کرده اند.
بخش پایین این هفت هشتی شکل ( و همچنین پایه را) با خطوط پهن کمربندی رنگ آمیزی نموده اند.
جز این شکلها ، در میان خطوط موازی و کمربندی ظروف ، از گردیها و منحنی ها نیز برای زینت بخشیدن به وضع خاصی استفاده نموده اند. مانند شکل (۴۵) که از گردنه کوزه سفالی که دارای خط کمربندی پهن است نیم دایره هایی با انحنای به سوی پایین شروع کرده اند و حد فاصل این نیم دایره های پشت به هم کرده را با هاشور پر نموده اند و مضافاً در زیر نیم دایره های پایینی نیم دایره های دیگری طرح کرده اند که یک در میان آنها را سیاه کرده و هاشور زده اند.
یا در طرح ظرف دیگری ، دیده می شود که به نیمدایره های معکوس خطوط کوتاهی چون اشعه خورشید داده اند و حد فاصل آنها را هاشور نزده اند. شکل (۴۶).

و بالاخره ،کوزه گر طراح از همین نقوش نیم دایره أی الهام گرفته نیم دایره های دو خطی أی را که پشت به هم داده اند به کار گرفته است . شکل (۴۷).
در میان این نقوش که خطوط موازی به بهترین شکلی به کار گرفته شده اند، رعایت ضخامت و ظرافت این خطوط به بهترین وجهی شده و در فواصل هر دو دسته خط موازی ، خطوط منکسر بیاری گرفته شده اند و هاشور ها نیز نقش عمده پیدا کرده برای خوش آیندی چشم در اغلب جاها نقش سایه روشن را یافته اند.

مهارت در استفاده از خطوط موازی کم کم کوزه گر طراح را به ایجاد شکلهای دیگری واداشته است.
از خطوط متقاطع که با رنگ پر می شده و نقوش شطرنجی به وجود می آمده به طریق دیگری از آن استفاده شده است: کوزه گر طراح با توجه به شکل ظروف سفالی از تکه هایی از آن الهام گرفته و از خطوط متقاطع در ظرف سفالی به شماره (۴۸) که چون قوری می باشد و دهانه دراز به جلو دارد ، دو بال ساخته و به این طریق پرنده أی به وجود آورده و اندیشه را به بازی گرفته است.
از این طرح به انواع مختلف استفاده شده است مانند شکل های (۴۹ و ۵۰) که از گردن کوزه های دسته دار خطوط چندی را سرازیر کرده به یک نقطه رسانیده اند . این کار را روی سفالهای فراوان کرده اند ، مانند دو طرح از همین قبیل نقوش که با شماره های (۵۱ و ۵۲ ) ارائه می شود ، و به علاوه ، خطوط متقاطع را هم از گردن و هم از دماغه ظرف شروع کرده ، ساده ، متقاطع و سیاه نقش کرده اند. مانند شکل های (۵۳و۵۴).
این نقش گیسویی گویی طرفدار زیادی داشته که کوزه گر طراح آن را به صورتهای مختلف روی ظرف سفالی به کار گرفته است. زیرا اگر در کوزه به شماره (۵۵) نظر کنیم از بن دماغه شروع کرده و به دو شکل آن را نقش بندی نموده اند. بخش جلوی متصل به دماغه را از خطوط متقاطع و دنباله را یک سره سیاه گرفته اند ، و به علاوه بر روی همین کوزه طرحی بر دماغه دارد که بسان چشم پرنده آن را ساخته اند و همچنین بر گردن کوزه خط منحنی ای چون حرکت مار بر روی خط کمربندی رسم کرده اند و از زیر این خط نیز گردیهایی آویخته طرح نموده اند.
در کوزه های شماره (۵۶ و ۵۷) می بینیم که دماغه ها با خطوط متقاطع پر شده و بن دماغه دارای همان نقش گیسویی بوده و بعلاوه بر رویه وسیع کوزه سطوحی شطرنجی (سیاه و سفید ) نشان داده اند.

نقش های گیسویی و شطرنجی به فراوانی بر روی کوزه های سی یلک رسم شده اند . مانند شکل های (۵۸و ۵۹ ، ۶۰،۶۱،۶۲،۶۳) متأسفانه از شکل ۵۱ به بعد تصویری در دسترس مولف نبود و تنها برای آشنایی با شکل نقوش آنها از آنان یاد شده است. برای مزید آشنائی، شکلهای با شماره (۷۹ـ۸۰ـ۸۱) از تعدادی کوزه های ارائه شده، در اینجا آورده می شود، و بعلاوه طرحهائی از سفال های دماغه دار را هم با شماره های
برای مزید آشنایی ، شکلهایی با شماره (۷۹و۸۰ و ۸۱) از تعدادی کوزه های ارائه شده ، در این جا آورده می شود ، و به علاوه طرحهایی از سفالهای دماغه دار را هم با شماره ۸۵ ارائه می دهد.
شاید خطوط و نقش کوتاه مانند متواتری که بر دوره سفال به شماره ۹۱ دیده می شود در واقع حاکی کوههای حوالی کوزه گر سی یلک باشد که الهام بخش او در ایجاد سلسله کوههایی

(تزئینی ) شده است ( خاصه که بر یک سوی لبه این ظرف سر آهو نیز ساخته باشند.)
یا ظرف سفالی دیگری که با همین نقش سلسله کوهها تزیین شده ، ماری را نیز روی آن نقش کرده اند . شاید که مارهای موجود در نواحی کوزه گر ، مورد علاقه دیگری بوده باشد. شکل ۹۲ .
همچنین در همین گونه ظروف که با نقش سلسله کوهها مزین شده و این بار کوهها رنگ سفید دارند نقش خورشید را بکار برده اند که باز بتوانند حاکی آفتاب سوزان زوال ظهر باشد که همه اشیاء و اطراف را سفید کرده اند . این ظرف ، نیز دسته أی دارد که بر سر و صورت حیوانی شبیه است . شکل ۹۳ .
این سه ظرف که با شماره های (۹۱ ، ۹۲ و ۹۳ ) ارائه گردید ، همه آنها بدون دماغه بوده اند و دهانه گرد داشته اند و چنانکه دیدیم دو تای آنها دسته أی نیز داشته اند که به شکل سر حیوان آنها را ساخته بوده اند. که از این شکلها تصویری در دسترس نبود . ولی اینک ظرفی ارائه می شود که مانند اغلب ظروف سفالی ارائه شده دارای دماغه بلند می باشد و نقش سلسله کوهها را دارد و مضافاً دارای یک دسته گرد است و پایین بخش عمومی ظرف ، صاف و ساده می باشد و مانند دو ظرف از سه ظرف ارائه شده ، شیار دار نیست و بعلاوه ، روی دماغه بلند این ظرف را با نقش نیم گردی مزین کرده اند . شکل ۹۴ .
در میان کاسه های مکشوفه از سی یلک تعدادی ظروف دیده شده که دارای نقش دورو می باشند به این عبارت که هم بیرون را منقوش کرده اند و هم داخل را. مانند کاسه سفالی شماره ۹۵ که پایه آن را با خطوط موازی افقی زینت کرده اند و از لبه کاسه نیز جابجا دو خط موازی پهلوی هم را باهم تا به اولین خط کمربندی پایه ادامه داده اند. طرحی از این کاسه با شماره ۹۶ ارائه می شود.
همین کاسه بشماره ۹۵ که بخش بیرون آن چون طرح بشماره ۹۶ زینت شده ، نقش داخل آن از لبه تا مرکز کف کاسه ، بطور سه گوش بهم رسیده اند و این قسمتهای سه گوشی را یک در میان با هاشور متقاطع رسم کرده اند و آنهای دیگر را با خطوط زیکزاک (۷ـ۸) پر کرده اند.
داخل خود کاسه با شماره ۹۷ و طرحی از آن با شماره ۹۸ و طرحی که نمای داخل و خارج کاسه را می نمایاند با شماره ۹۹ ارائه می شود.

کاسه أی دیگر که مانند کاسه شماره (۹۵و۹۷) و طرحهای (۹۶ و۹۸) از بیرون دارای تزییناتی از لبه کاسه تا پایه می باشد ، داخل آن به صورت بسیار جالب نقش گردیده است. شکل(۱۰۰) .
چنانکه در شکل دیده می شود پرندگانی را طرح کرده اند که دایره وار از لبه داخل کاسه همدیگر را دنبال کرده و دور برداشته اند و تا مرکز کف کاسه پیچیده اند.
شاید این نقش عالیترین الهامی بوده باشد که سفالگر طراح از گردش دسته جمعی پرندگان آسمان محیط خود به ایجاد این طرح عالی دستبرده است. از این کاسه ، طرحی دیگر ارائه می شود که نیمی از آن نقش بیرون و نیم دیگر نقش درونش را نشان می دهد. شکل ۱۰۱

نظیر چنین کاری در دو کاسه دیگر که ارائه می شود انجام شده است. بیرون این کاسه ها ساده می باشد ولی فقط داخل آنها را نقش بندی کرده اند. کاسه شماره (۱۰۲) را با طرحی شبیه دانه گندم که گوئی بدنبال هم ریه کرده و چون تسبیح آنرا به رشته درآورده باشند ساخته اند و سه بار این شکل را به صورت متحدالمرکز طرح نموده اند و چنانچه در شکل دیده می شود داخل این نقش ها را هاشور زده اند.
از این کاسه ها طرحی با شماره (۱۰۳) داده می شود که نیمی از آن بدون نقش و بیرون آنست و نیم دیگر نقش مشروحه می باشد که در داخل کاسه نشان داده اند. از این کاسه تصویری در دست نبود. کاسه سفالی دیگری مکشوفه از تپه سی یلک در داخل خود دارای نقوش طنابی شکل بصورت دوایر متحدالمرکز است ولی در حوالی کف کاسه بصورت چهارگوشی درآمده که اضلاع آن در وسط به طرف مرکز شکسته شده و در نتیجه در چهارگوشه بشکل لوزی درآمده است و نیز در مرکز دو مثلث نقش شده که راس آنها بهم وصل است. این دو مثلث را با رنگ تیره پر کرده اند. شکل ـ۱۰۴
طرحی از این کاسه با شماره (۱۰۵) داده می شود. «از این شکل تصویری در دسترس نبود»
باستان شناسان طرحی دیگر از این قبیل کاسه را ارائه داده اند که دوایر طنابی شکل و متحدالمرکز آن درست همان است که شکل (۱۰۴) ارائه داده است ولی قسمت کف این کاسه از لحاظ نقش با آن فرق دارد و چنانکه در شکل دیده می شود ، این کاسه در محل کف و در امتداد

قطر ناقص طرحی زیگزاگی دارد که بر راس هر برجستگی آن خطی مستقیم بسوی بالا و پایین بصورت زیکزاک های بسیار ریز ادامه یافته است. (شکل ۱۰۶) . کاسه دیگری هست که نقش داخل آن از سه گوشیهایی تشکیل شده که قاعده آنها بر روی محیط دایره و راس آنها بطرف مرکز دایره در کف کاسه متوجه است. این نقش سه بار در دور داخل کاسه تکرار شده است. شکل (۱۰۷)
در شرح نقش کاسه با شماره (۹۷) آمده بود که داخل کاسه را به نحوی قسمت بندی کرده بودند که ایجاد سه گوشیهایی تا مرکز کاسه نمد بودند و بعضی از این سه گوشیها را با هاشور متقاطع پرکرده بودند و قسمتهای دیگر را با خطوط زیکزاک زینت بخشیده بودند.

همچنین پرندگانی را دنبال هم در شکل (۱۰۰) دیدیم که بنحو مطبوعی دایره وار تا مرکز ترکیب شده بودند. اینک نقش دیگری از کاسه سفالی ارائه می شود که به وضعی جالب ترکیبی از دو نقش مذکور دارد. شکل (۱۰۸) . چنانکه در نقش کاسه دیده می شود سه گوشیها چون کاسه های قبلی با هاشورهای متقاطع پرشده اند و قسمت های دیگر که نقوشی بشکل (۸) دارند چنان ساخته شده اند که گویی پرندگان نقش کاسه بشماره (۱۰۰) را ساده کرده و در اینجا به دنبال هم ردیف در حرکت اند.
کاسه أی دیگر را که در درون آن نقشبندی کرده اند با شماره (۱۰۹) نشان می دهیم. لبه این کاسه را در داخل با خطوط کوتاه و بفاصله گرداگرد طرح کرده اند و در پایین این نقشبندی خطوطی را موازی و متقاطع بصورت خانه های لوزی درآورده اند و خانه هایی را خالی گذارده و خانه های دیگر را با خطوط متقاطع پر کرده اند ، بطوریکه دو رج را زینت بخشیده اند و از زیر یکی از لوزیها نیز سه خط عمودی فرود آورده اند.
ضمن ارائه نقوش سه گوش در شکل (۹۳) دیدیم که از سه گوشی های مکرر پهلوی هم استفاده شده و سه گوشی های واقع بین دو سه گوشی را که راسش به پایین بوده با خطوط متقاطع هاشور زده اند. از این قبیل نقوش به فراوانی بر روی سفالهای مکشوفه از سی یلک دیده شده است. از جمله ، طرحی از روی نقش سفالی که با شماره (۱۱۰) ارائه می شود موجود است که از تکرار نقوش سه گوشی در چهار ردیف استفاده شده است. به این نحو که از لبه ظرف پس از یک طرح افقی بر دوره لبه ، از خطوط زیکزاک استفاده شده زمینه سه گوشیهایی را که قاعده آنها در پایین قراردارد ساده گرفته اند و سه گوشیهایی را که قاعده شان در بالا قرار دارد با خطوط افقی هاشور زده اند و پس از دو رج خط افقی طرح کردن ، نقش بالا تکرار شده و ایضاً به همین طریق تا پایین ظرف سفالی را پر کرده اند. در پایین ظرف نیز سه گوشیهایی پرتر به وجود آورده اند.
بر روی چندین ظرف مکشوفه از سی یلک نقوش لوزی و نیمه لوزی دیده شده است.
در شکل (۱۱۱) طرح ظرفی داده شده که تا نیمه آن طرح نیمه لوزی و تمام لوزی است و در پایین این نقش دو رج طرح ریزی کرده اند که به صورت طناب است. بخش پایین این ظرف ساده می باشد.
در ظرف سفالی أی که با شماره (۱۱۲) داده شده از به وج

ود آوردن دو سطح مستطیلی در میان خطوط متوازی عمودی و طرح اقطار این مستطیل ها ، سه گوشی هایی بوجود آورده اند که بخش بالا و پایین را ساده و پهلویی ها را با زمینه تیره نشان داده اند. این ظرف در لبه و بخش پایین نقش با خطوط موازی افقی زینت شده است. (از این شکلهای ۱۱۰ و ۱۱۱ تصویری در دسترس نبود )
ظرف دیگری نیز هست که از لحاظ نقش بی شباهت به ظرف قبلی ارائه شده نیست . نقش اصلی همان است که دیدیم ولی در این یک ، سطوحی افقی و پهن به موازات خطوط نازک ، بر دور ظرف سفالی گشته است. شکل (۱۱۳) که از آن تصویر موجود نبود !

در ظروف سفالی مکشوفه از تپه سی یلک نقوش لوزی و نیمه لوزی و شطرنجی به فراوانی دیده می شوند. در ظرف سفالی أی که با شماره (۱۱۴) ارائه می شود نقش لوزی یک دور بر قسمت بالای ظرف گشته و دوره بیرونی لبه را پرکرده است و همه آنها در میان دو ردیف خط افقی قرارگرفته اند. بر بدنه این ظرف از ترکیب خطوط عمودی و افقی خانه های شطرنجی به وجود آورده اند و یک در میان آنها را تیره نموده اند و قسمت آخر نقوش که در پایین ترین قسمت شکل استوانه أی ظرف قرار دارد. خط نسباً پهنی مانند نوار ، دوره ظرف سفالی را احاطه کرده است. همچنین بر گردنه پایه این ظرف نیز خطی افقی کمربندی کشیده اند و از آن بصورت نقطه چین راسته زینت به وجود آورده اند. طرحی از شکل اصلی ظرف با شماره (۱۱۵) ارائه می شود.
در زمینه نقوش این ظرف سفالی ، ظروف چندی موجود است که هر یک بطریقی یادآور یک دوره استفاده از نقوش لوزی ، نیمه لوزی و شطرنجی می باشد که گویا مورد استعمال داشته است. ظرفی سفالی با قد نسبتاً بلند هست که قسمت بیشتر آن با نقوش لوزی و خطوط عمودی در سه رج زینت شده است . هر یک از این سه رج به وسیله دو خط افقی از رج دیگر فاصله یافته و بالای اولین رج و پایین آخرین رج از دو خط افقی پهن برخوردار است و چنانکه در شکل (۱۱۶) دیده می شود هر رج پس از یافتن شکلهای لوزی و نیمه لوزی در میان یک چهار گوشی دارای خطوط عمودی از دو طرف محصور شده است.
خطوط شطرنجی را نیز با خطوط عمودی با هم ترکیب کرده اند و چنانکه شکل (۱۱۷) ارائه می دهد ، دو خط موازی پهن از لبه ظرف سفالی شروع شده و از آخرین خط ، دسته خطوط عمودی و شطرنجی فرود آمده اند و در انتها نیز مانند بالای نقش با دو خط پهن افقی محصورند.

ظرف سفالی دیگری هست که نقش اصلی آن ، نواری شطرنجی است که بر نقش شطرنجی افقی آن متعامد است و طرفین نقش شطرنجی عمودی بوسیله خطوط عمودی پر شده است و خطی افقی میان این خطوط عمودی را گرفته دوره گشته است. شکل (۱۱۸)
ظرف سفالی دیگری هست که با برخورداری از همین نقش سفال بشماره (۱۱۸) خطوط افقی پهن و باریکی بالا و پایین نقش شطرنجی و عمودی را در برگرفته است. شکل (۱۱۹) .
ظرف دیگری ، بر میانه خود فقط دو رج نقش شطرنجی چون کمربند دارد و در پایین

تر نیز خطی افقی ، دوره گشته است. شکل (۱۲۰) این چند ظرف سفالی ، از لحاظ نقش یادآور دسته ظروفی هستند که در اوایل این کتاب نقوش شطرنجی و سه گوشی را ارائه داده اند. ( از تمام شکلهای یاد شده ، تنها شکل شماره ۱۲۰ در دسترس بود ) .
بازی با نقوش لوزی که بطور عمودی و افقی قرار گرفته باشند در میان طراحان تپه سی یلک معمول بوده است زیرا علاوه بر آنچه در این کتاب دیدم نقوش دیگری هست که این امر را روشن تر می سازد. ظرفی سفالی مکشوفه از تپه سی یلک هست که یک رج نقش لوزی عمودی بر بالای خود دارد و تعدادی ردیف افقی چون پایه أی بر این لوزی ساخته شده و لوزیهای دیگری در یک ردیف بطور افقی و هاشور زده ساخته اند که نیز چندین خط کمربندی افقی در پایین دارد. شکل (۱۲۱) . ظرف سفالی دیگری هست که در انها نقوش هاشوری متقاطع و نقوش نیمه لوزی را بکار برده اند.

در ظرف شماره (۱۲۲) که دهانه آن نسبت به بدنه اش تنگ تر است ، بر لبه بیرونی آن از خطوط متقاطع استفاده شده و پایین تر ، نقوش نیمه لوزی را چنان بکار برد اند که اقطار کوچک (یا قاعده مثلث) بهم متصل می باشند. در ظرف سفالی دیگر ، نقوش نیمه لوزی بر دور لبه ظرف قرار دارد و

 

خطوط متقاطع هاشوری در پایین تر بکار رفته است ـ شکل (۱۲۳) زیر این خطوط متقاطع را خطی پهن و کمربندی کشیده اند و از آن در فواصلی گردیهایی را بعنوان زینت بکار برده اند و بعلاوه ، از این خط کمربندی در چهارجا ، سه خط را با هم تا به زیر ظرف سفالی کشیده اند و گلبرگی هشت پر را نیز در جاخالی بخش پایین این ظرف سفالی بکار برده اند . استفاده از نقوض هاشوری متقاطع و لوزیهای نزدیک به چهارگوش و احیاناً دسته خطوطی عمودی که به ته ظروف میرسد ، و یا استفاد از نقطه چین ها و گردیها برای زینت جاخالیهای ظروف سفالی بسیار معمول بوده است و به نظر می رسد که کوزه گر طراح ، دیگر میدانسته یا یادگرفته بوده که از خطوط به چه نحوی استفاده کندو هریک را در چه محلی بکار برد.

شکل (۱) این کتاب که در اینجا دوباره با شماره (۱۲۴) آورده شده ، برای ما روشن می سازد که کوزه گر طراح تا چه حد مهارت فنی به دست آورده و خط کشی ها و هاشور زنی های او چقدر با قدرت انجام می شده است یا دریافته بوده است که سطوح بزرگ را چگونه کوچک نموده تناسبی میان این سطوح با دیگر سطوح بوجود آورد. مثلاً در همین سفال شماره (۱۲۴) می بینیم که

لوزیهای نزدیک به چهارگوشی را با کمک دو خط متقاطع بصورت ضربدر (×) به مربعات کوچکتری قسمت نموده اند و این دو خط متقاطع را پهن تر گرفته و میان آنها را پر نکرده اند . در نتیجه ، زمینه خالی این خطوط متقاطع به صورت (×) یک هم آهنگی با دیگر زمینه های خالی پیدا کرده است. یا با بکار بردن گردیها در پاین ترین خط کمربندی ، وسعت خالی پایین ظرف را بصورت مطبوعی در آورده اند و وسعت بظاهر زیاد جاخالی این بخش را با سه خط عمودی موازی و گاهی با یک مثلث توپر ، پر کرده اند.
از این شکل تصویری متاسفانه در دسترس نبوده و باز هم تنها محض آشنایی با نقوش از آنها یاد کرده ایم .
در مناطق فارس و شوش ، پاره سفالهایی از ظروف سفالی به دست آمده است که علاوه بر نقوش مشابه سفالهای تپه سی یلک و گیان نهاوند و تپه حصار ، نقوشی دیگر ارائه می دهند که اختصاص به مردم فارس داشته و یا که با استفاده از نقوش همجواران تغییراتی در نقوش خود داده بصورت نوی آنها را عرضه کرده اند .
شکل (۲۷۰) که پاره سفالهای مکشوفه از نواحی فارس را ارائه می دهد ، هفده نقش مختلف دارد که مجموعاً متشکل از نقوش هندسی و حیوان و پرندگان است . این نقوش در چهار ردیف اند که بتدریج از ردیف بالا و از سمت چپ بشرح آنها پرداخته می شود:
نقش نخستین از سمت چپ ردیف بالا، عبارت است از یک خط عمودی که محور دوایر بر رویهم نهاده ، به حساب می آید. در برخی جا ، این دوایر ، از حرکت مارپیچی دو خط (که متقاطع شده اند) بوجود آمده اند و ما ، در شرحهای گذشته این کتاب به آنها برخورده ایم.
نقش دوم ردیف بالا از سمت چپ ، چهارپایی شاخ دار است که حرکت «راسو » دارد ولی شاخ آن مانند شاخهای فانتزی حیواناتی دیگر که نه گردیده می باشد و عبارتست از خط مستقیمی که از کله حیوان به عقب سر و بالا رفته و دو طرف این خط را با چهار گوشی هایی که مانند شاخه درختان شده و یاد آور گوزن جوانی است.
بخش سوم از ردیف بالا ، خطوط متقاطع مایلی است که بصورت ضر

بدر آورده اند.
بخش چهارم ، چهارگوشیهای نامنظمی در داخل هم است و چهار گوشی بزرگ با خطوط متقاطع پر کرده اند.
نقش پنجمین ، عبارت از مربعاتی است که هر مربع را از گوشه أی دیگر بوسیله خط منحنی جدا کرده اند و یک قسمت را رنگ آمیزی کرده و سمت دیگر را همچنان با رنگ زمینه سفال باقی گذاشته اند.

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
word قابل ویرایش - قیمت 0 تومان در 43 صفحه
رایگان – خرید و دانلود
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد