دانلود مقاله جمعیت و تنظیم خانواده

word قابل ویرایش
236 صفحه
27700 تومان
87,000 ریال – خرید و دانلود

جمعیت و تنظیم خانواده

جمعیت
تعریف : مجموعه ای از انسانها ، جانوران ، گیاهان یا عناصر متمایز دیگری که حداقل در یک صفت مشترک باشند . مثل جمعیت یک شهر ، یک کلاس ، یک گروه سنی معین . در تعریفی دیگر به مجموعه ای از افرادی که به یک گونه تعلق دارند و در مکان مشخصی زندگی می کنند جمعیت گفته می شود .
انواع جمعیت :
در مطالعات جمعیت شناسی جمعیت ها را به اشکال مختلف طبقه بندی می نمایند که موارد زیر از آن جمله اند :
 جمعیت مقیم یا قانونی (Dejure) : تمام کسانی را شامل می شود که تابعیت کشوری را دارند و یا اهل منطقه ای هستند صرف نظر از اینکه هنگام سر شماری در محل حضور داشته باشند و یا حضور نداشته باشند .
 جمعیت واقعی یا حاضر (Defacto) : کسانی را شامل می شود که در هنگام سرشماری در محل حضور داشته باشند و مورد شمارش قرار بگیرند .
 جمعیت اصلی : جمعیت کل جامعه یا کشور را جمعیت اصلی می نامند .
 جمعیت محدود یا فرعی : جمعیت بخشهای کوچکی از کل را جمعیت فرعی می نامند که نسبت به جمعیت کل جامعه یا کشور کوچکتر و محدودترند .
 جمعیت باز : جمعیتی است که در افزایش یا کاهش آن ، علاوه بر موالید و مرگ و میر ، مهاجرت (درون کوچی و برون کوچی) نیز تأثیر دارد .

 جمعیت بسته : جمعیتی است که در افزایش یا کاهش آن مهاجرت نقشی ندارد و تغییرات آن فقط از اختلاف زاد و ولد و مرگ و میر ناشی می شود .
 جمعیت طبیعی (بدوی) : جمعیتی است که در اختیار قوانین طبیعت قرار دارد و قادر به مبارزه با مرگ و حیات نیست .
 جمعیت ثابت : جمعیت بسته ای است که برای مدت طولانی در معرض میزانهای ثابت تولد و مرگ قرار گیرد و میزان افزایش سالیانه این جمعیت به سوی مقدار ثابتی میل کند .
 جمعیت متوقف : جمعیت ثابتی است که در آن میزان افزایش طبیعی صفر باشد.
 جمعیت متعادل (متوازن) : جمعیتی است که در لحظه ای معین از زمان دارای حجم ثابت و میزانهای موالید و مرگ و همچنین میزان مهاجرتهای درون کوچی و برون کوچی برابر باشد . این جمعیت را نباید با جمعیت ثابت اشتباه کرد چرا که در جمعیت متعادل این وضعیت موقتاً چنین است .
 جمعیت متناسب (مطلوب) : جمعیتی است که حجم مناسب برای تحقق و حفظ برخی از هدفهای مشخص و مورد قبول اجتماعی را داشته باشد .
تراکم جمعیت :
تعداد افرادی که در زمان خاص در واحد خاصی از سطح ( مثلاً کیلومتر مربع)‌ زندگی می کنند تراکم جمعیت انسانهای آن منطقه را تشکیل می دهند .

جمعیت شناسی

واژه جمعیت شناسی و یا Demography مرکب از دو کلمه یونانی Demos به معنی مردم و جمعیت و گرافوس graphos به معنی شناسایی ، توصیف به نگارش و شناخت است . چنانچه گاهی به دموگرافی جمعیت نگاری نیز گفته می شود .
جمعیت شناسی مطالعه آماری جمعیت های در حال تغییر انسانی است علمی است که پدیده های جمعیتی را با دو روش علمی مورد مطالعه قرار می دهد . و موضوع مطالعه آن اطلاع و آگاهی بر جمعیت ها ، بررسی و شناخت نکات عمومی و بررسی چگونگی تغییرات و نوسانات کمی و کیفی آنهاست . بعبارت دیگر علمی است که باعث شناخت و مطالعه جمعیت و کلیه تغییرات آن چه از نظر تعداد ، جنس ، سن ، فرهنگ ، آداب و رسوم ، اقتصاد و . . . می باشد . همچنین جمعیت شناسی حرکات دراز مدت جمعیت را مورد مطالعه قرار می دهد و علل این حرکت را تبیین می‌کند . در حال حاضر جمعیت شناسی به دو شاخه بزرگ و مهم یعنی جمعیت شناسی کمی ( جمعیت شناسی آماری ) و جمعیت شناسی کیفی تقسیم می گردد .

هدف از جمعیت شناسی کمی مطالعه ترکیب و حرکات جمعیت در زمان و مکان معین و جستجوی علل این حرکات می باشد . حال آنکه در جمعیت شناسی کیفی مطالعه خصوصیات و ویژگیهای کیفی انسانها مورد نظر است که ساختمان حرکات جمعیت را بیشتر از نقطه نظر بیولوژیکی و وراثت و تأثیراتی که محیط اجتماعی و جغرافیایی در این جمعیت ها می گذارد مورد بررسی قرار می‌‌دهد .
در جمعیت شناسی به سه نوع پدیده آشکار زندگی توجه می شود :
۱ـ تغییر در تعداد جمعیت
۲ـ ترکیب سنی و جنسی جمعیت
۳ـ توزیع جغرافیایی جمعیت
این پدیده ها ماحصل پنج فرآیند جمعیتی است که عبارتند از :
۱ـ باروری ۲ـ میرایی ۳ـ زناشویی ۴ـ مهاجرت ۵ـ حرکات اجتماعی

چرخه جمعیت شناسی

رشد جمعیت در هر جامعه ای یک چرخه جمعیت شناختی ۵ مرحله ای را طی می‌کند .

شکل(۱-۱) :مراحل تحول جمعیتی

مرحله ۱ـ در این مرحله میزان تولد و میزان میرایی جمعیت زیاد است و چون این دو پدیده اثر یکدیگر را خنثی می کنند تعداد جمعیت تقریباً ثابت می ماند .
مرحله ۲ـ در این مرحله بعلت بهبود وضعیت اقتصادی میزان میرایی رو به کاهش می رود در حالیکه میزان تولد تغییر نمی کند . در دوران کنونی علت افزایش موالید در کشورهای جنوب آسیا و آفریقا را بیشتر بهبود شرایط بهداشت مادر و کوتاه شدن دوره شیر دادن کودک از پستان مادر منسوب می توان کرد .
مرحله ۳ـ در این مرحله میزان مرگ همچنان کاهش می یابد و میزان تولد هم رو به کاهش می‌گذارد و در همین حال تعداد جمعیت همچنان افزایش می یابد . به نظر میآید که هم اکنون جمعیت ایران در این مرحله از چرخه جمعیت شناسی است . در بعضی از کشورهای رو به پیشرفت نیز مانند چین و مالزی میزان موالید به سرعت کاهش یافته است .

 

مرحله ۴ـ در این مرحله میزان تولد هم کم می شود در ضمن تعداد مرگ هم کم باقی می ماند و در نتیجه تعداد جمعیت ثابت می ماند در این مرحله میزان رشد جمعیت به صفر می رسد . مثل بیشتر کشورهای پیشرفته صنعتی .
مرحله۵ـ در این مرحله تعداد جمعیت بعلت کمتر شدن میزان موالید از میزان مرگ کاهش می‌یابد که رشد جمعیت منفی می شود . مانند کشور ژاپن.

جدول (۱-۱): پر جمعیت ترین کشورهای جهان در سال ۲۰۰۰ و ۲۰۵۰ (تخمین زده شده) و جمعیت آنها برحسب میلیون

۲۰۵۰ POPULATION
(ESTIMATED, IN MILLIONS) MOST POPULOUOS
COUNTRIES IN 2050 2000 POPULATION
(IN MILLIONS) MOST POPULOUS
COUNTRIES IN 2000
1600
1300
403
312
304
285
244
211
188
182 India
China
United States
Indonesia

Nigeria
Pakistan
Brazil
Bangladesh
Ethiopia
Congo 1200
1000
175
212
170
151
145
128
127
123 India
China
United States
Indonesia
Brazil
Pakistan

Russia
Bangladesh
Japan
Nigeria

میزان رشد جمعیت
تغییرات در تعداد جمعیت اعم از اینکه افزایش یا کاهش حاصل نماید، رشد جمعیت نامیده می شود که در صورت افزایش ، رشد مثبت و در مورد کاهش، رشد منفی است.
میزان رشد جمعیت نماینده ازدیاد یا کاهش طبیعی جمعیت می باشد و با فرمول زیر محاسبه می شود:
تفاضل تعداد مرگها از موالید در مدت یک سال
۱۰۰۰ × = میزان رشد طبیعی جمعیت(R)
جمعیت وسط سال
رشد جمعیت تا ۱/۰ درصد جمعیت ثابت در نظر گرفته می شود. اگر رشد طبیعی جمعیت تا کمتر از ۵/۰ درصد برسد، جمعیت دارای رشد خفیف است‏، رشد ۱- ۵/۰ درصد را رشد متوسط، ۵/۱ تا ۱ درصد را رشد سریع و ۲- ۵/۱ درصد را رشد بسیار سریع می نامند و اگر رشد جمعیت بیش از ۵/۲ درصد باشد، رشد انفجاری نامیده می شود. میزان رشد سالانه ایران طبق آخرین آمار ۳/۱ درصد می باشد.
زمان دو برابر شدن جمعیت (Doubling time) زمان لازم برای دو برابر شدن جمعیت است. و با فرمول زیر محاسبه می شود:
۷۲
= DT
R
اگر میزان رشد جمعیت منفی باشد، با این فرمول زمان نصف شدن جمعیت (Halving time) بدست خواهد آمد.

ساختار جمعیت
ترکیب جنسی جمعیت :
نحوه ترکیب جنسی یک کشور تأثیر بسیار زیادی بر سایر متغیرهای جمعیتی ، اجتماعی و اقتصادی آن به جای می گذارد . بعنوان مثال کاهش زنان در یک منطقه بتدریج کاهش باروری و در نتیجه کاهش جمعیت را در بر خواهد داشت و کاهش مردان موجب کاهش فعالیت های اقتصادی و در نتیجه افت تولید و ارائه خدمات خواهد بود. برای سنجش توزیع جنسی جمعیت یک منطقه شاخصی به کار می رود که “نسبت جنسی” نامیده می شود و از محاسبه تعداد مردان یک منطقه نسبت به تعداد زنان همان منطقه در مقطعی از زمان بدست می آید . این نسبت را می توان به طور جداگانه برای سنین و گروههای مختلف محاسبه نمود که در این حالت “نسبت های جنسی ویژه” نامیده می شود .

ترکیب جنسی تحت تأثیر سه عامل می باشد :
۱ـ موالید پسر و یا دختر : بطور تقریبی در مقابل هر ۱۰۰ نفر نوزاد دختر ۱۰۶ـ۱۰۴ نوزاد پسر متولد می شوند که در تمام دنیا این نسبت تقریباً مساوی است .
۲ـ اختلاف مرگ و میر دو جنس : در کشورهای جهان سوم و در حال توسعه به دلیل مرگ و میر زیاد مادران در حین بارداری و زایمان، تعداد زنان نسبت به مردان کمتر می شود همچنین در کشورهای پیشرفته نسبت مرگ و میر زنان بعد از ۶۵ سالگی کمتر از مردان است . از طرفی در بسیاری از کشورهای پیشرفته مرگ و میر مردان به دلایل مشکل بودن شرایط کار مردان و حوادث ناشی از آن در مقایسه با مشاغل زنان بیشتر از زنان است، در نتیجه برتری زنان چشمگیر است .
۳ـ مهاجرت : نسبت مردانی که برای یافتن شغل و . . . به کشورهای دیگری می‌روند بیشتر از زنان است .
ترکیب سنی جمعیت :
منظور از ترکیب سنی پراکندگی بر حسب سن است. با توجه به اینکه سن یکی از ویژگیهای انسان و به تبع آن یکی از متغیرهای اصلی در جمعیت شناسی است لذا مطالعه ترکیب سنی مردان و زنانی که در عرصه زندگی اجتماعی یک جامعه به فعالیت مشغولند حائز اهمیت فراوانی است. بعنوان مثال تمرکز جمعیت در سنین پایین تر نشانگر آن است که بار بیشتری بر دوش جمعیت فعال از نظر اقتصادی قرار دارد. اطلاع و آگاهی از توزیع سنی جمعیت هر کشور خصوصاً از نظر پیش بینی وضع اینده و احتیاجات آتی جمعیت دارای اهمیت است.
جمعیت ها از نظر ترکیب سنی به سه دسته تقسیم می شوند:
۱) جمعیت جوان: جمعیتی است که بیش از ۴۰% آن را افراد کمتر از ۱۵ سال تشکیل می دهند.
۲) جمعیت سالخورده: جمعیتی است که نسبت افراد ۶۵ ساله و بالاتر آن ۱۰% یا بیشتر باشد.
۳) جمعیتهایی که در حال گذر از جوانی به سوی سالخوردگی هستند.
برای درک شناخت بهتر و سریعتر ساخت سنی و جنسی جمعیتها و نیز مقایسه آنها با یکدیگر از نمودارهایی به نام هرم سنی استفاده می شود.
هرم سنی نموداری است که در محور عمودی و افقی دارد. محور عمودی نماینده سن از صفر تا حداکثر و محور افقی نشان دهنده مقدار افراد هر سن یا گروه سنی
می باشد. از آنجا که هرم های سنی در مقابل عوامل مختلف بسیار حساس می باشد لذا انواع مختلفی از هرم های سنی در کشورهای مختلف می توان مشاهده نمود.
هرم های سنی نمایش دهنده وضعیت گذشته و حال یک جمعیت از لحاظ توزیع سنی و جنسی است و از این لحاظ در سه رده نامگذاری می شوند.

۱ـ هرم های سنی با قاعده پهن و نوک تیز (به اصطلاح میخی) در کشورهای
رو به پیشرفت دیده می شود که بخش عمده ای از جمعیت کمتر از ۱۵ سال دارند، میرایی گروههای سنی کودکان زیاد است و گروههای سنی بالا کم جمعیت است.
۲ـ هرم های سنی با پایه ای کم عرض تر و رأس پهن تر (تقریباً استوانه ای شکل) که در کشورهای پیشرفته صنعتی دیده می شود که جمعیت کمتر از ۱۵ ساله نسبتاً کم، میرایی گروههای سنی کودکان ناچیز و مقدار (درصد) گروه سنی بالا بیشتر است .

شکل(۲-۱): هرم سنی میخی و هرم سنی استوانه ای
۳ـ هرم های گلابی شکل : در کشورهای در حال پیشرفت دیده می شود که در سالهای اخیر برنامه‌های بهداشتی و تنظیم خانواده را با جدیت بکار بسته اند و در نتیجه تعداد تولدهای جدید و میرایی کودکان کاهش یافته و مستطیل های پایینی هرم کوتاهتر شده است. آخرین هرم سنی ایران (سرشماری سال ۱۳۸۵) نیز به این شکل است .

شکل(۳-۱) هرم سنی جمعیت کشور در سرشماری عمومی سال ۱۳۸۵ (گلابی شکل)

توزیع جغرافیایی جمعیت:
در هر سرزمین با توجه به امکانات زیستی، جمعیت در سطح آن پراکنده است، بطوریکه میان جمعیت و مساحت سرزمینی که جمعیت در آن زندگی می کنند رابطه ای وجود دارد ولی این رابطه ثابت نیست، یعنی میزان پراکندگی آن در هر جا یکسان نیست، به همین دلیل با موضوعی به نام تراکم جمعیت روبرو می شویم که به مجموع امکاناتی که جهت تولید مواد غذایی مردم منطقه نیاز است بستگی دارد.

حرکات جمعیت
حرکات جمعیت عبارت است از دگرگونیهایی که در طول زمان معینی در یک جمعیت ظاهر می شود. در یک جمعیت در طول یک دوره زمانی تعدادی متولد میشوند، تعدادی می میرند و بالاخره عده ای نیز محل سکونت خود را تغییر می دهند که هر یک در ترکیب جمعیت تأثیر می گذارند .
حرکات جمعیت خود بر دو گونه است :
الف ـ حرکات زمانی ( طبیعی ) که شامل تولد و باروری و مرگ و میر است .
ب ـ حرکات مکانی جمعیت که مهاجرت است .
ولادت و باروری
ولادت و باروری دو پدیده جمعیتی هستند که هر یک به نوعی در ترکیب جمعیت نقش دارند. از اصطلاح ولادت فقط برای نشان دادن تعداد ولادت ها استفاده می شود، در حالیکه وقتی فراوانی ولادت ها را در جمعیتی که قابلیت باروری دارد مطالعه می کنیم، در واقع با باروری سر و کار داریم. در بحث ولادت توجه به نوزاد یا مولود است اما در بحث باروری عمدتاً زنانی مد نظرند که بچه دار شده یا خواهند شد .

باروری عبارت است از توانایی بالقوه زاد و ولد یک زن یا یگ گروه اجتماعی از زنان. به عبارت دیگر باروری مشخص می کند که در یک گروه از زنان که در سن خاص قرار
می گیرند ، در یکسال چند فرزند متولد می شود . توانایی زاد و ولد معمولاً از سن ۱۵ سالگی شروع و در سن ۴۵ یا ۴۹ سالگی خاتمه می یابد .
عوامل متعددی در باروری زنان دخالت دارد . این عوامل را می توان در سه گروه عمده به شرح زیر تقسیم بندی نمود :
۱ـ صدمات و اختلالات بیولوژیکی که اصولاً ممکن است به ناباروری و عقیمی منجر گردد .
۲ـ بیماریها و فقدان بهداشت کافی که می تواند در سیر حاملگی دخالت نموده، به سقط، تولد مرده و ناباروری موقت و گذرا بیانجامد .
۳ـ عوامل اجتماعی و فرهنگی که در رابطه عمیق با آگاهیها و نگرش های افراد در جامعه نسبت به مسائل جمعیتی وباروری می باشد .
از جمله این عوامل مؤثر عبارتند از :
 عوامل محیطی: شرایط سخت محیط بر جنبه های فیزیولوژیکی باروری اثر
می گذارند. بعنوان مثال بررسی های انجام شده نشان داده است که لقاح در مناطق مرتفع پائین تر از نقاط کم ارتفاع می باشد.
 همگانی بودن ازدواج : در کشورهای در حال توسعه دیر یا زود ۹۵ تا ۱۰۰ درصد زنان بالاخره ازدواج خواهند کرد، در حالیکه در کشورهای پیشرفته صنعتی این نسبت ۹۰ـ۷۰ درصد است .
 سن ازدواج : هر چه سن ازدواج کمتر باشد ، میزان باروری بیشتر است. بطوریکه اگر سن قانونی ازدواج به ۲۰ سال برسد ۲۰ تا ۳۰% از میزان موالید کاسته می شود.
 سن بلوغ دختران : با افزایش سن بلوغ ، باروری کاهش می یابد و بالعکس . در کشورهایی مثل هندوستان و در نواحی گرمسیر سن بلوغ ۱۴ـ۱۲ سالگی است، در ایران ۱۴ـ۱۳ سالگی است.
 سن یائسگی: با افزایش سن یائسگی، بعلت افزایش طول دورۀ باروری، میزان باروری افزایش می یابد.
 دوره زندگی مشترک : ۲۵ درصد تولدها در ۵ـ۱ سال اول زندگی زناشویی و
۵۵ ـ۵۰ درصد تولدها در فاصله سالهای ۱۵ـ۵ زندگی زناشویی است.
 فاصله گذاری بین موالید : فاصله گذاری بین زایمانها می تواند تأثیر چشمگیری بر میزان باروری داشته باشد.
 سطح سواد زنان : بین باروری و سطح سواد ارتباط معکوس وجود دارد.
 آداب و سنن اجتماعی : مانند اعتقاد داشتن به کودک از جنس خاص (پسر یا دختر) که موجب افزایش میزان باروری می شود.
 اعتقادات مذهبی : مثلاً کاتولیک ها حق استفاده از وسائل پیشگیری از بارداری را ندارند.
 عوامل اقتصادی : فقر اقتصادی خود موجب فقر فرهنگی شده و بدین ترتیب زمینه افزایش باروری را آماده می سازد. عدم درآمد، اشتغال، بهداشت، تعلیم و تربیت، خدمات اجتماعی کافی و تغذیه نا مناسب با افزایش میزان باروری ارتباط دارند.
 پائین بودن سطح استانداردهای زندگی: موجب افزایش موالید میگردد.
 وضعیت تغذیه: رابطه عکس با میزان باروری دارد.
 طبقه اجتماعی
 چندهمسری: تعداد فرزندان را بیشتر می کند.
 در دسترس بودن خدمات تنظیم خانواده برای عموم
 قوانین کشوری: خیلی از کشورها به واسطه تنگناهایی که با آن مواجه شده اند، مجبور شده اند که کنترل جمعیت را بر اساس موازین قانونی دنبال کنند. مثل کشور چین که با در دست گرفتن قانون تنظیم خانواده، سعی دارد نظام تک فرزندی را اعمال کند و یا در کشوری مثل ژاپن، خانواده ها ترغیب و تشویق می شوند تا فرزندی بدنیا آورند.
 افزایش مرگ و میر کودکان: به موجب ترس از مرگ و میر اطفال و کمبود تضمین بقا آنان، باروری افزایش می یابد.
 گسترش شهرنشینی: در نقاط شهری بخاطر محدودیتهای خاصی که وجود دارد، باروری پائین تر از نقاط روستایی است. همچنین مسائلی نظیر اشتغال زنان در خارج از منزل، محدود بودن محل زندگی و وضعیت مسکن می توانند در میزان باروری محدود در شهرها نقش داشته باشند.
 جایگاه زن در اجتماع: در جوامعی که به زن بعنوان موجودی که حق سالم زیستن دارد، نگاه می کنند، میزان باروری کمتر است.

 ارزش کودک در اجتماع: در خانواده هایی که به کودک بها داده شده و برای شکوفایی توانائیها و استعدادها وقت صرف می شود، میزان باروری کمتر است.
 عوامل دیگر : وضعیت مسکن، اشتغال زنان، جنگ، عوامل زیست شناختی و تغذیه از پستان مادر و . . .
مرگ و میر
مرگ و میر یکی از عوامل حرکات جمعیت است که نسبت به باروری از پیچیدگی بیشتری برخوردار است زیرا در باروری عموماً یک گروه جنسی و از یک مقطع سنی مورد مطالعه قرار می گیرد، در حالیکه در مرگ و میر ، هر دو جنس و تمام گروههای سنی مورد توجه می باشند.
تحقیقات روی مرگ و میر های عمومی نشان می دهد که علت مرگ و میر در کشورهای در حال توسعه عبارتست از سوء تغذیه، بیماریهای عفونی، انگلی و مالاریا و . . .، در صورتیکه در کشورهای پیشرفته صنعتی علت مرگ بیماریهای قلبی ـ عروقی، سرطان، بیماریهای ناشی از مصرف الکل و بیماریهای روانی می باشند.
گرچه مرگ و میر یک امر اجتناب ناپذیر است لیکن مرگ افراد در معرض تحولات مختلفی قرار گرفته و آثار محیط در آن کم و بیش محسوس است چرا که بیماریهای عفونی، مسمومیت های غذایی، تصادفات و . . . همگی زاییده محیط بوده و در مرگ و میر انسانها مؤثرند.
اهم عواملی که در میزان مرگ و میر افراد جامعه دخالت دارند می توان به شرح زیر خلاصه نمود:
ـ وراثت : طول عمر یک امر موروثی است و در بین افراد یکسان نمی باشد و این امر به ژنهای متعددی ارتباط دارد .
ـ نژاد : مسئله رابطه نژاد و طول عمر هنوز مطرح است گرچه نتوانسته اند ارتباط قابل ملاحظه ای بین این دو نشان دهند .
ـ جنس : امروزه مرگ و میر زیاد جنس مذکر در مقایسه با جنس مؤنث کاملاً شناخته شده و یقیناً با عوامل بیرونی مرتبط است .
ـ تغذیه : کمبود مواد غذایی یا کمبود کالری، مقاومت بدن را در برابر بیماریها کاهش داده و موارد مرگ و میر ناشی از آن را بالا می برد .
ـ شیوه زندگی : شرایط زندگی جدید نتایج دردناکی را به ارمغان آورده است که در کشورهای پیشرفته با شدت بیشتری قابل مشاهده است. بعنوان مثال زندگی شهری همراه با پیشرفتهای سریع در تکنولوژی ، مشکلات زیست محیطی فراوانی را فراهم آورده است و شهر نشینان را در معرض بیماریهای روان تنی مختلفی قرار داده است که خستگی مفرط، تشویش و نگرانی مداوم از علل این بیماریها به شمار می روند.
ـ خصوصیات اجتماعی : برخی از خصوصیات اجتماعی از قبیل زناشویی، مسکن، شغل، درآمد و سواد نیز در میزان مرگ و میر مؤثرند.
علت کاهش مرگ و میر: بطور کلی میزان مرگ و میر در سطح جهان بدلایل زیر کاهش یافته است :
۱ـ از بین رفتن یا کاهش عوامل طبیعی از بین برنده جمعیت مانند شیوع بیماریهای همه گیر به صورت گسترده ، قحطی های طولانی مدت و . . .
۲ـ برنامه های مبارزه همگانی با بیماریهایی مانند وبا، آبله، طاعون، مالاریا و . . .
۳ـ پیشرفت های پزشکی(کشف آنتی بیوتیک ها، حشره کش ها، آفت‌کش ها و . . . )
۴ـ افزایش امکانات بهداشتی ـ درمانی مانند گسترش مراکز بهداشتی ـ درمانی
۵ـ بهبود تولید ، فرآوری ، نگهداری وتوزیع مواد خوراکی
۶ـ تأثیر برنامه های بهداشت کشوری بر تندرستی مردم
۷ـ کمک های بین المللی در زمان وقوع حوادث غیر مترقبه و بلاهای طبیعی
۸ـ افزایش آگاهی و توسعه وضعیت اجتماعی توده های مردم

مهاجرت
جمعیت ها، حرکاتی نیز در مکان انجام می دهند که موجب نوساناتی در کل جمعیت منطقه می گردد . این حرکات را معمولاً مهاجرت می نامند . مهاجرت ممکن است به علل سیاسی ، مذهبی ، اقتصادی و در زمان ما ” آرزوی رفاه بیشتر” صورت
می گیرد. حرکات درون مرزی را مهاجرت های داخلی و حرکات خارج از مرزها را مهاجرت خارجی یا بین المللی گویند .
نتایج مهاجرت : مهاجرت به طور کلی موجب توزیع جغرافیایی بهتر جمعیت در سطح کره زمین می گردد که نتیجه آن بالا رفتن تولید است . اهم نتایج مهاجرت ها از دید سرزمینهای مهاجر فرست و سرزمینهای مهاجر پذیر عبارتند از :
در سرزمین های مهاجر فرست : ازدست دادن نیروی اقتصادی (جوانان)، کندی افزایش نفوس و کاهش تعداد کل جمعیت، دگرگونی شکل هرم سنی، کاهش میزان ازدواج ها و ولادت ها، از میان رفتن نتایج سرمایه گذاریهای که در جهت پرورش جوانان و آمادگی آنان برای زندگی فعال انجام گرفته است، بهتر شدن وضع موازنه پرداخت های خارجی زیرا مهاجرین بخشی از درآمد خود را برای خانواده شان به کشور خود برمیگردانند ، ایجاد بازار کار و درآمد بیشتر برای نیروی انسانی باقیمانده و افزایش دستمزد کارهای کشاورزی به علت کم شدن نیروی فعال، برقراری روابط بیشتر فرهنگی و تجاری و . . . در میان کشورهای مهاجر فرست و مهاجر پذیر، کمبود درآمد (ارزی و ریالی).
در سرزمین های مهاجر پذیر : افزایش جمعیت، استفاده از نیروهای فعال بدون هیچ گونه سرمایه گذاری قبلی، استفاده از کارگران خارجی در فعالیت هایی که کارگران محلی حاضر به انجام آن نیستند نظیر کار در معدن، رقابت با کارگران محلی از لحاظ قبول سطح دستمزد پایین تر، رواج شرایط بهداشتی نامناسب و آداب و رسوم و عقاید گوناگون بوسیله مهاجرین و اشاعه بیماریهایی که ممکن است مهاجران با خود داشته باشند.
ازدواج و طلاق
ایندو نیز وقایعی هستند که در حرکات جمعیت مؤثرند. می توان گفت که فرهنگ بوسیله قوانین ازدواج ، کنترل کننده غرایز انسانی و تنظیم بخش آنهاست تا از این طریق نسل های انسانی به روش های مشروع و مقبول تداوم یابند و حیات اجتماعی دچار وقفه نگردد.

شاخص های جمعیتی
شاخص های جمعیتی نشانگرهایی هستند که با اندازه گیری آنها در قالب فرمولهای آماری می توانیم در زمان معین به اطلاعات مختلف جمعیتی دسترسی پیدا کنیم و به ارزشیابی برسیم . از اهم شاخص های جمعیتی می توان به شاخصهای ولادت و باروری ، مرگ و میر ، ازدواج و طلاق و مهاجرت اشاره نمود که به شرح زیر قابل مطالعه و بررسی است:

شاخص های ولادت و باروری :
الف ـ میزان خام تولد Crud Brith Rate (C.B.R)
تعداد موالید زنده متولد شده در یک سال معین
۱۰۰۰ × ——————————— = میزان خام تولد
جمعیت متوسط همانسال

جمعیت ابتدای سال+جمعیت انتهای سال
— ———————— – = جمعیت میانه یا جمعیت متوسط
۲
این میزان طبق آخرین آمار در ایران ۳/۱۸ در هزار است. (سال ۱۳۸۰)

ب ـ میزان باروری عمومی (G.F.R) General Fertility Rate
در محاسبه این میزان به جای تقسیم موالید زنده یکسال بر کل جمعیت همانسال ، فقط گروه زنان در سن باروری (سال ۴۹ـ۱۵) در میانه سال مد نظر قرار می گیرد. بدلیل اینکه تمام افراد در معرض باروری قرار ندارند.
تعداد متولدین زنده در یکسال و یک منطقه
۱۰۰۰ × = میزان باروری عمومی
جمعیت زنان ۱۵ تا ۴۹ ساله در وسط همانسال
ج ـ میزان باروری واقعی یا نکاحی (M.F.R) Marital Fertility Rate
در این شاخص در مخرج کسر صرفاً زنان ازدواج کرده درسن باروری مد نظر قرار می‌گیرند.

تعداد متولدین زنده در یکسال و یک منطقه
۱۰۰۰ × ————————————– = میزان باروری نکاحی
جمعیت زنان ازدواج کرده در سن باروری در میانه سال

د ـ میزانهای باروری ویژه سنی
(A.S.F.R) Age Specific Fertility Rate
هر دو شاخص میزان باروری عمومی و نکاحی برای زنان ۱۵ تا ۴۹ ساله می باشد. اما چون شدت باروری زنان در سنین مختلف یکسان نیست، لذا از شاخص میزان باروری ویژه سنی که اختصاص به گروههای سنی خاص دارد و وسیله دقیق تر اندازه گیری سطح باروری جامعه است در فواصل ۵ ساله بهره می گیریم. ۱۹ـ۱۵ ساله و ۲۴ـ۲۰ ساله و . . .

تعداد موالید زنده یکسال در هر گروه سنی مورد نظر
۱۰۰۰ × — ———————– ———– = میزان باروری ویژه سنی
جمعیت وسط سال زنان همان گروه سنی در همان سال

ه ـ میزان باروری کل (T.F.R) Total Fertility Rate
این شاخص، تعداد کل فرزندانی را نشان می دهد که یک زن در طول دوره ۳۵ ساله باروری (۴۹ـ۱۵) می تواند به دنیا آورد. در واقع میزان باروری کل برابر است با مجموع باروریهای ویژه ۷ گروه سنی.

۵ × مجموع میزان باروری گروههای سنی ۵ ساله
—— ——————— — = میزان باروری کل
۱۰۰۰
این میزان در پایان سال ۱۳۸۰ در ایران ۵/۲ برآورد شده است .

و ـ میزان تجدید نسل Reproductive Rate
میزان تجدید نسل عبارتند از محاسبه رابطه بین تعداد یک نسل و تعداد فرزندانی که از این نسل زاییده می شوند. به عبارت دیگر این شاخص قابلیت جانشینی نسلها را نشان می دهد. پس با محاسبه این شاخص می توان گفت که چه تعداد دختر جانشین مادران خود خواهند شد. میزان تجدید نسل را می توان در دو حالت زیر محاسبه نمود:
میزان ناخالص تجدید نسل (G.R.R) Gross Reproduction Rate
این شاخص تعداد دختران زنده متولد شده ای را نشان می دهد که یک نسل هزار نفری از (زنان بدون احتساب مرگ و میر آنان) در طول دوره باروری خود به دنیا میآورند، بنابراین:
تعداد دختران زنده متولد شده
۱۰۰۰ ×—————————— = میزان تجدید نسل ناخالص
تعداد زنان ۴۹ – ۱۵ ساله
(بدون احتساب مرگ و میر)
میزان خالص تجدید نسل (N.R.R) Net Reproduction Rate
این شاخص مشابه به میزان تجدید نسل ناخالص است با این تفاوت که، مرگ و میر زنان نیز محاسبه می گردد.

تعداد دختران زنده متولد شده
۱۰۰۰ ×————– – —————— = میزان تجدید نسل خالص
تعداد زنان ۴۹ – ۱۵ ساله
(با احتساب میزان مرگ و میر)

ز- میزان بارداری ‍Pregnancy Rate
عبارتست از نسبت شمار زنان باردار در یک سال به زنان ازدواج کرده گروه سنی
۴۹ – ۱۵ ساله، خواه این بارداری ها به تولد زنده یا مرده و یا سقط جنین پایان یافته و خواه اصلاً به پایان نرسیده باشند.
زنان باردار در یک سال
—- ———————— = میزان بارداری
زنان ازدواج کرده گروه سنی باروری

شاخص‌های مرگ و میر:
الف ـ میزان خام مرگ و میر (C.D.R) Crude Death Rate

تعداد مرگ و میر در یک محل در یکسال
۱۰۰۰ × ——— ———– —————– = میزان خام مرگ و میر
جمعیت محل در وسط همان سال

این میزان در پایان سال ۱۳۸۰ در ایران ۳/۶ در ۱۰۰۰ برآورد شده است.

ب ـ میزان مرگ و میر شیرخواران (I.M.R) Infant Mortality Rate

تعداد مرگ و میر شیرخواران کمتر از یکسال در یکسال
۱۰۰۰ ×————— ——– ————— — = I.M.R
تعداد تولدهای زنده در همان سال

این میزان یکی از مهمترین شاخصهای بهداشتی می باشد و هر قدر این میزان درجامعه ای کمتر باشد، آن جامعه از سطح بهداشت بالاتری برخوردار است. یکی از ویژگیهای مهم این میزان، حساسیت شدید آن نسبت به اقدامات صحیح بهداشتی است. که البته از بالاترین حد آن که ۲۰۰ـ۱۵۰ در ۱۰۰۰ در کشورهای بشدت عقب افتاده تا ۵ در هزار در کشورهای صنعتی متفاوت است. این میزان در حال حاضر در ایران (پایان سال ۱۳۸۰) برای شیرخواران دختر ۵/۳۴ و برای شیرخواران پسر ۶/۲۹ در ۱۰۰۰ است.

ج ـ میزان مرگ و میر کودکان (C.M.R) Children Mortality Rate

تعداد مرگ و میر کودکان ۴- ۱ ساله در یکسال
۱۰۰۰ × = میزان مرگ و میر کودکان
جمعیت متوسط کودکان ۴- ۱ ساله در همان سال

د ـ میزان مرگ و میر مادران (M.M.R) Maternal Mortality Rate
این میزان که خطرات ناشی از بارداری و زایمان را می رساند عبارتست از :

تعداد کل مرگ مادران ناشی از عوارض بارداری و وضع حمل در یکسال
۱۰۰۰ × ————————————— – -= M.M.R
تعداد کل متولدین زنده بدنیا آمده در همان سال

این میزان یکی از شاخصهای باارزش و مهم بهداشتی است.

هـ ـ میزان مرگ و میر ویژه سنی
Age Specific Death Rate (A.S.D.R)

درگذشتگان یک گروه سنی خاص در یکسال
۱۰۰۰ × ——————— —— -= میزان مرگ ومیر ویژه سنی
جمعیت متوسط همان گروه سنی در همان سال

و ـ میزان مرگ‌ومیر اختصاصی بعلت ‌بیماریهای خاص
(C.S.D.R) Cause Specific Death Rate

تعداد موارد مرگ و میر از یک بیماری در یک محل و در یکسال
۱۰۰۰ × ———————————- — = C.S.D.R
جمعیت متوسط همان محل در همان سال

ز ـ نسبت مرگ و میر بیماری Case Mortality Ratio
این نسبت از سویی معرف درجه وخامت بیماری و از سویی دیگر معرف میزان مراقبتهای بهداشتی درمانی و وجود امکانات و تسهیلات مربوط در کشور است و فرمول آن عبارتند از:

تعداد مرگ از یک بیماری خاص در مدت یکسال
۱۰۰ × = نسبت مرگ و میر بیماری
تعداد مبتلایان به آن بیماری در همان سال
ح- نسبت مرگ ومیر نسبییکبیماری Proportional Mortality Ratio
این نسبت نشان می دهد که یک بیماری به خصوص از لحاظ مرگ و میر تا چه حد مهم می باشد و فرمول آن عبارتند از:

تعداد مرگ و میر در اثر یک بیماری در یکسال
۱۰۰× ————— —– ——- –= نسبت مرگ و میر نسبی یک بیماری
تعداد مرگ ومیر کل در همان سال

ط- امید به زندگی در بدو تولد Life expectancy
امید به زندگی در بدو تولد عبارت است از تعداد کل سالهایی که یک نوزاد در یک نقطه از جهان در صورت ادامه شرایط بهداشتی و رفاهی موجود به هنگام تولد در پیش روی خود دارد.

این شاخص از کشوری مانند سیرالئون که امید به زندگی در مردان ۳۳ سال و در زنان ۳۶ سال است تا کشوری مانند ایتالیا که امید به زندگی در زنان ۸۱ و در مردان ۷۵ سال است متفاوت می باشد. این میزان در ایران برای مردان ۵/۶۹ سال و برای زنان ۵/۷۱ است.
شاخصهای مهاجرت :
اندازه گیری مهاجرتها (داخلی و خارجی) کار مشکلی است. زیرا وجود سیاستهای خاص جمعیتی در مورد منع مهاجرت به برخی شهرها یا کشورها باعث مهاجرتهای
غیر قانونی می گردد که ثبت آنها مشکل است. بهر حال بعضی از شاخص های مهاجرت به صورتهای زیر قابل محاسبه می باشد.

مهاجران به خارج ـ مهاجران بداخل یکسال
۱۰۰۰ × ———————- —— = میزان مهاجرت خالص
جمعیت میانه همانسال

تعداد مهاجرت به خارج یکسال
۱۰۰۰ × ——— ———– = میزان مهاجرفرستی
جمعیت میانه همانسال

تعداد مهاجرین بداخل یکسال
۱۰۰۰ × ————— —— = میزان مهاجرپذیری
جمعیت میانه همان سال
شاخص های ازدواج و طلاق :
این شاخص ها، روند ازدواج و طلاق را در یک مقطع زمانی معین نشان می دهند که با مطالعه مستمر و مقایسه ای آنان می توان به روند تحولات این وقایع پی برد.

مجموع حاصلضرب فراوانیهای ازدواج هر سن در همان سن
———————- ————— = میانگین سن ازدواج
تعداد کل ازدواجهای یکسال معین

تعداد ازدواجهای انجام گرفته دریکسال
۱۰۰۰ × —- ———— – = میزان ناخالص ازدواج
جمعیت میانه سال

تعداد ازدواجهای انجام گرفته در یکسال
۱۰۰۰ × — —- ——————- = میزان خالص ازدواج
جمعیت مجردین واقع در سن ازدواج

البته این میزان برای زنان و مردان طور جداگانه قابل محاسبه می باشد .
میانگین زنان طبق آخرین آمار در ایران در اولین ازدواج ۷/۲۳ و برای مردان ۴/۲۶ گزارش شده است (وزارت بهداشت ـ ۱۳۸۰).

درصد ازدواج زودرس زنان (۱۹ـ۱۵ ) سال نیز ۹/۱۲ درصد است.

تعداد طلاقهای انجام گرفته در یکسال
۱۰۰۰ × ——————- —— = میزان ناخالص طلاق
جمعیت میانه سال

تعداد طلاقهای انجام گرفته در یکسال
۱۰۰۰ × —————- ———- = میزان خالص طلاق
جمعیت همسردار در میانه سال

جدول(۲-۱) شاخص های جمعیتی وزارت بهداشت ، درمان و آموزش پزشکی
شاخص ۱۳۷۵ ۱۳۸۰ ۱۳۸۱ پایان ششماهه اول
۱۳۸۳
جمعیت Population 600500 500/477/67
تراکم جمعیت Population dencity 85/36 41
بعد خانوار House hold 77/4 5/4
میانه سنی زنان Female Media Age 45/19 3/21
میانه سنی مردان Male Media Age 38/19 3/21
میانگین سنی زنان Fmale Mean Age 2/23 1/26
میانگین سنی مردان Male Mean Age 15/24 4/26
درصد جمعیت سال ۱۴ – ۰ ۵۱/۳۹ ۵/۲۹
درصد جمعیت ۶۰ – ۱۵ ۳۴/۵۳ ۶۳
درصد جمعیت ۶۰ سال و بالاتر ۱۵/۷ ۵/۷
میزان باروری TFR 96/2 5/2
میزان مرگ شیرخواران دختر IMR 3/32 5/34

میزان مرگ شیرخوران پسر IMR 51/37 6/29
امید به زندگی بدو تولد در زنان
Female life expectency 8/69 4/70
امید به زندگی مردان در بدو تولد
male life exepectency 67 6/67
میزان موالید خام CBR 5/20 3/18
میزان مرگ خام CDR 5/6 3/6
میانگین سن زنان در اولین ازدواج ۹۴/۲۱ ۷/۲۳
میانگین سن مردان در اولین ازدواج ۱۸/۲۵ ۴/۲۶
درصد ازدواج زودرس زنان (۱۹ـ۱۵ ) سال carly Married 9/12
نسبت جنسی Sex ratio 103 102
افزایش طبیعی جمعیت ۴۷/۱ ۲/۱
درصد شهر نشینی ۳/۶۱ ۷۵/۶۶
سرباری کلی جمعیت ۰۹/۷۸
سرباری جوانی ۷۰

سرباری پیری ۰۷/۰

مشکلات ناشی از افزایش بی رویه جمعیت
سالهاست که کشورهای جهان سوم با مسأله افزایش سریع جمعیت که مشکلات ناگواری از نظر اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی را دربر دارد، روبرو می باشند . به طور کلی دور تسلسلی بین جمعیت و عوامل پیشرفت وجود دارد. در جمعیت های متناسب درآمد و صنعت بالاست، امکانات تحصیلی و شغلی وجود دارد، فقر کم است و این امر کمک
می کند که جمعیت روز به روز متناسب تر و مثمرتر باشد و بر عکس جمعیت نامتناسب ناچار است سرباری زیادی را تحمل کند، درآمد کمی داشته که بالطبع سرمایه گذاری کم شده به همین علت صنعتی شدن میسر نیست و در نتیجه پیشرفتی امکان پذیر نخواهد بود، نهایتاً از نظر نرم اجتماعی، جمعیتی که فقیر و کم درآمد باشد شکل مناسبی نخواهد داشت. اگر بخواهیم آنچه را که اینک به عنوان مشکلات ناشی از جمعیت مطرح است طبقه بندی کنیم منابع زیر مورد بحث قرار می گیرد:
اثر بر منابع تأمین غذا و وضعیت تغذیه: رشد شتابان جمعیت یکی از عوامل محدود کننده مواد غذایی است. اگر چنین افزایشی با رشد اقتصادی و تولیدات کشاورزی همراه نباشد، اثرات مخربی خواهد داشت. لازمه رشد اقتصادی سرمایه گذاری وسیع می باشد درحالیکه در اغلب کشورها بعلت رشد بی رویه جمعیت چنین سرمایه گذاری غیرممکن است. امروزه زندگی حدود یک سوم از مردم کشورهای در حال توسعه زیر خط فقر اقتصادی قرار دارد، یک چهارم جمعیت جهان دچار کمبود شدید کالری و سه پنجم کمبود پروتئین دارند. حدود ۵۵% مرگ و میر کودکان مربوط به سوء تغذیه است و از حدود ۶۰۰ میلیون کودک زیر ۵ سال در سراسر جهان حدود ۱۵۰ میلیون دارای وزن کمتر از حد طبیعی هستند. با افزایش جمعیت جهان سرانه زمین که باید صرف تهیه مواد غذایی افراد شود، کاهش می یابد و باقیمانده زمینهای مرغوب هم به علت بدی مدیریت زمین و استفاده بی رویه از دور کشاورزی خارج شده و زمینهای باقیمانده تحت فشار و بهره گیری بیشتری قرار می گیرند.

اثر بر بعد خانواده و بهداشت: اثرات افزایش جمعیت بر خانواده بصورت پرجمعیت شدن خانواده ها و تعداد زیادی کودک و تعداد کمتری بزرگسال در خانواده بروز میکند که نتیجه آن ثابت ماندن درآمد و تهیه غذای کمتر برای هر یک از اعضای خانواده است. «بعد خانواده عبارتست از شمار کسانی که بطور رسمی، شرعی یا عرفی جزو یک خانواده به شمار آمده و مدتی بیش از ۶ ماه از سال را از یک سفره خوراک می خورند». افزایش بعد خانوار سبب ایجاد تراکم جمعیت در مسکن و افزایش تماس بین افراد و بیشتر شدن بیماریهای مسری می شود. از طرفی کم شدن فاصله بین زایمانها سبب می شود که وقت و توان مادر بین تعداد بیشتری از فرزندان تقسیم شده و هر کودک کمتر مورد توجه قرار گیرد.
میزان ابتلا به بیماریهای واگیر با بعد خانوار ارتباط مستقیم دارد. از سویی دیگر میزان مرگ و میر نیز با بعد خانوار در ارتباط است. بطوریکه در همه طبقات اجتماعی بعد خانوار بر مرگ جنین و نوزادان و شیرخواران اثر می گذارد.
افزایش بعد خانوار با ضریب هوشی کودکان نیز همبستگی منفی نشان داده است.
اثر بر آموزش و پرورش: به موازات افزایش جمعیت هزینه های آموزشی جامعه هم افزایش می یابد. اضافه شدن سالیانه ۳% به جمعیت به معنی ان است که برای حفظ معیارهای کنونی آموزش و پرورش باید فضاهای آموزشی و کارکنان در هر سال ۳% بیشتر شود. رشد جمعیت مانع از افزایش کمی و کیفی تعلیم و تربیت می شود. با کاستن از میزان باروری جامعه می توان با هزینه کمتر تغییراتی در نسبت
مدرسه سازی بوجود آورد و با کم شدن تعداد کودکان ۹-۵ ساله می توان امکانات کنونی آموزش و پرورش را با سرمایه کمتر حفظ نمود.
اثر بر وضعیت مسکن: با افزایش جمعیت پس از تأمین خوراک، مسکن بیشترین اهمیت را دارد. در صورتیکه در هر سال ۲ میلیون نوزاد متولد شود، ۵۰۰ هزار واحد مسکونی تازه لازم است.
اثر بر اشتغال: در جمعیتهای با رشد زیاد، جمعیت جوان بیشترند و هر ساله بر جویندگان کار افزوده می شود. در صورت افزایش اشتغال نسبت سرباری (بار تکفل) کاهش می یابد و در غیر اینصورت نیازها و مشکلات زندگی خانواده های بیکاران همچنان حل نشده باقی می ماند و بر دوش جمعیت فعال سنگینی می کند.

جمعیت غیر شاغل
———————- = نسبت خالص سرباری
جمعیت شاغل

اثر بر شهرنشینی: رشد شهرنشینی در ابتدا در شهرهای تجارتی اروپا پس از شروع صنعتی شدن آغاز شد و به آرامی در سایر کشورهای پیشرفته صنعتی گسترش یافت. در حال حاضر در کشورهای رو به پیشرفت شهرنشینی به سرعت در حال رشد است. علل افزایش شهرنشینی عبارتند از:

 نامساعد بودن شرایط زندگی در مبدأ که باعث مهاجرت به شهرها می شود.
 جاذبه عملی و فکری شرایط زندگی شهری
 نامناسب بودن مقررات اجاره داری زمینهای کشاورزی
 ناتوانی در رقابت با زمین داران بزرگ
 کم بودن درآمد مشاغل در مبدأ
 محدود بودن امکانات آموزشی و دیگر امکانات زندگی
در کشورهایی که تراکم جمعیت و سرعت افزایش آن زیاد باشد، شهرنشینی و اقامت در مناطق صنعتی افزایش می یابد و این وضعیت به ویژه در کشورهایی که برنامه ریزی اجتماعی مناسب نداشته باشند شدیدتر است.
افزایش جمعیت و صنعتی شدن شهرها موجب بروز دشواریهایی در دفع زباله، آلودگی هوا و آب و مشکلات رفت و آمد خودروها و ترافیک می شود.
اثر بر توسعه اقتصادی: افزایش جمعیت در کشورهای پیشرفته صنعتی با رشد صنعت و بهبود استانداردهای زندگی همراه بوده است. در صورتیکه بر اساس بررسی که در هندوستان انجام شده است به این نتیجه رسیده اند که کاستن از میزان رشد جمعیت با توجه به غنی بودن آن کشور از لحاظ منابع طبیعی اثر مساعدی بر توسعه اقتصادی خواهد داشت.
برای بهبود استاندارهای زندگی در هر جامعه باید بهره وری کارگران افزایش یابد و برای این منظور لازم است ابتدا سرمایه گذاری به ازای هر کارگر افزایش یابد تا منجر به افزایش مستقیم تولید شود و سپس روشهای جدیدی برای تولید بیشتر ابداع شود (از جمله بهره گیری از تکنولوژی نوین و مدیریت صحیح) و این امور نیز با افزایش سطح سواد افراد جامعه و سرمایه گذاری اجتماعی عملی می شود. افزایش جمعیت باعث می شود به ازای هر کارگر سرمایه گذاری کمتری انجام گیرد که این مسئله خود اثر فشارنده بر رشد اقتصادی جامعه دارد.
با کاستن از میزان باروری جامعه، نیاز به هزینه های آموزشی کمتر شده و اعتبارات مربوطه آزاد می شود و می توان این اعتبارات را برای سرمایه گذاری جهت ایجاد اشتغال بکار گرفت. به این ترتیب تولید سرانه افزایش می یابد. برآورد شده است که در ایران هر یک درصد افزایش جمعیت ۴-۳% سرمایه گذاری اضافی به خود جذب می کند تا استانداردهای زندگی ثابت بماند، لذا با کاستن میزان باروری می توان به افزایش سرمایه گذاری کمک کرد.
اثر بر توزیع سنی جمعیت: در توزیع سنی جمعیت بیش از همه میانگین سنی (مجموع سن افراد جامعه بخش بر تعداد افراد) یا میانه سنی (سنی که نیمی از مردم جوانتر و نیمی دیگر مسن تر از آن باشند) بررسی می شود. میانه سنی جمعیت در آلمان غربی ۴۰ سال و در آمریکا ۳۰ سال و در ایران در سرشماری سال ۱۳۵۷، ۱۹ سال بوده است.
هر جمعیتی که بیشتر از ۴۰% آن را افراد کمتر از ۱۵ سال تشکیل دهند جمعیت جوان بشمار می آید و نسبت جمعیت کمتر از ۱۵ ساله به کل جمعیت را نسبت جوانی جمعیت می نامند. این نسبت در کشورهای رو به پیشرفت بیش از ۴۰%، در کشورهای پیشرفته صنعتی ۲۵-۱۴% و در ایران (در سال ۱۳۵۷) ۵/۳۹% بوده است.

هر جمعیتی که نسبت افراد ۶۵ ساله و بالاتر آن از ۱۰% بیشتر باشد جمعیت سالخورده بشمار می آیند. این نسبت در کشورهای رو به توسعه حداکثر ۵% ، در کشورهای پیشرفته صنعتی ۱۶-۱۰% و در سرشماری سال ۱۳۵۷ در ایران ۵/۴% بوده است.
رشد بی رویه جمعیت موجب هر چه جوانتر شدن و سربار شدن جامعه شده و بخصوص افراد زیر ۱۵ سال نسبت سرباری را افزایش می دهند.
اثر بر منابع طبیعی: مصرف انرژی و دیگر موادیکه از منابع طبیعی بدست می آید به ویژه از زمان انقلاب صنعتی به بعد بسیار افزایش یافته و این افزایش با شدت رشد جمعیت و توسعه صنعتی ارتباط مستقیم دارد. منابع تجدیدپذیر (جنگلها، زمین زراعتی، منابع مادی اقیانوسها) کمتر با مشکلات روبرو شده اند، چون پا به پای مصرف این منابع، منابع تازه ای کشف شده یا منابع موجود گسترش یافته و از آنها برداشت می شود. بهره برداری بیش از حد از خاکهای کشاورزی، دریا و جنگل در صورتیکه بیش از توان احیای آنها باشد موجب نابودی آنها شده و حفظ تنوع ونه های موجود تقریباً مقدور نیست.
منابع تجدید ناپذیر بویژه سوختهای فسیلی مانند نفت و ذغال سنگ با دشواریهای بیشتری روبرو هستند. افزایش جمعیت و شهرنشینی و صنعتی شدن، تقاضا برای مواد معدنی و منابع سوختی را افزایش می دهد. شدیدترین کمبودهای محسوس در زمینه انرژی و سوختهای فسیلی است و تنها جانشین آن انرژی هسته ایست که آنهم محدودیتهای خاص خود را دارد.
اثر بر محیط زیست: اثر انسان بر محیط زیست از قدیم بصورت زندگی در طبیعت و تأمین امکانات زندگی بوده است. امروزه در اثر فعالیتعای انسان بر روی کره زمین، آلاینده های گوناگونی در محیط زیست تولید و رها می شوند که مهمترین آنها اکسید گوگرد، اکسیدهای کربن و اکسیدهای ازت هستند. زباله و فضولات جامد به میزان مصرف جامعه و ضایعات حاصله آن بستگی دارد که با افزایش جمعیت مقدار آن بیشتر می شود. مقدار آلاینده های محیط زیست از قدرت پالایش و
جبران کنندگی کره زمین بسیاز بیشتر است. هم اکنون به مقدار SO2 تولید شده در کشورهای آسیایی سالیانه ۱۰% اضافه می شود. نتیجه اثر آلاینده های مختلف بروز پدیده گلخانه ای، گرم شدن تدریجی زمین، بالا آمدن سطح آب اقیانوسها و خطر به زیر آب رفتن بخشهایی از کره زمین و ……. می باشد.
از سویی دیگر برآورد شده است که جمعیت جهان در سال ۲۰۲۵ به حدود ۵/۸ میلیارد نفر خواهد رسید و جهت تغذیه این افراد باید میزان تولید غذا ۶۰% افزایش یابد و برای این منظور باید زمینهای زیر کشت و میزان برداشت از واحد سطح زیر کشت را گسترش داد که هر دو مشکل آفرین است چون بیشتر نواحی یا فاقد آب هستند یا موانع فیزیکی و شیمیایی بهره برداری از آنها را غیرممکن می کند. برداشت محصول بیشتر نیز نیازمند صرف کود بیشتر و استفاده از آفت کشها
می باشد که موجب تشدید آلودگی آب و خاک می شود و از طرف دیگر آماده کردن زمین برای کشاورزی موجب تخریب سریع زیستگاههای حیوانات و نابودی گونه ها می شود.

اثر بر میزان آب: به گزارش سازمان بهداشت جهانی در سال ۱۹۹۵ در کشورهای توسعه نیافته ۳۱% مردم از آب سالم محروم بوده اند و علت آن افزایش جمعیت و شرایط اقتصادی نامطلوب بوده است. در این کشورها امکان دستیابی به تکنولوژی تهیه تلمبه های لازم برای تهیه آب ارزان وجود ندارد و فاضلاب های خانگی و پساب صنایع کشاورزی موجب آلودگی هر چه بیشتر آبهای در دسترس می شود، از سویی آلودگی آبها به فاضلاب عامل عمده شیوع بیماریهای اسهالی و عفونی و افزایش مرگ و میر است.

اپیدمیولوژی تنظیم خانواده و حرکات جمعیت
تعریف : اپیدمیولوژی مطالعه توزیع و عوامل تعیین کننده بیماری ها و آسیب ها در گروههای مردم و نیز عوامل مؤثر در توزیع آنها است. به عبارت دیگر در اپیدمیولوژی وسعت و نوع بیماریها در گروههای مردم و نیز عوامل مؤثر در توزیع آنها مورد بررسی قرار می گیرد . هدف اپیدمیولوژی بررسی همه جانبه تغییرات بیماری می باشد و به مطالعه بیماری ها در زمان همه گیری (Epidemic) و در فاصله بین همه گیریها یعنی حالت تک گیری (Sporadic) و بومی (Endemic) می پردازد. در اپیدمیولوژی بررسی وضع سلامت جسمانی، روانی و اجتماعی افراد در رابطه با خصوصیات بیولوژیکی ، فرهنگی ، اقتصادی ، اجتماعی و زیست محیطی که در آن زندگی می کنند انجام می شود و میزان وفور بیماریها، توزیع زمانی و مکانی بیماریها و عوامل تعیین کننده بیماریها مورد مطالعه قرار می گیرد.
جنبه های اپیدمیولوژی تنظیم خانواده :
از مطالعات اپیدمیولوژیک و روشهای آماری برای اندازه گیری جنبه های مختلف وسایل جلوگیری از بارداری از جمله اثرگذاری، استمرار کاربرد، هزینه و ایمنی استفاده
می شود .
منظور از اثرگذاری موفقیت یک وسیله جلوگیری از بارداری است. مطالعات نشان
می دهد که شکست یک وسیله یعنی احتمال بروز حاملگی یا عوارض جانبی نامطلوب به عوامل شخصی ، اجتماعی و فرهنگی استفاده کننده از وسیله و همچنین خصوصیات شخص فراهم کننده وسیله و بالاخره رابطه استفاده کننده و فراهم کننده مرتبط
می باشد.
جنبه های اپیدمیولوژی حرکات جمعیت :
از آنجا که برخی از همه گیری ها برای سن و جنس خاصی شایع است با پیشرفت گروههای جمعیتی (کودک، نوجوانان، جوانان، کهنسال) بسته به اینکه حجم جمعیت گروه سنی کمتر و یا بیشتر باشد، جمعیت کمتر و یا بیشتری در معرض بیماری همه گیر قرار می گیرد . گذشته از این، انواع بیماریها در سنین مختلف کودکی، که افراد
آسیب پذیر هستند، شایع تر بوده که مرگ و میر کودکان را بخصوص در جمعیت جوان
کشورهای در حال توسعه نمایان تر می کند سپس بار دیگر در سنین سالخوردگی آسیب پذیری بیشتر شده و دامنه بیماریها دوباره افزایش می یابد . با استمرار حرکت زمانی جمعیت (کودک ـ کهنسال) متوسط امید به زندگی افزایش می یابد.
در بحث مربوط به مهاجرت ، ایجاد هماهنگی و برنامه ریزی مهاجرتی از اولویت خاصی برخوردار می باشد . از آنجائیکه یکی از ابعاد بحرانهای ناشی از مهاجرت شیوع بیماریهای همه گیر است، تاکنون اغلب مهاجرتهای جمعی، دچار مشکلاتی بوده و اغلب اوقات حرکات مکانی جمعیت تداعی گر همه گیریها بوده است. بدین لحاظ پیشگیری از شیوع بیماری و برنامه ریزی بهداشتی در جهت حرکت مکانی جمعیت، از اهمیت خاصی برخوردار است .

سیاستهای جمعیتی
سیاست جمعیتی مجموعه اصول، تدابیر، و تصمیمات مدون جمعیتی است که از سوی دولت در پیش گرفته می شود. به عبارت دیگر هماهنگ کردن شرایط فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی جامعه با ابعاد مختلف جمعیتی برای رسیدن به توسعه ، احتیاج به مجموعه ای از تدابیر و برنامه ها به نام سیاست جمعیتی دارد. سیاست های جمعیتی به سیاست هایی گفته می شود که بر کاهش میزان موالید یا رشد جمعیت توجه دارد ، این سیاست ها استانداردها و هنجارهایی را شامل می شود که از طریق آن به توسعه اقتصادی ، صنعتی و اجتماعی می توان دسترسی پیدا کرد و دربرگیرنده موضوعاتی است که هماهنگ کننده جمعیت با تکنولوژی است تا جمعیتی متناسب برای کشور در نظر گرفته شود .

در تعریف سیاست های جمعیتی به سه ویژگی عمده زیر توجه شده است :
۱ـ اقداماتی که توسط دولتها به شکل بیانیه جمعیت، قوانین، ضوابط و برنامه های مربوط به مدیریت جمعیت، به اجراء می آید.
۲ـ سیاست های جمعیتی دربرگیرنده وقایع جمعیتی است.
۳ـ سیاست های جمعیتی اشاره به اهداف و پیامدهای طراحی شده ای که رویدادهای جمعیتی را تغییر می دهد، دارد .
اهداف : الف ) اهداف کمی: با افزایش و کاهش جمعیت، مهاجرت، گسترش شهرها، زمینه های جمعیتی و اکولوژیک در ارتباط است.
ب ) اهداف کیفی: با سلامت جامعه، بهبود نسل، نظارت بر ازدواج، حمایت از سالخوردگان در ارتباط است.
اهداف سیاست های جمعیتی موضوعات زیر را شامل می شود:
• کمک مالی به خانواده ها در ارتباط با شمار کودکان خانواده .
• حمایت از کودکان با توسعه پرورشگاه ، شیرخوارگاهها و افزایش مهد کودک ها.
• نظارت بر مهاجرت به صورت مهار جمعیت شهر ها برای جلوگیری از مهاجرت روستاییان ، هدایت جمعیت ها به قطب های کشاورزی و صنعتی و جلوگیری از فرار مغزها.
• برنامه های حمایت از سالمندان برای افراد ۶۵ ساله به بالا ، برقراری مزایای تأمین اجتماعی ، تأسیس خانه های سالمندان .
• اقدامات مربوط به بهبود نسل با تدوین قوانین مربوطه .
• اقدامات مربوط به کنترل موالید .
• توسعه مراکز تنظیم خانواده برای در دسترس بودن هر چه بیشتر امکانات آن .
بطور کلی مبنای همه سیاست های جمعیتی برقرار کردن تعادل بین تعداد جمعیت و منابع موجود جهت رسیدن به جمعیت متناسب است. جمعیت متناسب برای هر کشور جمعیتی است که با توجه به رابطه
تولید منابع
—– = سطح مصرف یا —— = سطح مصرف
جمعیت جمعیت
برای مردم کشور، اشتغال کامل، سطح زندگی متناسب و مواد غذایی کافی (۲۵۰۰ کالری سرانه) فراهم باشد، در حالیکه هزینه خوراک هر خانواده کمتر از ۵۰ % درآمد آن و میزان سرباری کم باشد و هر کس وظیفه خود را به بهترین وجه بتواند انجام دهد. امروزه معیارهایی مانند افزایش امید زندگی، اشتغال و بالا بودن استانداردهای زندگی به عنوان شاخص های جامعه متناسب به شمار می آید.
اجزاء سیاستهای جمعیتی :
سیاستهای جمعیتی سه بخش تغییرات جمعیتی یعنی مرگ و میر ، مهاجرت و باروری را دربرمی گیرد. از اینرو سیاست جمعیتی یک کشور اشاره به موازین دولتی در ارتباط با تغییرات جمعیتی دارد و بدان وسیله اهداف مورد نظر در سه زمینه فوق را تعیین می کند.
سیاستهای مخالف باروری در جهت و به هدف محدود کردن رشد جمعیت اتخاذ
می شود. از طریق آموزش جمعیت می توان کیفیت زندگی را ارتقاء بخشید و این کاری است که توسط سازمانهایی از جمله سازمان ملل ، سازمان بهداشت جهانی و سازمان خواربار و کشاورزی جهانی به اجرا درآمده است . آنچه در این زمینه مهم است آگاهی دادن و ایجاد انگیزه در خانواده ها جهت کنترل جمعیت و نهایتاً بهبود سطح کیفی زندگی است.
اجرای سیاستهای جمعیتی برنامه های توسعه باید با تأکید بیشتر بر راهکارهای زیر در جهت رسیدن به اهداف کمی مورد نظر در سطح کشور صورت پذیرد:
۱- تقویت آموزشها و مشاوره های تخصصی به منظور بهره مندی از یک ازدواج سالم، استفاده مؤثر از وسایل جلوگیری از بارداری، رعایت فاصله مناسب بین موالید، استفاده از شیر مادر برای تغذیه نوزادان، کاهش حاملگیهای ناخواسته و پرخطر و افزایش سهم مشارکت مردان در برنامه های تنظیم خانواده.
۲- ترویج استفاده از وسایل جلوگیری از بارداری از طریق ارائه آموزشها و امکانات مورد لزوم.
۳- افزایش امکانات بهداشتی در جهت کاهش مرگ و میر مادران و کودکان (کاهش مرگ و میر اطفال به کمتر از ۲۰ در هزار)
۴- ارتقاء شرایط زندگی در مناطق دورافتاده و روستایی (همسان سازی معیارهای زندگی در مناطق مختلف) و ایجاد قطبهای رشد برای تعدیل مهاجرتهای
بی رویه به مناطق شهری و مناطق پرتراکم.
۵- تدوین سیاستهای ضروری و همچنین ارائه آموزشهای لازم به مردم جهت استفاده مناسب از امکانات محیطی و مشارکت فعال در حفظ محیط زیست.
۶- افزایش پوشش خدمات پزشکی و گسترش بهداشت عمومی به منظور بهبود وضع سلامت و افزایش امید به زندگی در بدو تولد تا رقم ۷۵ سال.
۷- پوشش کامل سوادآموزی برای همه افراد لازم التعلیم و ایجاد امکانات لازم برای افزایش سطح تحصیلات افراد (افزایش میانگین سطح سواد).
۸- گسترش آموزشهای مرتبط با شهروندی جهت کاهش تعارضات و کشمکشهای موجود بین افراد در مناطق بسیار متراکم جمعیتی (شهرها) و تدوین سیاستهای لازم برای افزایش وفاق و همنوایی اجتماعی در این مناطق.

۹- بالا بردن موقعیت زنان از طریق افزایش میزان تحصیلات و مشارکت در فعالیتهای اقتصادی و اجتماعی.
۱۰- تدوین سیاستهای لازم جهت قانونمند کردن مهاجرتهای خارجی با توجه به توسعه اقتصادی و اجتماعی پایدار.

فصل۲
تنظیم خانواده

تنظیم خانواده در جهان و ایران
خانواده:
از دید مرداک خانواده یک گروه اجتماعی است که اعضای آن به وسیله دودمان، ازدواج یا فرزندخواندگی با یکدیگر پیوند برقرار می کنند و نیز کسانی که در زندگی با هم از تشریک مساعی در تأمین درآمد، اقتصاد زندگی و نگهداری از فرزندان برخوردار هستند.
اهداف تشکیل خانواده:
۱- تحقق جامعه سالم
۲- تداوم نسل
۳- تأمین نیازهای اساسی
۴- تربیت اجتماعی نسل: ازدواج فرصتی برای تکوین و تقویت منزلت اجتماعی است.
۵- حراست ایمان
۶- جمال اجتماعی
۷- رشد و بالندگی: ازدواج ایجاد تحول در سبک و کیفیت زندگی است زیرا الگوی جدیدی در ارتباطات انسانی می آفریند.
ویژگیهای خانواده متعادل:
۱) هر فرد در موقعیت واقعی خویش قرار گرفته و از جانب دیگران نیز مورد حمایت و تأیید واقع می گردد.
۲) عواطف، مسئولیتها و امتیازات بطور عادلانه میان افراد توزیع می شود.
۳) امنیت و جذابیت مکفی برای افراد وجود داشته، چیزی بر دلبستگی به خانواده، ترجیح داده نمی شود.

۴) مدیریت متکی بر روابط انسانی و برخوردار از مشورت و هماهنگی با افراد، اعمال می شود.
۵) رویکرد مثبت به انسان، زندگی، نقشها و آینده وجود دارد.
۶) انتقادها، به شیوه غیرمستقیم، موردی، فردی و منصفانه انجام می گیرد.
۷) مشکلات از افراد تفکیک شده، به جای حمله به فرد، تلاش برای بازشناسی مسئله و حل آن انجام می گیرد.
۸) تبادل عاطفی به شیوه های قلبی، کلامی و عملی انجام می گیرد.
ویژگیهای خانواده متعالی:
۱) در خانواده متعالی نه تنها مشکلات مورد بررسی قرار می گیرد و تلاش برای حل آنها می شود (خانواده متعادل) بلکه ظرفیتها و استعدادهای افراد تا مرز خودشکوفایی مورد استفاده قرار می گیرد.
۲) توجه افراد غالباً معطوف به آینده است و در آینده زندگی می کنند. آنان به هدفی نیاز دارند که توجهشان را به آینده معطوف سازد.
۳) افراد از هویتی پرمعنا، روشن و منسجم برخوردار هستند.
۴) افراد نه تنها به رشد و پیشرفت خویش، بلکه به اعتلای جمعی اعضای خانواده می اندیشند و برای تحقق آن، طرح و اندیشه جدیدی ارائه می دهند.
۵) کار و مسئولیت، به زندگی معنا و دوام می بخشد.
۶) تعقیب هدف هیچگاه پایان نمی پذیرد، اگر هدفی را باید کنار گذاشت، باید
بی درنگ انگیزه نوینی آفرید.
۷) تلاش افراد معطوف به دستیابی به «تجربه اوج» است. همکاری و اشتراک مساعی دیگران، تحقق این هدف را تسهیل می نماید.
۸) تفسیر و تعبیر وقایع و رویدادهای زندگی خوش بینانه است. هر شکست، یک تجربه و فرصتی برای ارزیابی موقعیت در نیل به پیروزی تلقی می شود.
شیوه های تثبیت و استحکام مودت در خانواده:
۱- ارتقاء ارتباطات انسانی شامل ارتباط کلامی و هنر خوب شنیدن
۲- تبادل عاطفی پایدار (عشق)
۳- همدلی
۴- ارتقاء سطح ارزش شخصیتی (احترام و تکریم منزلت)
۵- مثبت نگری و مثبت گرایی
۶- آگاهی از علایق و گرایشها
۷- وسعت نظر (بلند نظری، بزرگواری و گذشت)

وظایف والدین نسبت به فرزندان
الف) وظایف والدین قبل از تولد: مهمترین ملاحظاتی که در این مرحله باید مورد توجه قرار گیرد شامل مراقبتهای مربوط به انعقاد نطفه و نیز دوران بارداری است. چنانچه والدین قبل از فرزنددار شدن، شرایط روحی، اخلاقی و معنوی مناسبی را کسب کنند و با استفاده از روزی حلال، مقدمات پاکیزگی روح را فراهم نمایند و در زمان انعقاد نطفه دارای ویژگیهایی نظیر آرامش روانی، طهارت جسمی و روحی، اندیشه ای پاک، انگیزه الهی داشتن فرزندی صالح، متذکر به یاد و نام خدا باشند، به طور یقین، بخشی از وظایف والدین قبل از تولد تحقق می یابد.

مهمترین مواردیکه رعایت آنها در دوران بارداری توصیه می شود عبارتند از:
۱- حمایت عاطفی و پشتیبانی روحی و فکری مرد از زن
۲- ایجاد محیطی امن و آرام از حیث فیزیکی و روانی در خانواده
۳- مراقبت زن از جهات روحی و روانی از خویشتن و پرهیز از موقعیتهای
استرس زا
۴- تأمین و ارتقاء روحیه شادکامی زن و پرهیز از موقعیتهای غم، اندوه و افسردگی
۵- تأمین و ارتقاء روحیه معنوی زن از طریق ارتباط با خدا
۶- تأمین و تقویت سلامت جسمی زن از طریق برنامه های متنوع ورزشی، بهداشتی و غذایی مطلوب
۷- ابراز علاقه مرد به داشتن فرزند و هماهنگی احساسی و عاطفی با زن در دوران انتظار تولد نوزاد
ب) وظایف والدین پس از تولد:
۱- نام نیک و شایسته
۲- تغذیه صحیح
۳- تأمین سلامت جسمی و روانی
۴- تربیت مطلوب که در آن باید به مواردی نظیر نیازهای اساسی روانی، استعدادهای اصلی، علائق و گرایشها، ویژگیهای رشد و ضعفها و کاستیهای فرزند توجه شود.
۵- آموزش فرزند
تنظیم خانواده:
سازمان بهداشت جهانی ( ۱۹۷۱ ) تنظیم خانواده را چنین تعریف کرده است:
روش اندیشه و زندگی که بصورت داوطلبانه و بر پایه آگاهی، بینش و تصمیم گیری مسئولانه توسط افراد و زن و شوهر ها در جهت ارتقاء بهداشت و بهزیستی خانواده ها اتخاذ می شود و از این رو در توسعه اجتماعی کشور سهم مؤثری دارد.
هدف از کارهای تنظیم خانواده دستیابی به اهداف زیر است :
ـ پرهیز از تولد کودک ناخواسته
ـ داشتن کودک به تعداد دلخواه
ـ تنظیم فاصله بین بارداری ها
ـ مراقبت از زمان زایمان در رابطه با سن پدر و مادر
ـ تعیین تعداد کودکان خانواده
در کنفرانس سازمان ملل درباره حقوق بشر که در سال ۱۹۶۸ در تهران برگزار شد، تنظیم خانواده یکی از حقوق اساسی بشر شناخته شد و در سال ۱۹۷۸ در بخارست اعلام شد که همه زن و شوهرها و افراد این حق اساسی را دارند که آزادانه و مسئولانه درباره تعداد و فاصله بین فرزندان خود تصمیم بگیرند و برای انجام این کارها، آگاهی، آموزش و وسائل لازم را داشته باشند.
مفهوم بهزیستی خانواده :

ـ مفهوم تنظیم خانواده هم اکنون به برنامه بهزیستی خانواده تغییر یافته است. هدفهای برنامه بهزیستی خانواده دست یافتن به سطح زندگی بهتر، یعنی بهبود کیفیت زندگی مردم است.
ـ هر قدر تعداد افراد خانواده به حد متعادل و منطقی نزدیکتر باشد بهره بیشتری از کل درآمد خانواده به آن افراد تعلق می گیرد و خانواده از نظر اقتصادی دچار کسری بودجه نمی شود.
ـ با کنترل منطقی تعداد فرزندان ارتقاء به سطح مطلوب تعلیم و تربیت آسانتر خواهد بود.

ـ با رعایت فاصله زمانی بین حاملگیها مادر دچار ضعف جسمانی و روانی نخواهد شد.
ـ با کنترل موالید شرکت زنان در فعالیت های تولیدی، اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی بیشتر خواهد شد.
ـ با کنترل تعداد زایمانها جمعیت افراد غیر فعال و مصرف کننده کاهش می یابد.
ـ با کنترل جمعیت ، خدمات و تسهیلات عمومی و پزشکی و رفاهی و بهداشتی و سرویس دهی به افراد در سطح مطلوب تری صورت می گیرد.

بهداشت باروری
در کنفرانس بین المللی جمعیت که در سال ۱۹۹۴ در شهر قاهره تشکیل گردید، تصمیم گرفته شد که به جای عبارت «تنظیم خانواده» از عنوان کلی تر «بهداشت باروری» استفاده شود. طبق گزارش کنفرانس بین المللی جمعیت و توسعه، همه کشورها باید هر چه زودتر حداکثر تا قبل از سال ۲۰۱۵، در راه ارائه خدمات بهداشت باروری به تمام افراد نیازمند این خدمات بر اساس سن، از طریق نظام مراقبتهای اولیه بهداشتی، گام بردارند.
در حال حاضر در ایران بهداشت باروری در حیطه مراقبتهای اولیه بهداشتی خدمات زیر را ارائه می دهد:
۱) مشاوره، اطلاع رسانی، آموزش، ارتباطات در زمینه مراقبتهای اولیه بهداشتی
۲) مراقبتهای نوزاد به ویژه تغذیه با شیر مادر
۳) مراقبتهای بهداشتی کودکان و ترویج تغذیه سالم دوره کودکی
۴) خدمات مربوط به مراقبتهای قبل و بعد از زایمان، زایمان ایمن و مطمئن
۵) مراقبتهای بهداشتی زنان مشتمل بر پیشگیری و درمان مناسب نازایی، جلوگیری از سقط جنین و درمان عوارض آن، پیشگیری و درمان مناسب بیماریهای مقاربتی از جمله ایدز، کنترل و درمان سرطانهای پستان و دستگاه تولیدمثل
۶) خدمات تنظیم خانواده
۷) مراقبتهای بهداشتی سالمندان که در حال طراحی و ادغام در نظام ارائه خدمات است.
برنامه های بهداشت باروری نیازهای دختران و زنان را تأمین نموده، زنان را در رهبری، برنامه ریزی، تصمیم گیری، مدیدیت، اجرا و ارزشیابی مسائل مبتلابه مشارکت می دهد. بر این اساس زنان در تمام سطوح نظام مراقبتهای اولیه بهداشتی جای دارند.

این برنامه ها با ارائه اطلاعات، مشاوره و خدمات بهداشت باروری به مردان جوان و بزرگسال، آنها را برای مشارکتی برابر در امر تنظیم خانواده، مسئولیتهای خانوادگی، پرورش کودک و قبول مسئولیت اصلی در پیشگیری از بیماریهای مقاربتی آموزش داده و آنان را در چنین زمینه هایی توانا می سازد.
اجزای بهداشت باروری
۱- بهداشت کودک: بهبود و ارتقاء بقاء کودک مهمترین عامل مؤثر در افزایش کلی متوسط امید به زندگی در جهان طی قرن گذشته بوده است.
بهداشت کودک با اهداف زیر قابل تحقق است:
o بهبود و ترویج سلامت کودک
o بهبود تغذیه کودک
o ترویج تغذیه با شیر مادر
۲- بهداشت نوجوانان: که با اهداف زیر قابل تحقق است:
o پرداختن به مسائل بهداشتی نوجوانان از جمله بارداریهای ناخواسته، سقط جنین و بیماریهای مقاربتی از جمله ایدز از طریق ترویج رفتارهای مسئولانه، ترغیب خویشتن داری در مسائل جنسی، و ارائه خدمات و مشاوره های مناسب و خاص برای گروههای سنی متفاوت
o کاستن از بارداریهای سنین نوجوانی (بارداریهای پرخطر)
۳- جلوگیری از بیماریهای مقاربتی از جمله ایدز: که با اهداف جلوگیری، کاهش و درمان بیماریهای مقاربتی از جمله آلودگی به ویروس نقص سیستم ایمنی (HIV)، بیماری ایدز و بیماریهای مرتبط با آن مثل نازایی، با توجهی ویژه به دختران و زنان قابل تحقق است.
۴- بهداشت زنان و مادری سالم: که با اهداف زیر قابل تحقق است:
o ترویج و بهبود بهداشت مادران و مادری سالم
o کاهش سریع و همه جانبه مرگ و میر و بیماریهای مادر
o کاهش قابل توجه مرگ و میر و بیماریهای ناشی از سقطهای غیرایمن و نامطمئن
o بهبود تغذیه زنان در دوران بارداری و شیردهی
۵- بهداشت میانسالان: برای زنان و مردان گروه سنی ۲۵ تا ۶۰ سال بوده و با هدف پیشگیری، غربالگری و درمان بیماریهای اولویت دار قابل تحقق است.
۶- بهداشت سالمندان: که با اهداف زیر قابل تحقق است:
o توانمند کردن مردم سالخورده در زمینه خوداتکایی از طریق راهکارهای مناسب
o بهبود کیفیت زندگی مردم سالخورده
o ایجاد نظامهای مراقبت بهداشتی، همچنین نظامهای اقتصادی و تأمین اجتماعی برای سالخوردگان با توجهی ویژه به نیازهای زنان
o ایجاد نظامهای رسمی و غیررسمی حمایتهای اجتماعی، با توجه به افزایش توانایی خانواده ها در مراقبت و نگهداری از افراد سالخورده در داخل خانواده
حقوق باروری:
حقوق باروری دربرگیرنده مواردی از حقوق بشر است که قبلاً در قوانین ملی، اسناد بین المللی مربوط به حقوق بشر و سایر توافق نامه های سازمان ملل متحد به رسمیت شناخته شده است. این حقوق بر به رسمیت شناختن موارد زیر تأکید دارد:
الف) تصمیم گیری آزادانه و مسئولانه همه زوجها و افراد در مورد تعداد، فاصله گذاری و زمان به دنیا آوردن فرزندان
ب) حق دسترسی به اطلاعات و ابزار مناسب
ج) حق دسترسی به بالاترین معیارهای بهداشت باروری
د) تصمیم گیری عاری از هر گونه تبعیض، فشار و خشونت
ه) تصمیم گیری بر اساس احتیاجات فرزندان فعلی و آتی خود
و) تصمیم گیری بر اساس مسئولیتهای خود در قبال جامعه

تاریخچه تنظیم خانواده در جهان و ایران
از روزگاران پیشین در همه سرزمینها توجه به موضوع جمعیت و تنظیم خانواده معمول بوده است. با اینکه کنترل موالید ایده ای نو به نظر می رسد ولی در واقع از زمانهای بسیار قدیم وجود داشته و در ورق پاره های که از سالها پیش از ملل متمدن قدیمی بدست آمده است، معلوم می گردد که انسانهای آن دوره نیز برای جلوگیری از حاملگی تلاش می نمودند. کنترل موالید بیش از ۴۰۰۰ سال سابقه دارد، در اغلب موارد کنترل موالید به عنوان یک سیاست اجتماعی برای بهبود خانواده و جامعه مورد استفاده قرار گرفته است . سوابقی در مصر ۴۰۰۰ سال قبل ، یونان ۲۰۰۰ سال قبل ، هند ۱۶۰۰ سال قبل و چین در ۱۳۰۰ سال قبل ملاحظه گردیده است.

در زمانهای قدیم عامل ایجاد بچه را نمی شناختند و چون از تاریخ تماس مرد با زن ۹ ماه می‌گذشت عوامل مختلف جوی را که در طی این مدت رخ می داد عامل آن
می پنداشتند و برخی حاملگی را مانند سیکل ماهیانه خود بخودی می دانستند. چون زنان همیشه خود را منشأ بچه می‌دانستند و رل پدر را در تولد و تناسل بچه نمی شناختند. بنابراین تلاش برای پیشگیری از حاملگی همیشه از طرف زن بوده است.
در پاپیروس های ۴۰۰۰ سال قبل آمده که یک مانع مکانیکی در دهانه رحم گذاشته شود که در مصر از پوست کروکدیل ساخته می شد یا خزه دریایی، برگ و موم، در هند تکه نمک با چربی، روغن با پوست لیموترش و حتی اسفنج استفاده می شده است. مصرف قرص های باروتی و جیوه ای و حتی آرسنیک در مواردی برای جلوگیری از حاملگی مصرف می شده که گاه باعث مرگ زنها می گردید ، همچنین در مواردی از ساقه اقاقیا آغشته به عسل، صمغ عربی، شیر دادن طولانی مادر، برداشتن تخمدانها و غیره استفاده می شده است.
زنان ژاپنی کندوی عسلی را که زنبورهای مرده داشت و یا ترشحات دهان شتر را
می خوردند. زنان آفریقائی از آبی که در آن مرده را شستشو داده بودند، می نوشیدند. مصریها بلافاصله پس از زایمان به تعداد سالهائی که نمی خواستند بچه دار شوند دانه روغن کرچک می خوردند و یا پلاکهایی را آغشته به ترشحات کروکدیل نموده و آن را مانند دیافراگم مصرف می نمودند . هندیها تکه نمک آغشته به روغن را برای این منظور استفاده می نمودند. عده ای از زنان پس از مقاربت بالا و پائین می پریدند و یا اینکه خودشان را به حالت انقباض در می آوردند و نفس را در سینه حبس می نمودند. زنان مسلمان فلفل آغشته به مواد دیگری در واژن قرار می دادند .در Talmud به زنان توصیه شده است که ریشه بعضی از گیاهان را بجوشانند و بصورت دم کرده مانند چای بخورند همچنین مصرف مقداری اسفنج را نیز در واژن زن قید شده است.
ارسطو مصرف روغن سدر و روغن زیتون را توصیه می کرد و در یونان عرق نعناع یا عسل و یا شاخه چوب انار و با مخلوطی از آب لیمو و الکل و تریاک و سرکه را مصرف
می نمودند. سرکه و آبلیمو قدرت اسپرم کشی داشته و عسل و روغن خاصیت چسبندگی دارند و از حرکت اسپرمها جلوگیری می نمایند.
تا اینکه ۳۰۰ سال قبل میکروسکوپ کشف گردید و کشف آن از تمدنهای باستانی مانند ایران و روم و بخصوص یونان بوده است. با این کشف و دیدن سلولهای اسپرماتوزوئید به صورت فعال در زیر میکروسکوپ، روشهای پیشگیری توسط مرد نیز بکار گرفته شد، که اولین طریقه جلوگیری روش منقطع بوده است و بعدها استفاده از کاندوم نیز متداول شد که به مرور زمان در اثر پیشرفت علم پزشکی و بهداشت، روشهای متعدد امروزی جهت پیشگیری از بارداری بوجود آمد.
از علمای اسلامی که درباره کنترل موالید و پیشگیری از بارداری سخن گفته اند عبارتند از :
امام محمد غزالی، ابو علی سینا، ابن قیم، محمد بن زکریای رازی، علی بن عباس مجوسی، اسماعیل جرجانی، ابن جامی، خواجه نصیر الدین طوسی، ابن مسکویه، جلال الدین دوانی و حکیم سنائی.
اسلام به زندگی از زاویه وسیعی که تمام مصالح عالی بشریت را با توجه به کلیه جنبه ها و هدفهای زندگی که تکامل جسم و روان و بقاء انسان می باشد نگریسته و با منطق واقع بینی بطرز شایسته ای احتیاجات اساسی او را در چهارچوب زندگی دسته جمعی به شکلی تنظیم نموده و دستورالعمل حیات را به نحوی مقرر کرده که به بهترین وجه ، هدف بقاء نوع انسان تأمین گرد .
سوابق تنظیم خانواده در ایران

تا قبل از سال ۱۳۳۰ فعالیت های چشمگیری برای جلوگیری از حاملگی انجام
نمی شد فقط در مواردی در مطب های خصوصی یا انجمن های خیریه صورت می گرفت. اولین اقدام مؤثر از سال ۱۳۳۴ با تأسیس اداره بهداشت مادران و کودکان در وزارت بهداشت آغاز گردید ، در همان سال انجمن خیریه راهنمای خانواده با کمک صندوق
بین المللی جمعیت در ایران قرص های کف کننده و کاندوم در اختیار بعضی از مراکز دولتی قرار می داد. در سال ۱۳۴۱ دولت ایران برای اولین بار برنامه های جمعیتی را مورد توجه قرار داد، در سال ۱۳۴۳ موضوع جلوگیری از حاملگی مورد تأیید برخی از مقامات روحانی قرار گرفت.
در سال ۱۳۷۰ با ایجاد اداره کل جمعیت و تنظیم خانواده برنامه های جمعیتی گسترش یافت و در تاریخ ۱۳۷۲ قانون تنظیم خانواده مشتمل بر چهار ماده و دو تبصره در مجلس شورای اسلامی تصویب شد که مهمترین قسمتها شامل موارد زیر بود :
۱ـ کلیه امتیازاتی که در قوانین برای تعداد فرزندان وضع شده بود در مورد فرزند ۳ و۴به بعد لغو و امتیازات مرخصی زایمان زنان کارگر برای بچه های ۴ و بعد از آن لغو گردید.
۲ـ وزارت آموزش و پرورش موظف است مطالب آموزشی مربوط به جمعیت و تأمین سلامتی مادران را در متون درسی جای دهد.
۳ـ وزارت علوم، تحقیقات و فن آوری موظف است ۲ واحد درسی به نام جمعیت و تنظیم خانواده را در کلیه رشته های آموزشی بگنجاند.
۴ـ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی موظف است که جلب مشارکت فعال و ارتقاء سطح آگاهی عمومی نسبت به برنامه تنظیم خانواده را فراهم سازد.
۵ـ صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران موظف است برنامه های آموزشی در رابطه تنظیم خانواده را به اجرا درآورد.

اهمیت تنظیم خانواده
یکی از نشانه های مهم پیشرفت در هر کشوری داشتن جامعه سالم است. ترکیب سنی جمعیت و برخورداری آن از سلامت جسمی و روانی ، فرهنگی و اقتصادی، زیر ساخت رسیدن به جامعه سالم را تشکیل می دهند. در رویارویی با افزایش سریع و بی رویه جمعیت و عدم هماهنگی آهنگ رشد جمعیت با روند پیشرفت بخشهای توسعه و رفاه اجتماعی مشکلات و بحرانهایی ایجاد می گردد که مستقیماً بر سلامت جامعه اثر گذار خواهد بود. تجربه نشان داده که سوء تغذیه و بالا بودن میزان مرگ و میر مادران و کودکان اولین رخداد کشورهای دارای جمعیت بالا و بحران اقتصادی است. برنامه تنظیم خانواده و اجرای دقیق و جدی آن یکی از راههای موفق تعدیل آهنگ رشد جمعیت و در نهایت دسترسی به جامعه ای سالم، کارا و متکی به خود می باشد. تنظیم خانواده و کنترل موالید بر ابعاد مختلف اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی تأثیرگذار است، از جمله در سلامت مادر و کودک، وضعیت اقتصادی، بهداشت، مسکن، محیط زیست، ازدواج، اشتغال و . . . که هر کدام تأثیر شگرفی در زندگی فردی و اجتماعی جامعه دارد .

اهداف تنظیم خانواده:
اهداف کلی تنظیم خانواده:
عبارتست از تأمین سلامت مادر و کودک، ایجاد هماهنگی بین رشد جمعیت و ابزار و عوامل توسعه اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی کشور و در نهایت تأمین عدالت اجتماعی. ارتقاء سطح سلامت خانواده از طریق حفظ سلامت مادران و کودکان می باشد و زمانی این امر موفقیت آمیز است که همه افراد آگاهانه و فعالانه در آن مشارکت داشته باشند.

اهداف اختصاصی تنظیم خانواده:
۱ـ کاهش مرگ و میر مادران و نوزادان و کاهش معلولیت و ناتوانایی های ناشی از حاملگیهای ناخواسته
۲ـ جلوگیری از سوء تغذیه مادران و کودکان با فاصله گذاری مناسب بین فرزندان
۳ـ جلوگیری از حاملگی در سنین پایین
۴ـ کاهش بیماریهای ژنتیکی با جلوگیری از حاملگی در سنین بالا
۵ـ جلوگیری از حاملگی های برنامه ریزی نشده و نهایتاً کاهش سقط غیر قانونی
۶ـ جلوگیری از حاملگیهای پر خطر یعنی :
الف ـ حاملگی زیر سن ۱۸ سال و بالای ۳۵ سال
ب ـ فاصله حاملگی کمتر از۳ سال
ج ـ تعداد فرزند بیش از ۳ نفر

تأثیر تنظیم خانواده و جنبه های بهداشتی آن
• سلامت زنان :
ـ کاهش مرگ و میر مادران به علت های ناشی از بارداری
ـ پرهیز از بارداری ناخواسته (کاهش سقط جنایی و اختلالات روانی)
ـ کاستن از بیماریهای زنان در سنین باروری .
ـ بهبود وضعیت تغذیه زنان باردار .
ـ محدود کردن تعداد کودکان و فاصله گذاری بین آنها .
ـ تعیین سن باردار شدن مادر (بین ۲۰ تا ۳۵ سال) .
ـ جلوگیری از عوارض قابل پیشگیری (کم کردن خطر پارگی رحم، مسمومیت حاملگی، جفت سر راهی و کم خونی و . . . ) و سقط جنین.
• سلامت جنین :
ـ کاهش مرگ و میر جنین (مرگ زودرس و دیررس)
ـ جلوگیری از رشد و تکامل نابهنجار جنین .
ـ جلوگیری از ناهنجاریهای مادرزادی مانند سندرم داون با پیشگیری از بارداری در سنین بالا.
• سلامت شیرخواران و کودکان :
ـ کم کردن مرگ و میر نوزادان، شیرخواران و کودکان .
ـ سالم به دنیا آوردن کودک .
ـ کاهش آسیب پذیری کودکان در برابر بیماریها (خصوصاً گاستروآنتریتهای عفونی، عفونتهای تنفسی و پوستی)
ـ ارتقاء رشد و تکامل و تغذیه کودک و مبارزه با سوء تغذیه .
ـ افزایش بهره هوشی کودکان ( نمره IQ ) .

قلمرو خدمات تنظیم خانواده
تنظیم خانواده مترادف کنترل موالید نیست بلکه چیزی بیش از کنترل ساده موالید است. طبق نظر کمیته کارشناسیWHO تنظیم خانواده در برگیرنده موضوعات اساسی زیر است:
ـ فاصله گذاری مناسب و محدود کردن موالید

ـ مشاوره درباره عقیمی
ـ آموزش در رابطه با بچه داری
ـ آموزش در رابطه با روابط جنسی
ـ غربالگری از نظر بیماریهای دستگاه تناسلی (مانند سرطان دهانه رحم)
ـ مشاوره ژنتیک
ـ معاینه و مشاوره قبل از ازدواج
ـ آماده سازی زن و شوهرها برای زایمان و تولد اولین کودک آنها
ـ انجام آزمونهای مربوط به بارداری
ـ ارائه خدمات لازم برای مادرانی ازدواج نکرده
ـ ارائه خدمات مربوط به قبول فرزند خوانده
زن و شوهرهای واجد شرایط برنامههای تنظیم خانواده:
زن و شوهر واجد شرایط به زوجین زناشویی کرده ای گفته می شود که زن در سنین باروری باشد و قاعدتاً سن بین (۴۹) ۴۵ـ۱۵ سالگی در نظر گرفته می شود. این زوجها به خدمات تنظیم خانواده نیاز دارند و زن و شوهر و گروه هدف نامیده می شوند . این واجدین شرایط شامل زوجهای جوان تا زوجهای دارای ۳ـ۲ فرزند می باشد. درصد زن و شوهرهای واجد شرایط که از یک یا چند وسیله مؤثر تنظیم خانواده استفاده کرده و بطور کارساز از به دنیا آوردن کودک جلوگیری کنند “میزان حفاظت زوجین۱ “را تشکیل می دهد.

استراتژیهای تنظیم خانواده در جهان و ایران
ساختار جمعیت جهان در حال تغییر است. رشد سالانه جمعیت در حال حاضر بیش از ۹۰ میلیون نفر بوده و در سال ۱۹۹۹ ( ۱۳۷۸ ) از مرز ۶ میلیارد نفر گذشته و به روند صعودی خود ادامه می دهد .
به لحاظ بالا بودن سطح باروری در گذشته شمار جوانانی که وارد سن فرزند آوری و اشتغال می شوند بیشتر از هر زمان دیگری در گذشته است و تعداد افرادی که بین ۲۴ـ۱۵ سال دارند، به بیش از یک میلیارد نفر بالغ می گردد . در عین حال تعداد افراد سالمند و نسبت جمعیت سالخورده در کشورها روند صعودی را نشان می دهد. در بسیاری از نقاط جهان تعداد افراد خانوار رو به کاهش گذاشته، کودکان بیشتری زنده می مانند و امید به زندگی بیشتر از گذشته است ، اما باروری و مرگ و میر هنوز در تعدادی از کشورهای روبه رشد و عمدتاً در آفریقا در سطح بالایی قرار دارد. در بسیاری از ممالک خدمات تنظیم خانواده کمتر از میزانی است که مورد نیاز و تقاضای مردم است. عظیم بودن قشر جوان باعث می شود که در دهه های آینده رشد جمعیت همچنان روند صعودی داشته باشد. با پشتیبانی از حق افراد برای دارا بودن خانواده کوچکتر و به تعویق انداختن فرزندآوری، می توان کند شدن آهنگ رشد جمعیت را تسهیل نمود. جوانان نیازمند آموزش و برخورداری کامل از سلامتی می باشند و باید به اطلاعات و وسایل لازم برای اجتناب از حاملگی ناخواسته و ابتلای به بیماریهای آمیزشی دسترسی داشته باشند. بویژه زنان برای آنکه بتوانند در جامعه حضور فعالانه داشته باشند باید در امر مربوط به باروری خود کنترل بیشتری اعمال کنند .
استراتژی تنظیم خانواده در ایران:

راهکار دولت در فراهم نمودن بهداشت باروری و تنظیم خانواده بر اساس اصول زیر تنظیم شده است :
• تقویت ارائه خدمات بهداشت باروری و تنظیم خانواده از طریق سیستم شبکه های بهداشتی و درمانی و بخش خصوصی
• بالا بردن کیفیت و کمیت خدمات .
• ازدیاد مشارکت مردم در برنامه های بهداشت باروری و تنظیم خانواده .
• ترویج همکاریهای برون بخشی .
برای اجرای راهکارهای ذکر شده وزارت بهداشت درمان و آموزش پزشکی به شرح زیر فعالیت نموده است :
ـ بالا بردن توانایی فنی پرسنل بهداشتی در سطوح مختلف برای ارائه خدمات بهداشت باروری و تنظیم خانواده از طریق دوره های آموزشی قبل و حین خدمت.
ـ ایجاد ارتباط نزدیک با افراد کلیدی جامعه و رهبران مذهبی برای جلب حمایت آنان از برنامه های بهداشت باروری و تنظیم خانواده.
ـ تهیه و تدارک انواع مختلف روشهای پیشگیری از بارداری و ارائه آن به صورت رایگان .
ـ تأسیس مرکز اطلاعات، آموزش و ارتباطات برنامه های جمعیت و بهداشت باروری (IEC) 1 توسط وزارت بهداشت در سال ۱۳۷۳٫
ـ انجام سالیانه تحقیقات در زمینه دانش ، نگرش و عملکرد زنان ۴۹ـ۱۵ ساله در زمینه مسائل مرتبط با بهداشت باروری.
ـ استفاده از ماماهای روستایی بعنوان حامیان و فراهم کنندگان اطلاعات بهداشت باروری و تنظیم خانواده در روستاها .
فعالیتهای تنظیم خانواده در ایران:
فعالیتهای تنظیم خانواده در ایران بر ۴ محور استوار است :
۱ـ آموزش :
ـ آموزش تنظیم خانواده شامل برنامه های آموزش عمومی و آموزشهای چهره به چهره .
ـ آموزشهای علمی و عملی شامل برگزاری کارگاههای آموزشی ، بازآموزی پزشکان، آموزش برنامه های تنظیم خانواده در دوره های بهداشت برای دانشجویان پزشکی و پیراپزشکی
ـ برقرار کردن دوره های آموزشی جمعیت و تنظیم خانواده برای تمامی رشته های تحصیلی در کلیه دانشگاههای کشور

ـ مبادله اطلاعات با استادان خارج از کشور و کارگاههای آموزشی بین المللی
۲ـ تدارک و تهیه وسیع و متنوع وسائل پیشگیری از بارداری
۳ـ تحقیقات در زمینه شاخص های جمعیتی و برنامه های تنظیم خانواده
۴ـ نظارت و ارزشیابی فعالیت های تنظیم خانواده در سطح کشور

تشریح و فیزیولوژی تولید مثل در انسان
الف ـ دستگاه تناسلی مردانه
دستگاه تناسلی مرد شامل بیضه ها ۱، مجاری اپیدیدیم ۲، مجاری منی بر (دفران)۳، آلت تناسلی۴ ، و غدد ضمیمه (کیسه های منی۵ ، پروستات ۶، و غدد کوپر ۷ ) می باشد.

شکل(۱-۲): سیستم تناسلی مردانه
بیضه ها دو عدد بوده و داخل پوست بیضه۱قرار دارند. بیضه چپ حدود ۱ سانتی متر پایین تر از بیضه راست قرار دارد . هر بیضه ۵ـ۴ سانتی متر طول، ۳ سانتی متر قطر و حدود ۱۴ـ۱۰ گرم وزن دارد . بیضه از تعداد ۹۰۰ لوله مولد منی و پر پیچ و خم، هر یک به طول بیش از نیم متر تشکیل شده است که سلول های جنسی نر (اسپرماتوزوئید) در آنجا ساخته می شوند. سپس سلولهای جنسی نر وارد اپیدیدیم می شوند که لوله پر پیچ و خم دیگری به طول ۶ متر است. اپیدیدیم به مجرای وابران (دفران) منتهی می شود که درست قبل از ورود به جسم غده پروستات متسع شده و آمپول مجرای وابران را تشکیل می دهد . مجرای وابران ۴۵ سانتی متر طول دارد . دو کیسه منی که یکی در هر طرف
غده پروستات قرار گرفته است ، بداخل انتهای پروستاتی آمپول تخلیه می‌شود. محتویات آمپول و کیسه منی وارد یک مجرای انزالی شده و از طریق جسم غده پروستات بداخل پیشابراه تخلیه می گردد.
آلت تناسلی که از سه لایه قابل نعوظ (ارتجاعی) تشکیل شده و سطح آن را پوست نازکی با غدد عرق احاطه کرده و در رأس آن حشفه۲ (بخش حساس جنسی) قرار دارد.
کیسه های منی، دو عدد بوده هر یک با طول ۵ سانتی متر و عرض ۵/۱ سانتی متر که مایع ژلاتینی، کمی قلیایی، حاوی ویتامینC و فروکتوز (قند ویژه مایع منی که برای تحرک و انرژی اسپرم لازم است) را ترشح می کند.
پروستات غده ای مخروطی شکل در پایین مثانه می باشد که رأس آن به سمت پایین است . دارای ۴ سانتی متر عرض ۳ سانتی متر ارتفاع و ۲ سانتی متر قطر می باشد .
غدد کوپر دو عدد و به اندازه نخود بوده و موکوس (ماده ترشحی) ویژه ای ترشح می کند که شفاف و چسبناک بوده و مجرای آلت را آغشته و برای انزال آماده می کند.

اسپرم سازی در لوله های مولد منی بیضه ها صورت می گیرد. در بیضه علاوه بر مجاری مولد منی، یک بافت رابط وجود دارد که مجاری مولد منی را احاطه کرده و مسئول سنتز و آزاد شدن هورمونهای مردانه (آندروژن) می باشد . اسپرماتوزوئید ها در زمان تشکیل بالغ نیستند بلکه تکامل (بلوغ) آنها زمانی است که در اپیدیدیم ذخیره می شوند. ۱۰۰ـ۷۰ روز برای تولید اسپرماتوزوئید های بالغ زمان لازم است تا توانایی حرکت و بارور کردن تخمک را کسب کنند. غدد جنسی ضمیمه هم یک محیط حمل و نقل با مواد غذایی لازم برای اسپرما توزوئید ها فراهم می‌کنند تا بدن مرد را ترک کرده و به بدن زن وارد شوند، که این ترشحات (مایع منی) یک مایع آلکالین ، چسبناک و متمایل به زرد است که تحت کنترل هورمونهای بیضه عمل می کند .
ترشحات پروستات یک مایع رقیق ، کمی اسیدی و شیری است و در حین انزال اضافه می شود که اسیدیته متداول مجرای تناسلی زن را خنثی کرده و همچنین به عنوان محرک اسپرمها عمل می‌کند . فعالیت ترشحی پروستات نیز تحت کنترل هورمونهای بیضه است . بنابراین مایع منی دارای حجم ۶ـ۲ میلی لیتر (سی سی) و بطور متوسط حاوی ۲۰۰ میلیون اسپرماتوزوئید بوده که ۸۰ـ۶۰ % آنها از نظر ساختاری و زیست شناسی طبیعی می باشند.
بیضه ها علاوه بر اسپرم سازی به عنوان یک غده ترشحی نیز فعالیت می کنند که آندروژنها(تستوسترون) و مقادیر کمی استروژن ترشح و ذخیره می کنند که عملکرد آن عبارتست از : پیشرفت فیزیکی جنس مذکر ، تحریک رشد استخوان ، رشد موهای صورت و بدن ، بم شدن صدا، افزایش ترشح چربی (در پوست) و پیشرفت میل جنسی .
ب ـ دستگاه تناسلی زنانه
دستگاه تناسلی زنانه دارای دو قسمت خارجی و داخلی است :
۱ـ دستگاه تناسلی خارجی :
شامل برجستگی ونوس ۱، لب های بزرگ۲، لب های کوچک۳، کلیتوریس۴، دهلیز۵، غدد بارتولن۶ ، اسکن۷، و پرده بکارت۸ می باشد .
۲ـ دستگاه تناسلی داخلی
شامل مهبل۹ ، رحم۱۰، لوله های رحمی۱۱ و تخمدانها۱۲ می باشد .

شکل(۲-۲): سیستم تناسلی زنانه

اعضای دستگاه تناسلی خارجی جمعاً فرج نامیده می شوند که بیشتر عهده دار روابط آمیزشی می‌باشند و اعضای دستگاه تناسلی داخلی مسئول رشد و نمو جنین و زایمان
می باشد.

مهبل لوله ای است بطول ۱۰ـ۸ سانتی متر و از عضلات صاف تشکیل شده است و جدار آن از مخاط با لایه های متعدد و سلول های پوششی مطبق پوشیده شده است . مهبل (واژن) قابل اتساع می باشد، ترشحات رحم آنرا مرطوب نگاه می دارد و PH (5/4) اسیدی دارد. رحم عضو عضلانی، توخالی و گلابی شکل که از عضلات صاف تشکیل شده است. سطح داخلی آن با لایه‌های مخاطی (آندومتر) پوشانیده شده است .رحم شامل‌دو قسمت است: جسم رحم و دهانه رحم .
لوله های رحم (فالوپ) توخالی و کم و بیش عضلانی بوده، طول آنها حدوداً ۱۴ـ۸ سانتی متر است. عمل آنها راندن و حمل تخمک از تخمدان به لوله ها و محل لقاح تخمک با اسپرم و انتقال آن به رحم است.
تخمدانها دو عضو بادامی شکل که در دو طرف رحم قرار دارند و عمل اصلی آنها رشد و نمو تخمک، تخمک گذاری و ترشح هورمون استروژن و پروژسترون و مقدار کمی آندروژن بداخل خون می باشد. در زمان تولد یک دختر در دو تخمدان حدود یک میلیون و در هنگام بلوغ فقط ۴۰۰ ـ۳۰۰ هزار تخمک وجود دارد . در طی سالهای تولید مثل زن بین ۴۶ـ۱۳ سالگی فقط حدود ۴۰۰ عدد از این تخمک ها تکامل یافته و از تخمدان خارج می‌شوند و بقیه از بین می روند.
تولید مثل با تکامل تخمک ها در تخمدان شروع می شود. یک تخمک در وسط هر دوره جنسی ماهانه از یک فولیکول تخمدانی به داخل حفره شکم دفع می شود، سپس این تخمک از طریق یکی از لوله های رحمی وارد رحم شده ، در صورتیکه توسط اسپرم بارور شود ، در رحم لانه گزینی کرده، تکامل یافته و به جنین کامل ، جفت و پرده های جنینی تبدیل می شود.
دوره جنسی در زن با عادت ماهیانه شروع می شود و بطور متوسط ۲۸ روز طول می‌کشد اما می تواند به طور طبیعی ۳۵ـ۲۰ روز باشد . عادت ماهیانه در هنگام بلوغ جنسی شروع می شود و معمولاً در سنین ۵۰ـ۴۵ سالگی متوقف می شود (یائسگی). دوره باروری در زن حدود ۳۵ـ۳۰ سال است . تغذیه بد، کار زیاد و پر مشقت، فشار زندگی و رنج روحی بطور چشمگیری از طول این مدت می کاهد این چنین زنانی دیرتر بالغ و زودتر یائسه می شوند . تحت تأثیر هورمونهای مترشحه از تخمدانها تغییراتی در آندومتر بوجود می آید که دوره جنسی (سیکل قاعدگی) را تشکیل می دهد . دوره جنسی شامل سه مرحله رشد (تکثیر)، ترشحی و قاعدگی می باشد. در ۵ روز اول هر دوره جنسی، آندومتر در حال تخریب و ریزش است و چون آندومتر حاوی مقدار زیادی رگهای خونی است هنگام تخریب و ریزش آندومتر، مقداری خون نیز همراه با بافت های تخریب شده از بدن دفع می شود . این پدیده عادت ماهیانه (قاعدگی) نامیده می شود. پس از پایان این مرحله، آندومتر مجدداً شروع به رشد و نمو می کند. مرحله رشد که ۱۱-۱۰ روز طول می‌کشد با رشد فولیکولهای تخمدان و ترشح هورمونهای استروژنی (در نیمه اول سیکل قاعدگی) منطبق می‌باشد .

شکل(۳-۲): مراحل تخمک گذاری، لقاح و رشد انسان در هفته اول زندگی

در مرحله ترشحی که حدود ۱۴ روز طول می کشد هورمونها بویژه پروژسترون فعال است. نتیجه فعالیت های رشد و نمو ترشحی آندومتر ، آماده شدن آندومتر برای پذیرش و پرورش جنین جوان است. اگر در حدود نیمه دوره جنسی که تخمک گذاری انجام شده است، اسپرم در مجاورت تخمک وجود داشته باشد، در لوله رحم لقاح صورت می گیرد و جنین جوان چند روز بعد وارد رحم شده و در آندومتر جایگزین می شود . اما اگر لقاحی صورت نگیرد، تخمک دفع می شود،

ترشح هورمونهای تخمدانی کاهش یافته و آندومتر تخریب می گردد که در حدود روز ۲۸ سیکل قاعدگی، تخریب آندومتر و دفع خون آغاز می شود که در واقع شروع دوره جنسی بعدی است.

شکل(۴-۲):تغییرات در هورمونهای هیپوفیز و تخمدان، رشد فولیکولها و آندومتر، وضعیت
ترشحات گردن رحم و دمای پایه بدن طی یک سیکل تخمدانی

اعمال استروژن و پروژسترون : تحت تأثیر استروژن اندامهای جنسی از وضع کودک به وضع بالغ تغییر شکل می یابند . اندامهای تناسلی خارجی و داخلی بزرگ می‌شوند. تحت تأثیر استروژن، آندومتر برای پذیرش و پرورش جنین آماده می شود. چنین اثراتی بر پوشش داخلی لوله های رحمی تحت تأثیر استروژن بوجود می آید. استروژن، رشد پستانها و دستگاه مولد شیر پستانها را شروع می کند. استروژن باعث رسوب چربی در پستانها ، بافت های زیر جلدی و کفل و ران می شود و اینگونه اندام زنانه شکل می گیرد.
مهمترین عمل پروژسترون پیشبرد تغییرات ترشحی در آندومتر است. همچنین انقباضات رحمی در دوران حاملگی را مهار می کند . تحت تأثیر پروژسترون تغییرات ترشحی در لوله های رحمی نیز صورت می گیرد. پروژسترون رشد و تکامل پستانها را زیاد کرده و موجب بزرگی آن می شود .
قاعدگی
خونریزی دوره ای رحم است که اکثر زنان در سنین باروری آن را تجربه می نمایند. قاعدگی نمایانگر ریزش دوره ای اندومتر مترشحه رحم است که در اثر کاهشی در تولید استرادیول و پروژسترون بعلت پسرفت جسم زرد رخ می دهد.
طول مدت سیکل- برخلاف تصور شایع سیکل قاعدگی اکثر زنان مثل ساعت تکرار نمیشود. در یک تحقیق دیده شده فقط ۵۰% زنان سیکل در محدوده ۲۶ تا۳۰ روز دارند که فاصله ۲۸ روزه موسوم به تیپیک را در برمی گیرد.
در اکثر زنان قاعدگی در سن ۱۳ سالگی شروع می شود (۱۶-۸ طبیعی) و در سن۵۲ سالگی متوقف می شود ( ۴۵تا ۵۵ محدود طبیعی). معمولاً حدود ۲-۱ سال پس از منارک، قاعدگی بدون تخمگذاری می باشد. در محدود سنی ۴۰-۲۰ سال زنان منظم ترین سیکلها را دارند و در دروه بلافاصله پس از منازک و نزدیک یائسگی تغییرپذیری بیشتر مشاهده می شود. اما طول متوسط سیکل طبیعی در واقع)۴± ۲۸ (۸۷ /۲۸ روز در سن۲۰ سالگی تا میزان متوسط۸/۲۶ روز در سن ۴۰ سالگی کاهش می یابد.
بهداشت فردی در دوران قاعدگی:
۱- بدلیل بدبو بودن ترشحات در این دوران، استحمام روزانه ضروری است. البته استحمام باید به صورت ایستاده و بدون استفاده از وان انجام گردد.
۲- بعد از هر بار اجابت مزاج و دفع ادرار شستشوی قسمت خارجی دستگاه تناسلی ضروری است، بدلیل اینکه وجود ترشحات قاعدگی احتمال بروز عفونت را افزایش می دهد.
۳- بدلیل باز بودن دهانه رحم و امکان انتقال آلودگی و نیز احتمال بروز بیماریهایی نظیر اندومتریوز، منع نزدیکی در این دوران ضرورری است.
۴- بدلیل باز بودن دهانه رحم شنا نباید انجام شود مگر اینکه از تامپون استفاده گردد.
۵- مصرف یک رژیم غذایی پرپروتئین و منابع آهن بدلیل پیشگیری از کم خونی توصیه می گردد. حتی توصیه می شود که خانمها در این دوران روزانه از یک قرص آهن استفاده نمایند.

۶- بهتر است در این دوران مصرف غذاهای نفاخ بدلیل فشار به سیستم تناسلی و ایجاد ناراحتی محدود گردد.
بدلیل تغییرات هورمونی در گروهی از زنان هنگام قاعدگی درد کمر و زیردل درد رخ می دهد، کیفیت این درد کولیکی یا کرامپی در خط وسط و زیر شکم بوده و گاهی به قسمت تحتانی پشت، کشاله ران یا ران انتشار می یابد. علائم مختلفی نظیر تهوع، استفراغ، بی اشتهایی، اسهال، خستگی، تحریک پذیری و گاهی سردرد و بیقراری ممکن است با درد همراه باشد. این علایم را می توان با مصرف دارو کنترل نمود.

بلوغ
چگونگی شروع بلوغ همیشه بصورت یک رمز باقی مانده است. هیپوتالاموس، هیپوفیز قدامی و غدد جنسی دوره های جنینی، نوزادی، کودکی و قبل از بلوغ، همگی قادرند هورمونهای مربوط به خود را به اندازه مقادیر موجود در افراد بالغ ترشح کنند. حتی در طول دوره جنینی،در اواسط حاملگی غلظت سرمی FSH و LH (گنادوتروپین های هیپوفیزی) به اندازه افراد بالغ می رسد، اما بعلت مقادیر زیاد هورمونهای استروئیدی حاملگی و مهار ناشی از آنها، این میزان کاهش می یابد. با انجام زایمان و جدایی نوزاد از منابع استروژن و پروژسترون مادری و جفتی، باعث رهایی FSH و LH نوزاد از این فیدبک منفی می شود و افزایش سریع ترشح گنادوتروپین ها دیده می شود و در نتیجه تاثیر گنادوتروپین ها بر گنادها (تخمدانها)، ترشح گذرای استرادیول به مدت ۴-۲ ماه القا میشود که با امواجی از تکامل و آترزی فولیکولهای تخمدان همراه است. در نوزادان پسر، میزان LH بیشتر است و ترشح مقادیر بیشتری از تستوسترون را از بیضه ها تحریک
می کند، اما در نوزادان دختر، میزان FSH غالب است، فیدبک منفی کامل به سرعت برقرار می شود. تا یک سالگی میزان استروئیدهای گنادی و گنادوتروپین ها کاهش
می یابد و بعد از ۲ سالگی و تا رسیدن به سن ۸-۶ سالگی در مقادیر بسیار پائین باقی
می مانند. در طول این مدت سیستم هیپوتالاموس- هیپوفیز که ترشح گنادوتروپین ها را کنترل می کند ، حساسیت زیاد به اثر فیدبک منفی استروژن دارد. کاهش گنادوتروپینهای نوزاد، بطور کامل ناشی از حساسیت زیاد به اثر فیدبک منفی نیست. به نظر می رسد نوعی مهارکننده غیراستروئیدی مرکزی، ساخت GNRH و گنادوتروپین ها را مهار می کند.

بلوغ در جنس مؤنث
با رسیدن بلوغ ۳ تغییر اساسی در عملکرد هومئو استاتیک اندوکرین دوره کودکی که سطح پائینی دارد ایجاد می شود :
۱- آدرنارک (Adrenarche)
2- کاهش مهار سیستم هیپوتالاموس – هیپوفیز
۳- تقویت تدریجی واکنشهای متقابل GNRH- گنادوتروپین و گنادوتروپین- استروئیدهای تخمدان که منجر به گنادارک(Gonadarche) می شود.
آدرنارک: رشد موهای ناحیه زیربغل و عانه در دوره بلوغ، در نتیجه افزایش تولید آندروژنهای فوق کلیه صورت می گیرد. بنابراین، این مرحله از بلوغ اغلب آدرنارک یا پوبارک (Pubarche) نامیده می شود. عوامل کنترل کننده آدرنارک همچنان مبهم هستند.
کاهش مهار سیستم هیپوتالاموس- هیپوفیز: با کاهش مهار ذاتی مرکزی GNRH و کاهش حساسیت به فیدبک منفی استروژن، در ۱۱-۱۰ سالگی( زمانیکه بلوغ رخ می دهد) ، گنادوتروپین ها بار دیگر افزایش می یابند.
تقویت تدریجی واکنشهای متقابل گنادوتروپین ها با GNRH و استروئیدهای تخمدان با گنادوتروپینها: قبل از بلوغ میزان گنادوتروپین کم است اما حتی در این مرحله نیز این هورمون به صورت ضربانی ترشح می شود. افزایش این ترشح ابتدا در طی خواب شروع می شود و بعد در تمام ۲۴ ساعت ادامه می یابد. در نتیجه ترشح FSH و LH در پاسخ به GNRH افزایش می یابد. افزایش دامنه و فرکانس ترشح ضربانی GNRH ، باعث تشدید پیشرونده پاسخهای ترشحی FSH و LH می شود. با شروع ترشح گنادوتروپینها ساخت استروئید در فولیکولهای تخمدان تحریک می شود و ترشح استروژن افزایش می یابد.
زمان بلوغ: اگرچه شاخص اصلی زمانبندی بلوغ “ژنتیک” است ظاهراً عوامل دیگری مانند محل جغرافیایی، تماس با نور، سلامت عمومی، تغذیه و عوامل روانی نیز بر زمان شروع و سرعت پیشرفت بلوغ تاثیر می گذارند. کودکانی که در نزدیکی خط استوا، در ارتفاعات کمتر و یا در نواحی شهری زندگی می کنند و نیز کودکان مبتلا به چاقی مختصر به ترتیب نسبت به کودکانی که در مناطق شمالی، در ارتفاعات بالاتر از سطح دریا و یا در نواحی روستایی زندگی می کنند و نیز نسبت به کودکان با وزن طبیعی، زودتر بالغ می شوند.
بین زمان قاعدگی مادران و دختران و نیز خواهران ارتباط نسبتاً خوبی وجود دارد. هرچه سن شروع بلوغ زودتر باشد مدت زمان آن نیز بیشتر خواهد بود.
مراحل تکامل بلوغی:
بطور متوسط توالی بلوغ که شامل تشدید رشد، تکامل پستان، آدرنارک و شروع قاعدگی(Menarche) است، به دوره زمانی ۵/۴ ساله نیاز دارد (در محدوده ۵/۱ تا ۶ سال).
معمولاً اولین نشانه بلوغ تشدید رشد و سپس پیدایش جوانه پستانی (تلارک) است. آدرنارک معمولاً بعد از جوانه پستانی ظاهر می شود. جهش رشد در یک دختر نوجوان ۲ سال زودتر از پسران اتفاق می افتد ( در ۱۲-۱۱ سالگی) و در عرض یک سال، میزان رشد او دو برابر می شود و قد او ۱۱-۶ سانتیمتر افزایش می یابد. تسریع رشد ناشی از اثر استروژن و افزایش همزمان تولید هورمون رشد هیپوفیزی است.

بهبود استانداردهای زندگی و تغذیه قبل از تولد در مادر وتغذیه بعد از تولد در کودکان، نقش مهمی در افزایش وزن ، قد و بلوغ زودتر کودکان داشته است. منارک پس از سپری شدن حداکثر سرعت رشد رخ می دهد. بنابراین پس از شروع قاعدگی ها، رشد آهسته تری دیده می شود و میزان کلی آن به بیش از ۶ سانتیمتر نمی رسد. ترشح استروژن کافی از گنادها باعث تکثیر آندومتر شده و اولین قاعدگی رخ می دهد. اولین قاعدگی ها بعد از منارک معمولاً فاقد تخمک گذاری، نامنظم و گاهی شدید هستند. عدم تخمک گذاری ۱۲-۸ ماه بعد از منارک ممکن است طول بکشد. با ایجاد فید بک مثبت استروژن بر روی هیپوفیز و هیپوتالاموس، ترشح ناگهانی LH در میانه سیکل تحریک
می شود و این امر برای تخمک گذاری ضرورت دارد. دفعات تخمک گذاری، با پیشرفت بلوغ افزایش می یابد.
خلاصه رویدادهای بلوغ:
۱- قبل از سن ۱۰ سالگی میزان FSH و آنگاه LH بطور متوسط افزایش یافته و بدنبال آن استرادیول نیز بالا می رود. افزایش ترشح ضربانی LH ابتدا فقط در هنگام خواب و بتدریج در تمام طول روز رخ می دهد.
۲- همچنانکه استروژن گناد بالا می رود (Gonadarche)، تکامل پستان، توزیع چربی بشکل زنانه و رشد رحم و واژن نیز صورت می گیرد. رشد اسکلتی در اثر افزایش ترشح هورمون رشد تحت تاثیر استروژن به سرعت افزایش می یابد.
۳ – آندروژن آدرنال (Adrenarche) و به میزان کمتری ترشح آندروژن گناد باعث رشد موهای زیر بغل و زهار می شود. Adrenache نقش چندانی در رشد اسکلتی ندارد. با وجودیکه Adrenarche از نظر زمانی با Gonadarche مرتبط است ولی از نظر عملکرد مستقل میباشد.
۴- در اواسط بلوغ ترشح استروژن کافی از گناد باعث تکثیر آندومتر شده و اولین قاعدگی شروع میشود.
۵- دوره های بعد از اولین قاعدگی معمولاً توأم با تخمک گذاری نیستند. پاسخهای مثبت مداوم LH در برابر تحریک استرادیول سبب ترشح ناگهانی LH شده و منجر به تخمک گذاری می شود که از آخرین حوادث بلوغ می باشد.

بلوغ در جنس مذکر
جفت در دوران بارداری مقدار زیادی گنادوتروپین جفتی (HCG) تولید می کند. این هورمون تشکیل سلولهای بینابینی در بیضه های جنین پسر را تحریک کرده و موجب ترشح تستوسترون می شود.تستوسترون مسئول پیدایش و تکامل ویژگیهای جنسی مردانه و از جمله رشد آلت تناسلی و اسکروتوم بجای تشکیل کلیتوریس و واژن است. این هورمون همچنین موجب تشکیل غده پروستات، کیسه های منی و مجاری جنسی مردانه می شود، در حالیکه بطور همزمان مانع از تشکیل اندامهای تناسلی زنانه می گردد. مقدار کمی تستوسترون در زندگی جنینی و برای چند هفته بعد از تولد تولید می شود اما هیچ گونه تستوسترونی تا سن ۱۳-۱۱ سالگی تولید نمی شود. در زمان بلوغ، هیپوتالاموس حساسیت نسبت به عمل مهاری تستوسترون را از دست می دهد و ترشح هورمون آزادکننده گنادوتروپین (GNRH) شروع می شود . این هورمون هیپوفیز را تحریک کرده و سبب ترشح FSH و LH از هیپوفیز قدامی می گردد.
هورمون LH موجب تکثیر سلولهای لایدیک بیضه شده و تولید تستوسترون توسط این سلولها را تحریک می کند. تولید تستوسترون به سرعت در شروع بلوغ افزایش پیدا می کند و در قسمت اعظم باقیمانده دوران زندگی ادامه یافته و بعد از ۴۰ سالگی به سرعت نقصان می یابد.
ترشح تستوسترون بعد از بلوغ موجب می شود که آلت تناسلی، اسکروتوم و بیضه ها همگی تا حدود ۲۰ سالگی نزدیک به ۸ بار بزرگتر شوند. بعلاوه تستوسترون موجب بروز صفات ثانویه جنسی بطور همزمان می شود و این عمل از بلوغ شروع شده و تا آخر بلوغ ادامه می یابد. این صفات ثانویه جنسی علاوه بر خود اندامهای تناسلی، مرد را به شرح زیر از زن متمایز می سازد :

تستوسترون باعث رویش مو بر روی زهار و به طرف بالا تا ناف، بر روی صورت، بر روی سینه و گاهی در نقاط دیگر بدن از قبیل پشت می گردد. تستوسترون همچنین موجب افزایش مو در بیشتر قسمتهای بدن می شود. تستوسترون رشد مو بر روی قله سر را کاهش می دهد و در صورت وجود زمینه ژنتیک برای طاسی، موجب طاسی می شود. این هورمون موجب هیپرتروفی مخاط حنجره و بزرگی حنجره شده که ابتدا یک صدای خشن دورگه ایجاد و بتدریج به صدای مشخص بم مردانه تبدیل می گردد. تستوسترون ضخامت پوست سراسر بدن و سختی بافت زیر جلدی را افزایش می دهد و نیز موجب رسوب مقدار بیشتری ملانین در پوست شده و لذا رنگ پوست را تیره تر می کند. همچنین میزان ترشح برخی یا شاید تمام غدد سباسه را افزایش می دهد. این امر بویژه در صورت مهم است، زیرا می تواند منجر به آکنه شود.

تستوسترون باعث افزایش رشد عضلانی بعد از بلوغ شده و همچنین سبب افزایش اندازه و قدرت استخوانها می شود. این هورمون میزان متابولیسم بازال را تا ۱۵% افزایش داده، سبب افزایش تعداد گلبولهای قرمز خون شده و تحت تاثیر این هورمون بدنبال بلوغ حجم خون و مایع خارج سلولی مرد به نسبت وزن بدن بطور مختصر افزایش می یابد.
یائسگی
یائسگی قطع همیشگی قاعدگی در اثر کاهش عملکرد تخمدان است. سالها قبل از یائسگی که در بر گیرنده تغیر سیکلهای طبیعی تخمک گذاری تا قطع قاعدگی هستند به عنوان سالهای گذر حول و حوش یائسگی شناخته می شوند. متوسط سن برای شروع این گذر ۴۶ سالگی است و دامنه سنی شروع مرحله گذر ۵۱-۳۹ سال است. متوسط دوره مرحله حول و حوش یائسگی ۵ سال است که طیفی در حد ۸-۲ سال دارد.

غربالگری بهداشتی پیشگیرانه در زنان سالم در دوره حول و حوش یائسگی:
مهمترین چیزی که یک پزشک می تواند در حول و حوش یائسگی ارائه کند، آموزشی است که این زنان به آن نیازمند هستند. مداخلات پیشگیرانه در طی سالهای حول و حوش یائسگی دارای سه هدف اصلی هستند. مقصود کلی طولانی کردن دوره ای است که فرد از حداکثر انرژی جسمی و فعالیت بهینه مغزی و اجتماعی برخوردار است. هدف اختصاصی جستجوی هر چه سریعتر هر گونه بیماری مزمن اصلی مانند افزایش فشار خون، بیماری قلبی، دیابت و سرطان و نیز اختلالات بینایی، شنوایی و دندانی است. در نهایت، پزشک باید به زنان واقع در حول و حوش یائسگی کمک کند تا با آرامش از دوران یائسگی گذر کنند. کسب شرح حال کامل طبی و انجام معاینه فیزیکی هر ۵ سال یکبار (تقریباً در ۴۰، ۴۵، ۵۰، و ۵۵ سالگی) ضرورت دارد. ویزیت های سالانه باید شامل موارد زیر باشد: معاینه پستان و لگن، ثبت شاخص توده بدن (BMI)، غربالگری از نظر عفونتهای آمیزشی (در صورت لزوم) و بررسی TSH در دهه پنجم زندگی و هر دو سال یکبار با آغاز از ۶۰ سالگی. با ثبت قد زن، هر گونه کاهش مرتبط با استئوپروز زودرس کشف می شود. غربالگری سالانه با ماموگرافی باید از ۴۰ سالگی آغاز شود.

در هر ویزیت اقدامات زیر صورت می گیرد: مشاوره در مورد نیازهای تغذیه ای، فعالیت های فیزیکی، جلوگیری از آسیب و مشکلات شغلی، جنسی، زناشویی و بچه داری، عملکرد ادراری، مصرف دخانیات، الکل و داروهای غیرمجاز.
بعد از ۵۰ سالگی باید هر سال یکبار بررسی مدفوع از نظر خون مخفی انجام شود. در سنین ۵۰ و ۵۵ سالگی کولونوسکوپی توصیه می شود و در صورت منفی بودن نتایج و فقدان سابقه خانوادگی سرطان کولورکتال نیازی به تکرار کولونوسکوپی نیست.
سن یائسگی: گرچه سن یائسگی بین ۴۵ تا ۵۵ سالگی متغیر است ولی امروزه اکثراً معتقدند وقتی خانمی در سنین ۴۵ سال به بالابه مدت ۶ تا ۱۲ ماه قاعده نشود، یائسه شده است. معمولاً متوسط سن یائسگی ۵۲-۵۰ سالگی است. عوامل متعددی از قبیل ارث، نژاد، شرایط اجتماعی و اقتصادی در سن بروز یائسگی دخالت می نمایند. بهبود وضع تغذیه و بالا رفتن سطح فرهنگ عوامل مؤثری در تداوم کار فیزیولوژیک اعضاء مختلف بدن می باشند و باعث به تأخیر انداختن سن یائسگی می شوند. در مطالعات دیده می شود دختران مادران مبتلا به یائسگی زودرس (قبل از ۴۰ سالگی) نیز دچار یائسگی زودرس می شوند. شواهد کافی وجود دارد مبنی بر اینکه زنانیکه تغذیه ضعیفی داشته اند و گیاهخوار بوده اند زودتر یائسه می شوند. بدلیل دخالت چربی بدن در تولید استروژن، زنان چاق در مقایسه با زنان لاغر نشانه های یائسگی کمتری دارند. قاعدگی نامنظم در اوایل دهه پنجم زندگی زنان عامل پیشگویی کننده یائسگی است.

تغییرات و علائم جسمی و روانی متعددی در اواخر دوره فعالیت جنسی زن بروز
می کند و تدریجاً پیشرفت می نماید که شامل خشک شدن و چروکیدگی پوست، کوچک و شل شدن پستانها، کم شدن موی سر و احیاناً رویش مو در پشت لب بالا و روی چانه، چاق شدن، پوکی استخوان، گرگرفتگی و اختلالات روانی بصورت تحریک پذیری و افسردگی می باشد. بطور خلاصه علائمی که اغلب دیده می شوند و مربوط به کاهش قابلیت فولیکولهای تخمدانی و سپس از بین رفتن استروژن در این دوران هستند عبارتند از:

۱- اختلالات الگوی قاعدگی که شامل عدم تخمک گذاری و کاهش باروری، کاهش یا افزایش مقدار خون قاعدگی، بی نظمی در دفعات قاعدگیها و در نهایت قطع قاعدگی هستند.
۲- ناپایداری وازوموتور (گرگرفتگی و عرق ریزش، طپش قلب، سردرد و سرگیجه، احساس سرما در دست و پا)
۳- اختلالات آتروفیک شامل آتروفی اپی تلیوم واژن، درد هنگام مقاربت و خارش ناشی از آتروفی ولو، مدخل واژن و واژن، آتروفی کل پوست، مشکلات ادراری مانند احساس فوریت در دفع ادرار و سیستیت (التهاب مثانه) و اورتریت (التهاب پیشابراه) غیرباکتریایی.
۴- مشکلات جسمی که ناشی از محرومیت دراز مدت از استروژن هستند (عواقبی ماند استئوپروز و بیماری قلبی- عروقی)

۵- علائم مربوط به تغییرات روانی- اندوکرینی شامل : سردرد، خستگی، بیقراری، تحریک پذیری، هیجان، دپرسیون، اختلالات خواب و عدم تمرکز.
بعضی از افراد واکنشهای متعدد شدیدی را نشان می دهند که ممکن است ناتوان کننده باشند. سایر افراد یا واکنشی نشان نمی دهند و یا دچار واکنش های بسیار ناچیز می شوند.
جهت کنترل عوارض یائسگی و بهبود شرایط موارد ذیل توصیه می گردد:

۱) مصرف لبنیات و غذاهای حاوی کلسیم، سبزیجات و میوه ها و غذاهای حاوی پروتئین مانند مصرف پروتئین های حیوانی نظیر تخم مرغ و انواع گوشتهای قرمز و سفید.
۲) قرار گرفتن در معرض آفتاب جهت ساخته شدن ویتامین D.
3) ورزش منظم روزانه در هوای آزاد.
۴) توجه به اینکه پوکی استخوان از مهمترین تغییراتی است که در زنان یائسه بروز می کند و ممکن است باعث خطرات جانی گردد و جدی گرفتن و رعایت
توصیه های لازم جهت جلوگیری از بروز خطرات و صدمات جسمی
۵) قطع مصرف الکل و قهوه زیاد بعلت اثر آنها بر تشدید پوکی استخوان
۶) هورمون درمانی تحت نظر پزشک جهت کنترل عوارض یائسگی
۷) بررسی دقیق علت خونریزیهای احتمالی ایجاد شده جهت رد بدخیمی ها
۸) استفاده از استروژنهای موضعی برای برطرف کردن خشکی واژن در اثر کاهش استروژن و جلوگیری از آسیبهای بافتی
در اخر باید خاطر نشان کرد که یائسگی یکی از حوادث طبیعی زندگی (و نه یک بیماری) است. هورمون درمانی بعد از یائسگی گزینه ای است که باید به اکثر زنانی که
می خواهند مسیر پیری را با موفقیت طی کنند عرضه شود. از منافع این درمان می توان به بهبود کیفیت زندگی، رهایی از گرگرفتگی، حداکثر محافظت در برابر شکستگی های استئوپروزی، کاهش سرطانهای کولورکتال، ثبات تورگور و خاصیت ارتجاعی پوست و احتمال پیشگیری اولیه از بیماری عروق کرونری قلب و بیماری آلزایمر اشاره کردو دستیابی به حداکثر منافع ممکن است مستلزم شروع زودهنگام درمان (نزدیک به زمان یائسگی) باشد. باید بر این نکته نیز تأکید نمود که تغییرات شیوۀ زندگی در زمینه ترک استعمال دخانیات، ورزش و فعالیت منظم و کنترل وزن بدن نیز با همان کارآیی هورمون درمانی، بهبود چشمگیری را در سلامت زنان یائسه ایجاد می کند.

غربالگری سرطان
کلمه سرطان برای یک بیماری تنها به کار نمی رود. واژه ای عمومی است برای گروهی از بیماریهایی که در آن بعضی از سلولهای بدن به طور غیرطبیعی رشد کرده بزرگ و زیاد می شوند . وقتی این سلولها خارج از کنترل رشد کردند ایجاد توده ای می کنند که به آن غده (تومور) گفته می شود اما همه تومورهای ایجاد شده سرطانی نیستند، بیشتر آنها خوش خیم بوده و زندگی را تهدید نمی کنند یکی دیگر از ویژگیهای مهم سلولهای سرطانی این است که می توانند در تمام نقاط بدن گسترش پیدا کنند. در این مجموعه سعی می گردد شایع ترین سرطانهای زنان و مردان را توصیف و بررسی نمود و چگونگی شناخت علائم نهفته بیماری و چگونگی اجتناب از ابتلاء به سرطان را بیان کرد.
سرطانهای شایع خاص زنان:
یکی از نکات بدیهی در مورد سرطان، توجه به معاینات منظم پزشکی می باشد. خوشبختانه تحقیقات نشان می دهد که بیماری سرطان در خانمها در اغلب موارد در قسمتهایی از بدن ایجاد می شود که به راحتی با معاینه پزشک قابل تشخیص است. شایع ترین سرطانهای قابل پیشگیری و کنترل در زنان سرطان پستان و سرطان دهانه رحم است.
سرطان پستان : امروزه با آموزش خانم ها برای معاینه پستان های خود که به نام خودآزمایی پستان ها (Breast Self Examination) نامیده می شود، آنها را قادر ساخته که تومورها را در مراحل اولیه حس نموده و سپس برای تشخیص قطعی به پزشک مراجعه کنند. بهتر است که بعضی از معاینات در حمام انجام شود
خودآزمایی پستان ها (Breast Self Examination) شامل چهار مرحله بشرح زیر است:
مرحله اول: شامل تماشای پستان ها در مقابل آینه با نور کافی است. این کار در چند وضعیت انجام می گیرد، یکی وقتی که دست ها در کنار معاینه کننده قرار گرفته، دیگری موقعی که هر دو دست به طرف بالا است و حالت دیگر زمانیکه معاینه کننده دستها را به کمر زده و کمی به سمت جلو خم شده است. با این اعمال می توان عدم تقارن پستانها، برآمدگی روی پستان، تغییرات پوستی، ورم، کشیده شدن و تورفتگی پوست وتغییرات نوک آن را ملاحظه نمود.

مرحله دوم: شامل لمس پستانها است. در این مرحله بهتر است که بدن آغشته به کف صابون باشد، زیرا دراین حالت اصطکاک کم شده و به خوبی میتوان قسمتهای عمقی پستان را لمس کرد و درحالی که یکی از دست ها بالا است با دست دیگر پستان طرف مقابل را با انگشتان کشیده لمس می نماید. باید در این بررسی قسمت های بالای ترقوه و زیربغل هم معاینه شود و سپس پستان طرف مقابل به همین صورت معاینه می گردد.
مرحله سوم : در این مرحله معاینه کننده به پشت دراز می کشد و به منظور بهتر برجسته شدن پستان ها یک متکا در ناحیه پشت خود قرار میدهد. در حالیکه یک بازو بالای سر قرار دارد با انگشتان دست دیگر بصورت حلقه وار تمام قسمتهای پستان را معاینه می نماید.
مرحله چهارم : شامل معاینه آرئول و نوک پستان است. در این مرحله باید ناحیه آرئول پستان را بدقت معاینه کرده، سپس نوک پستان را به آرامی فشار دهد تا اگر ترشحی وجود دارد خارج شود. معاینه نوک پستان و اطراف آن بهتر است در حالیکه معاینه کننده بصورت طاقباز خوابیده انجام شود.
خانمها باید از ۱۵ سالگی هرماه پستانهای خود را معاینه کنند. بهتر است معاینات فوق هر ماه در پایان روزهای قاعدگی که هورمون های بدن به حداقل خود رسیده و تحریکات آنها بر روی پستان ها به کمترین میزان میرسد، انجام گیرد. اگر در دوره یائسگی می باشند. یک روز مشخص در اول هر ماه زمان مناسبی برای معاینه می باشد. . لازم است به تغییرات ایجاد شده در پستانها مانند چروک خوردگی و یا فرورفتگی پوست، خونریزی و یا ترشح از نوک پستان دقیق باشند. اگر معاینه پستان دقیق انجام شود، بهترین کسی که می تواند به تغییرات انجام شده در پستانهای پی ببرد زنانی
می باشند که مرتب این کار را انجام می دهند. باید یادآوری گردد در صورتی که توده‌ای در پستان لمس شد به معنی سرطان پستان نیست. بیش از ۸۵% تومورهای یافت شده در پستانهای خوش خیم و غیر سرطانی هستند اما این علامت مهمی است که باید در مورد آن حتماً به سرعت با دکتر مشورت نمود بسیاری از خانمهایی که در گذشته مبتلا به سرطان پستان شده اند، امروز زنده و سالم هستند چون بیماری آنها در مراحل اولیه تشخیص داده شده و تحت درمان قرار گرفته اند .

سرطان دهانه رحم : سرطان دهانه رحم بعد از سرطان پستان شایع ترین سرطان زنان می باشد و خوشبختانه به وسیله یک آزمایش ساده و بدون درد به نام آزمایش پاپ اسمیر تشخیص داده می شود. با انجام این آزمایش همچنین تغییرات سلولهای دهانه رحم پیش از سرطانی شدن تشخیص داده شده و می توان اقدام به درمان کرد. این آزمایش بعد از ازدواج، هر سه سال یکبار تا سن ۶۵ سال توصیه می شود. برای انجام این آزمایش پزشک تعدادی از سلولهای سطحی دهانه رحم را جمع می کند، این سلولهای در زیر میکروسکوپ به دقت مورد معاینه قرار می گیرند. سلولهای پیش سرطانی را با یک جراحی کوچک می توان برداشت و قبل از اینکه تبدیل به سلولهای سرطانی شوند، خطر را رفع کرد. در صورت ابتلا به سرطان دهانه رحم و تشخیص آن در مراحل اولیه، درمان تقریباً همیشه موفقیت آمیز خواهد بود خانمهایی که با افراد متعددی تماس جنسی داشته اند و آنهایی که رابطه جنسی را از سن پایین شروع کرده اند، به نسبت بیشتر از خانمهایی که رابطه جنسی فعالی ندارند و یا تنها به یک فرد رابطه جنسی داشته اند در معرض خطر ابتلا به این نوع سرطان هستند.
سرطانهای شایع خاص مردان:
سرطان پروستات : بیشتر از نصف مردان بالای ۵۰ سال در آمریکای شمالی با مسئله رشد و بزرگ شدن غده پروستات رو به رو هستند ولی خوشبختانه در بیشتر موارد این ازدیاد حجم، خوش خیم بوده و سرطان نیست. اولین علامت خطر ممکن است در ناحیه انتهایی آلت تناسلی باشد. مبتلایان در موقع ادرار کردن، احساس درد می کنند و ادرار به جای اینکه به راحتی جریان پیدا کند قطره قطره و به سختی دفع می شود و یا اینکه خون در ادرار دیده می شود. علامت دیگر احساس درد در زمان انزال می باشد بطور دوره ای معاینه توسط انگشت بوسیله پزشک انجام می گردد، این معاینه در مردان بالای ۵۰ سال اهمیت بسیاری دارد، خصوصاً در وضعیتی که یک پروستات بزرگ شده بدون هیچ علامتی داشته باشند، این امکان وجود دارد که بیماری در هنگام معاینه دکتر شناسایی شود .
سرطان بیضه: بر خلاف تصور عامه، مبتلا شدن به سرطان بیضه به معنای از دست دادن مردانگی نیست. اولین علامت می تواند وجود یک برآمدگی سفت بر روی یک بیضه باشد و در بعضی موارد ممکن است احساس سنگینی در یک بیضه یا پر شدن ناگهانی یک بیضه از مایع یا خون باشد. اکثراً مردان در سنین بین ۱۵ تا ۳۵ سالگی در معرض ابتلا به این بیماری قرار دارند . برای غربالگری مردان بعد از بلوغ، افراد باید بطور ماهیانه بیضه خود را معاینه کنند، به این ترتیب که بیضه خود را به آرامی بین انگشت شصت و دیگر انگشتان بغلتانند، هرگونه ورم و یا ضخامت و یا توده ای را هر چند کوچک را نباید از نظر دور داشت. معاینه مستقیم بیضه ها همیشه لازم است چون اغلب برآمدگی های روی بیضه بدون درد می باشد در صورت پیدا کردن مواردی در مشورت با دکتر نباید تأخیر کرد. حتی اگر یک جراحی کوچک هم لازم باشد لازم به ذکر است که مردان با یک بیضه هم می توانند رابطه جنسی سالم و بارور داشته باشند .

پیشگیری از بارداری
چه کسی به پیشگیری از بارداری نیاز دارد ؟ در صورت عدم بکارگیری روشهای پیشگیری حدود ۹۰ درصد از خانمها در عرض یکسال باردار خواهند شد، زنان جوان بدون در نظر گرفتن سن اگر مایل به بارداری نیستند، بهتر است هر زمانی که فعالیت جنسی دارند، پیشگیری از بارداری نمایند. زنانی که قاعدگی نامنظم دارند و یا نزدیک به یائسگی هستند، باید در انتخاب روش پیشگیری دقت بیشتری نمایند. به هر ترتیب بارداری پس از ۵۰ سالگی نادر بوده و پس از ۵۲ سالگی بسیار نادر می باشد .
روشهای پیشگیری از بارداری
روشهای پیشگیری از بارداری به روشهایی گفته می شود که به کمک آنها زنان از بارداری ناخواسته پرهیز کنند. این روشها شامل همه تدابیر موقتی و یا دائمی پیشگیری از بارداری به علت آمیزش جنسی می باشد . بدیهی است روشی که بی خطر، مؤثر، ارزان، مورد قبول، مطمئن، بازگشت پذیر، دارای اجرای سالم، مستقل از آمیزش جنسی، به اندازه کافی دراز مدت که نیاز به انجام مکرر نداشته باشد و به کمترین سرپرستی پزشکی نیاز داشته باشد، یک روش آرمانی بوده و دستیابی به آن تقریباً غیر ممکن است .

از طرف دیگر هر یک از روشهای پیشگیری در گروههای جمعیتی متفاوت، پذیرش و مقبولیت مختلفی دارند . روش کنونی برنامه های تنظیم خانواده عبارتست از: ارائه مجموعه ای که در آن همه روشهایی که هر کس می تواند بر حسب نیاز و خواسته های خود انتخاب کند، وجود دارد، تا با این وسیله تنظیم خانواده به عنوان راهی برای زندگی بهتر ارتقاء یابد. لازم به یادآوری است که موفقیت هر روش پیشگیری از بارداری، به کارآیی روش و میزان استمرار و استفاده درست آن روش بستگی دارد.

باید توجه داشت که آموزش مؤثر و داشتن انگیزه بدون شک سبب کاهش قابل توجه میزان خطا و شکست خواهد شد . میزان عدم موفقیت برای روشهای گوناگون به ازای ۱۰۰ خانم در یک سال محاسبه می شود .
ضریب شکست (FR) : عبارت است از درصد مددجویانی که در نخستین سال بکارگیری از یک روش معین باردار می شوند و به دو صورت نشان داده
می شود:
۱ – کمترین میزان منتظره یا ضریب شکست تئوریک : برآورد بخشی از زوجها که حتی اگر روشی را بدرستی و بطور مستمر بکار گیرند، زن باردار خواهد شد .
۲ – ضریب شکست عملی : میزان مشخص کارسازی روش که در آن روشهائی در نظر گرفته شده، همواره از سوی ارائه کنندگان از خدمات بطور کامل ارائه نشده و یا از سوی کاربران کامل رعایت نمی شوند .

بطور کلی آن دسته از روشهائی که اجرا یا بکار گیریشان به ارائه کنندگان خدمات بستگی دارد (مثل نورپلنت – IUD …) کارسازتر هستند .

سقط انتخابی یک روش پیشگیری محسوب نمی شود . این روش گاه به عنوان وسیله جبرانی در موارد شکست در پیشگیری از بارداری یا نادیده گرفتن آن بکار می رود .
به آن دسته از وسائل پیشگیری از بارداری که مستلزم انجام اقداماتی هنگام آمیزش جنسی باشند (کاندوم ، اسپرمیسید) وسایل شرطی گویند.
روشهای پیشگیری از بارداری را به طور مختلف تقسیم بندی می کنند بطور مثال این وسائل به دو دسته کلی : ۱ـ روشهای فاصله گذاری و ۲ـ روشهای پایانی (وازکتومی و TL ) یا به شرح زیر تقسیم می گردند: :
 روشهای فاصله گذاری:
 روشهای هورمونی
الف- قرصهای خوراکی
ب- آمپولهای تزریقی
ج- کپسولهای کاشتنی
د – IUD های پروژسترونی
 وسیله داخل رحمی
 روشهای سد کننده (روشهای فیزیکی شامل کاندوم مردانه، کاندوم زنانه، دیافراگم، اسفنج، کلاهک و روشهای شیمیایی شامل اسپرم کشها)
 روشهای ریتمیک
 نزدیکی منقطع
 شیردهی
 روشهای پایانی:
 وازکتومی
 TL

شکل (۵-۲) روشهای مختلف پیشگیری از بارداری

قرصهای ضدبارداری خوراکی

انواع قرصهای پیشگیری از بارداری :
۱ـ قرصهای ترکیبی (COC)
حاوی استروژن و پروژسترون می باشد .
مثل قرص LD (مقدار کم هورمون) : قرص های ترکیبی ۲۱ روزه ای هستند که میزان استروژن آنها ۳۵ میکروگرم یا کمتر بوده، پروژسترون آن در حدود ۱۵/۰ میلی گرم می باشد.

قرص HD (مقدار زیاد هورمون): قرص های ترکیبی ۲۱ روزه ای هستند که میزان استروژن آنها ۵۰ میکروگرم بوده و پروژسترون آن ۲۵/۰ میلی گرم می‌باشد.
۲ـ قرص های حاوی پروژسترون تنها (POP) یا مینی پیل یا قرص
شیر دهی
۳ـ قرص های مولتی فازیک یا چند مرحله ای: که میزان استروژن یا پروژسترون آنها در طول سیکل متغیر بوده و به نامهای بی فازیک و تری فازیک شناخته می شوند.

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
word قابل ویرایش - قیمت 27700 تومان در 236 صفحه
87,000 ریال – خرید و دانلود
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد