مقاله بررسی بخشی از قصاید صبوری خراسانی

word قابل ویرایش
11 صفحه
دسته : اطلاعیه ها
12700 تومان
127,000 ریال – خرید و دانلود

چکیده
خراسان بزرگ ، این کهن دشت آریایی، در همۀ دوره ها، مشاهیر و دانشمندان بزرگی را در خود پرورانده است و این مشاهیر از فردوسی گرفته تا مهدی اخوان ثالث ، همه و همه در رشد و غنای فرهنگ و ادب ایران زمین کوشیده اند. در این مقاله سعی شده یکی از مشاهیر خراسان به نام میرزا محمدکاظم صبوری(١٢۵٩- ١٣٢٢ق ) معرفی شده و بخشی از آثار وی که به صورت کتیبه در حرم رضوی نقش بسته است ، مورد بررسی قرار گیرد. این شاعر و مداح ائمه در دوره قاجار می زیسته و لقب ملک الشعرایی آستان قدس را گرفته است . وی با اینکه یک دیوان شعر هم داشته ، اما به شهرت درخوری نرسیده است . هدف این مقاله علاوه بر بررسی علل عدم شهرت وی، بررسی و تتبع سروده هایی ست که به صورت کتیبه در حرم مطهر رضوی(ع ) نقش بسته است و رسیدن به جواب این سوال که : تا چه حد این سروده ها متناسب با موقعیت مکانی خود هستند. از مهم ترین نتایج تحقیق می توان گفت : قصاید صبوری هماهنگی فوق العاده ای چه در ساختار و چه در محتوا با مکان نسب کتیبه ها دارد.
کلیدواژگان : میرزا محمدکاظم صبوری خراسانی+ ملک الشعرای آستان قدس رضوی+ کتیبه های حرم رضوی.
مقدمه
حرم مطهر رضوی روزانه پذیرای هزاران زایر ایرانی و خارجی است که در صحن ها و رواق های حرم مطهر به زیارت و انجام عبادات مشغول اند. بدون شک یکی از مواردی که باعث شده زایران به یک حالت معنوی خاص برسند -علاوه بر وجود متبرک حضرت امام رضا(ع )- موقعیت مکانی و معماری حرم مطهر بوده است . استفاده از معماری اسلامی که دارای فلسفه و تزئینات خاصی است ، توانسته عاملی برای جذب مردم شود. یکی از این تزئینات کتیبه ها و نقش نوشته هایی ست که بر روی سنگ مرمر حکاکی شده است . بیشتر این نقش نوشته ها، قصاید محمدکاظم صبوری است . «در دوره قاجار رسم بر این بوده که همانطور که در دستگاه های دولتی قاجار رسم بوده که هر یک از رجال سیاسی دارای القابی باشند، مثل : حسام السلطنه ، اقبال الدوله و … ، در بین کارمندان آستانۀ رضوی هم این رسم برقرار بوده است . القاب خواجه باشی و ملک الشعرایی نیز از همین گونه القاب است . صبوری خراسانی نیز یکی از شاعران مداح قاجاری ست که لقب ملک الشعرایی داشته است .(بامداد، ١٣٧١، نقل به مضمون ) از وظایف این شغل می توان به سرودن اشعاری در مدح ائمه (ع ) در مناسبت های مذهبی و سرودن اشعاری در مدح پادشاه برای مجالس رسمی و اعیاد بزرگ اشاره کرد.(عبرت نائینی، ١٣٧۶، نقل به مضمون ) و همچنین «قصیده هایی در مدح امام رضا(ع ) می سرودند و به عنوان قصاید سلام در حرم مطهر قرائت می کردند.»(موسوی بجنوردی، ١٣٩٣) صبوری خراسانی به خاطر داشتن مقام ملک الشعرایی آستان قدس ، بیشترین اشعار را در این زمینه سرود و بعدها تعدادی زیادی از آنها را هنرمندان خوش نویس بر روی رواق ها و صحن های حرم امام رضا(ع ) حک کردند.
روش تحقیق
روش تحقیق در مقالۀ حاضر به صورت کتابخانه ای و فیش برداری است . جامعه آماری آن بخش از قصاید صبوری است که در کتیبه های رواق ها و صحن های حرم مطهر رضوی نقش بسته است . دوره زمانی مورد تحقیق در این مقاله ، قاجار است و از نظر جغرافیایی به طور اخص به آداب و رسوم حاکم بر متولیان آستانه توجه شده است . در این مقاله با توجه به کتیبه های موجود در حرم رضوی و تذکره ها و کتابهای تاریخ ادبیات به صورت تحلیلی توصیفی برخی از سروده های صبوری مورد بررسی قرار گرفته است .
پیشینه تحقیق
در مورد محمدکاظم صبوری تحقیق و بررسی زیادی نشده است و اگر هم شده کلی و در حد معرفی وی بوده است . پایان نامه ای با عنوان “تحقیق در زندگی و اشعار ملک الشعرا صبوری” در سال ١٣٨٨ توسط یوسف صولتی کوپکن با راهنمایی محمدکاظم کهدویی نوشته شده است و یک مقاله در ماهنامه الکترونیکی بهارستان شماره ٨٠ توسط محمدرضا بهزادی نوشته شده است . در این دو مورد به صورت کلی زندگی و آثار صبوری معرفی شده و هیچ کدام به صورت اخص به قصاید مدحی وی که هم اکنون در حرم رضوی بر روی رواق ها نقش بسته است ، توجه نکرده اند. ضمن اینکه بیشتر هنرمندان و دانشجویان رشتۀ هنر به بررسی نقوش ، معماری، تذهیب ها و کتیبه های حرم مطهر رضوی توجه داشته اند تا پژوهشگران رشتۀ زبان و ادبیات فارسی.
زندگی، افکار و آثار صبوری خراسانی
«میرزا محمدکاظم فرزند حاج محمدباقر کاشانی که از اعاظم تجار و صاحب کارخانجات ابریشم سازی و ریش سفید قناویز بوده ،»(عبرت نائینی، ١٣٧۶) پدرش «عبدالقدیر از احفاد میرزا احمد صبور برادرزاده فتحعلی خان ملک الشعرا صبای کاشانی شاعر معروف است . محمدکاظم صبوری در سال ١٢۶٣ هجری قمری»(نیکوهمت ، ١٣۶١) و به قولی در سال ١٢٧٠ قمری (عبرت نائینی، ١٣٧۶) و (بامداد، ١٣٧١) و یا در سال ١٢۵٩ قمری (موسوی بجنوردی، ١٣٩٣) در مشهد متولد شده و «پس از تحصیل علوم ادبی و حکمت و فقه در دربار ناصرالدین شاه قاجار به توسط سعیدخان وزیر امور خارجه که متولی باشی آستانه بود معرفی شده و لقب ملک الشعرایی گرفت و با سرودن قصاید سلام ، مورد احترام و توجه مخصوص بوده و مستمری و حقوق کافی برای او برقرار شده است . صبوری در سرودن اقسام شعر از قصاید و غزلیات و مسمطات و رباعیات و مراثی شاعری توانا و استاد بوده و به شیوه متقدمان شعر می گفت . (نیکوهمت ، ١٣۶١) و در سال ١٣٢٢ قمری در سن پنجاه و دو سالگی در مشهد به مرض وبا درگذشت و هم اکنون «در یکی از صحن های حرم مطهر رضوی مدفون است .»(غدیرپور و پورمحمدی، ١٣٨٩)
«و پس از فوتش محمدتقی بهار فرزند او ملک الشعرای آستانه شد.»(بامداد، ١٣٧١) لقب ملک الشعرایی
وقتی «مرحوم میرزا مینا که از شعرای خراسان بود و قصاید سلام ایالت و آستانۀ مقدس رضوی در اعیاد مخصوص به او بود وفات کرد مرحوم مستشارالملک ، میرزا صبوری را به قصیده سرایی مجلس سلام والی خراسان اختصاص داد و چون ایالت خراسان به مرحم شاهزاده حمزه میرزا حشمت الدوله اختصاص یافت اشعار صبوری را شنیده او را صلت داده خلعت بخشید و به موجب رقمی به لقب رئیس الشعرا مفتخرش ساخت »(عبرت نائینی، ١٣٧۶)
صورت فرمان ملک الشعرایی صبوری از منشآت ابوالحسن میرزا شیخ الرئیس بدین قرار است : «الحمدلله الذی بسط الاحسان و… چون عالیجناب فضایل نصاب کمالات اکتساب عمده الشعرا زبده الفصحا میرزا محمد کاظم متخلص به صبوری خادم آستان قدس رضوی … [را دید] به فرمان همایونی که از مرکز سلطنت در ربیع الثانی هزار و دویست و نود و چهار صادر شده بود مشارالیه را به لقب ملک الشعرایی آستان جبرئیل دربان مبارک مخصوص و مفتخر فرمودیم .»(همان )
تفکرات صبوری
در مورد صبوری اطلاعات ضد و نقیضی وجود دارد. بعضی از تاریخ نگاران از او به نیکی یاد کرده اند و بعضی ها بر او شوریده اند و او را مردی دزد و بی دین خوانده اند. در اینجا با توجه به اسناد و نقل قول ها، سایه روشنی از چهره این شاعر مداح و سیاست مدار نشان داده می شود:
صبوری مردی با سواد و علم دوست بود و ادبیات فارسی را خودش به فرزند اولش –ملک الشعرا بهار- آموزش داد «میرزا محمد تقی بهار ادبیات فارسی را نخست در نزد پدرش آموخت .» (نیکو همت ، ١٣۶١) با این وجود صبوری فرزندش را از سیاست و شاعری منع می کرد و می گفت غرورآفرین است . اما بهار طبق اتوبیوگرافی خودش «روحی سرکش و تربیت ناپذیر داشته »(بهار، ١٣۴۵) و به این دو، راه می یابد و در مورد منع های پدرش می گوید«در کودکی و حتی جوانی دچار یک پدر عصبانی گردیده و لذت فرزندی و نورسی و آزادی به من حرام شد و در جوانی یتیم شدم . سپس در آزادی شخصی و حد سماجت و لجاجت را پیمودم »(بهار، ١٣۴۵) «پدرم حتی نمی خواست مرا مطابق روح و قلب خود [شاعری و سیاستمداری] که آشناترین چیزها به من بود تربیت کند. بلکه او می خواست مرا مطابق خیالات و تئوری های جدیدی که در عالم ضعف مزاج برایش حاصل شده بود، ساخته و یک روح دیگری که آن را در کوچه و بازار دیده و از آن خوشش آمده بود عوض روح من با من همراه کند. این برای یک روح عاصی و سرکش ، حرف یاد دادن به عقاب یا شکار آموختن به طوطی است .»(بهار، ١٣۴۵) با توجه به نقل قوهای دیگر، منظور بهار از خیالات و تئوری های جدید، توجه بیش از حد پدرش به صنعت بوده و علت آن هم یادگیری زبان فرانسوی و آشنایی با آن فرهنگ بوده است .
مولف نامه فرهنگیان در مورد وی گفته : «هیچگاه گرد هجا نمی گشت و کسی را هجو نگفت گویند میرزای کمالی که یکی از شعرای معاصر و از خویشان آن مرحوم بود صبوری را در مجالس بد گفتی و صبوری در محافل وی را به نیکی ستودی او را گفتند کمالی درباره تو چنین و چنان گوید و نام تو به بدی یاد کند و تو وی را ستایش کنی و نامش به نکویی به زبان آری صبوری گفته بود که همین رویه معرف و ممیز خلق و خوی من و رقیب من است .»(عبرت نائینی، ١٣٧٧) اما از طرفی آصف الدوله (١٢۴٢- ١٣٠۴ق ) که از رجال فاضل و با سواد دوره قاجاری بوده و مدتی معاون وزارت امور خارجه بوده وقتی تولیت آستان قدس رضوی را بر عهده می گیرد در مورد صبوری می نویسد: «محمدکاظم صبوری نباید از آستان مقدس رضوی حقوقی و مواجبی بگیرد. زیرا اخلاق و رفتار او مغایر با احترام و عظمت بارگاه ثامن الائمه است .» (میرزا عبدالوهاب خان آصف الدوله ، ١٣٧٧)
در مورد کارهای علمی وی باید گفت او شاعری مداح بوده ، بدین صورت که هم مدح ائمه (ع ) را گفته و هم مدح رجال سیاسی و وجه تمایز وی با شعرای هم عصرش همین بوده که توانسته در یک قصیده از مدح ائمه به پادشاهان عصر برسد اما «گویا در اواخر عمر از مدح سرمداران قاجار پشیمان شده و شعر زیر را سروده است : هرچه گفتم ز مدحت و غزل / روسیاهی برای دیوان بود بجز از مدح آل پیغمبر / هرچه گفتم همه هذیان بود
بود دیوی ربوده خاتم جسم / هرکه پنداشتم سلیمان بود
کوه با آن شکوه را دیدم / سنگ بی ارزشش بدامان بود»(غدیرپور و پورمحمدی، ١٣٨٩)
آثار صبوری
«دیوان آن مرحوم حاضر و چهل هزار بیت از قصیده و غزل و قطعه تخمین شده است . وی اقتفا به امیرمعزی کرده و بدان سبک شعر می گفت .»(عبرت نائینی، ١٣٧٧) وی در کتاب مدینه الادب هم می گوید «دیوان وی را نگارنده ندیده ام پسرش می گفت چهل هزار بیت می شود، از قصیده و غزل و قطعه »(عبرت نائینی، ١٣٧۶) «از پسرش بهار مکرر از قصاید و غزلیات صبوری خواستم و به مسامحه گذرانید

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
word قابل ویرایش - قیمت 12700 تومان در 11 صفحه
127,000 ریال – خرید و دانلود
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد