مقاله بررسی تطبیقی حجازیات شریف رضی و غزلیات حافظ شیرازی از لحاظ بیانی

word قابل ویرایش
15 صفحه
دسته : اطلاعیه ها
12700 تومان
127,000 ریال – خرید و دانلود

بررسی تطبیقی حجازیات شریف رضی و غزلیات حافظ شیرازی از لحاظ بیانی

 

چکیده

پژوهشهای سبکشناسی در جنبهی بیانی آن سعی بر آن دارند تا جنبههای زیبایی شناسی آثار ادبی را در کاربرد تشبیهات، استعارهها و مجازها بیان کنند. با توجه به نزدیکی فراوان ادبیات فارسی و عربی، شاعران در هر دو زبان دارای تصویرپردازیها و صور خیال متشابهی هستند که به لحاظ پژوهش تطبیقی شایسته بررسی هستند.

مقاله حاضر در صدد است که با بیان شواهد و مستندات شعری به مقایسه غزل شریف رضی و حافظ شیرازی بپردازد و تأثیر وتأثر این دو شاعر را بریکدیگر واکاوی کند. تصاویر هنری این دو شاعر مورد مداقه و بررسی قرار گرفته است و وجوه اشتراک و اقتران آن دو در حدّ وسع و بضاعت نویسنده گفته شده است. در نتیجه تأثیرپذیری حافظ با توجه به اشراف او بر ادبیات عرب از شریف قطعی ویقنی دانسته شده است البته با توجه به مدنیّت و محیط متنوع شیراز تصاویر حافظ از شریف رضی غنی تر و هنری تر معرفی شده است، و موضوع عشق و معشوق که تجربه متفاوت دو شاعر است محوریت اصلی شعر

آن دو بوده است با تفاوت هنری و تصاویر ظریف تر حافظ از شریف رضی.

کلید واژه : حافظ شیرازی، شریف رضی، حجازیات، غزلیات، تصاویر هنری، سبک بیانی

-۱ مقدمه

۱-۱ بیان مسأله

ادبیات تطبیقی شاخه ای از پژوهشهای ادبی است ورسالتش بررسی روابط ادبی بین فرهنگ های مختلف است وتطبیق صرفا وسیله یا روشی است برای رسیدن به هدف که همانا تعاملات و تبادلات ادبی بین ملت های مختلف است. تأثیر در خلأ

اتفاق نمی افتد همانطوری که ادبیات در خلأ اتفاق نمی افتد، تأثیر گذاشتن و تأثیر پذیرفتن با تشابهات ادبی اتفاقی نیست عوامل فرهنگی، اجتماعی، تاریخی وسیاسی بستر ساز تأثّر و تشابهات ادبی هستند لذا برای پژوهش روشمند در ادبیات تطبیقی باید به لایه های زیرین تأثر و تشابه توجه کرد. البته باید بدانیم صرف وجود مشابهت میان آثار دو نویسنده دلیل برتأثر وتأثیر نیست چون مرز مشخصی بین تأثیر پذیری و توارد ذهنی و فکری وجود ندارد بلکه باید ثابت شود که نویسنده ی تأثیرپذیر، اثر

نویسنده گذار را مطالعه کرده و از آن بهره مند شده است.

هدف اصلی ار این پژوهش اثبات تأثیر وتأثر بین دو شاعر بزرگ،حافظ شیرازی وشریف رضی، از طریق بررسی ومطالعه غزلیات آندو می باشد. لذا برای رسیدن به این هدف وبه منظور آماده سازی ذهن خواننده ابتدا تعریفی از غزل وسیر آن در ادب فارسی وعربی وبعد تعریفی از غزل وشرح حال دو شاعر ارائه نموده ایم.

غزل اساس کلام دو شاعر موردنظر ما میباشد به همین سبب شرایط سیاسی واجتماعی آنها را بررسی کرده ایم وبه این نتیجه رسیدیم که هر فردی در هر عصری به هر شکلی که زندگی میکند تحت تأثیر آن عصروآن محیط قرار خواهد گرفت.

۲-۱ ضرورت و اهمیّتتحقیق

بر این اساس ما در این مقاله به مقایسه غزلیات دو شاعر تازی و فارسی میپردازیم و برآنیم که تأثیرپذیری این دو شاعر را بر یکدیگر واکاوی کنیم از آنجا که دو زبان فارسی و عربی آمیختگی خاصی باهم دارند به همین دلیل نقاط اشتراک وتأثیرپذیری آنها قابل توجه است چنانکه درسبک عراقی آمیختگی شعر و ادب فارسی با واژگان عربی بسیار است که نمونه آن در اشعار حافظ، شاعر مورد نظر ما دیده میشود. در این مقاله با مقایسه غزلیات شریف رضی وغزلیات حافظ که هر دو درغزلسرایی ذوق آزمایی کردهاند، ضمن بیان وجوه اشتراک به بیان تفاوت ها وتمایزها ونقاط قوت و رجحان یکی بر دیگری پرداختهایم و در نهایت تأثیرپذیری حافظ از جناب شریف رضی را با شواهد وقرائن وارائه داده هایی بیان کردهایم.

بنابراین در این پژوهش برآنیم که پاسخ قانع کننده ای به پرسش های ذیل بدهیم:

-۱ وجوه اشتراک واختلاف در غزلیات این دو شاعر چیست؟

-۲ در مقایسه غزلیات دو شاعر چه توجیهی میتوانیم داشته باشیم؟

-۳ چه آرایه ها وصور بلاغی در اشعارشان آمده است؟

-۴ نحوه تجلی اندیشه های شریف وحافظ در غزلیات چگونه است؟

البته قبل از ورود تطبیق داده ها برای تنویر وروشنگری ذهن خواننده به تحلیل وتعریف غزل و حجازیات پرداخته ایم و برای تسلّط خواننده بر موضوع و ایجاد فضاسازی به بیوگرافی دو شاعر پرداختیم ودر نهایت به مقایسه و تطبیق شواهد وداده ها روی آورده ایم وبعد از تجزیه وتحلیل ما حصل ونتیجه را به عنوان سخن آخر در پایان مقاله ذکر کرده ایم.

۱-۳پیشینه تحقیق

در زمینه غزلیات حافظ پژوهش هایی که صورت گرفته اشاره به چند مورد از میان تحقیقات بسیار زیاد است که مجال ذکر همه آنها نیست:

– بررسی تطبیقی ویژگی های عشق در شعر حافظ شیرازی وابن فارض مصری، دکتر سید فضل االله میر قادری، مجله علوم اجتماعی انسانی دانشگاه شیراز، دوره بیست ودوم، شماره سوم،پاییز .۱۳۸۴

– بررسی تطبیقی معشوق در غزلیات حافظ وشکسپیر، نفیسه اسماعیل زاده شاهرودی،نشر آستان قدس رضوی، سال.۱۳۸۲ درمورد شریف رضی نیز تحقیقاتی انجام گرفته که اشارات محدودی می کنیم:

– بررسی تغزل شریف رضی وغزل سعدی، دکتر وحید سبزیان، پریسا کاظمی، پیمان صالحی، شماره ۲۰،سال یازدهم، تابستان .۱۳۹۲

-قراءه نقدیه فی حجازیات الشریف الرضی لیله السّفح نموذجا نادر عبدالکریم حقانی، سال .۱۳۸۹

-۲ بحث

۱-۲ تعریف و شکل گیری غزل فارسی و تغزل عربی

واژه غزل از لحاظ لغوی به معنی گفت وگوی میان پسران و دختران جوان و سرگرم شدن آنها به هم گفته میشود، تغزل هم همین معنا را دارد البته همراه با تکلف. (مطلوب،(۲۰۰۱:۳۰۲

ادیب بزرگ ایران در قرن هفتم هجری، شمس قیس رازی، در کتاب خود المعجم فی معاییراشعارالعجم که در مورد دانش شعر تدوین شده غزل را چنین وصف کرده: »غزل در اصل لغت حدیث زنان و عشقبازی و افتادن در دوستی و ملاعبت با آنهاست.. « (قیس رازی،(۲۰۱ :۱۳۳۸

اما غزل در ادب فارسی وعربی تفاوت هایی نیز دارد. در اصطلاح عربی یکی از اغراض شعری است آنگاه که شاعر به زنان تمایل داشته و سخنان لطیف در مورد آنها سروده و با آنها انس گرفته است. ((مطلوب،(۳۰۲ :۲۰۰۱

در اصطلاح سخن پارسی نیز غزل پیکرهای است در شعر ایران که در شاعران پیوسته ظریفترین اندیشه های خود را در آن به نظم در آوردهاند و اختصاص به مضامین عاشقانه و شرح فراق و وصال و وصف زیبایی های یار دارد. که البته این نوع شعر در دوره دری نخستین نمونه های آن دیده می شود. (همایی،۸۰-۷۷ :۱۳۳۹ و شمیسا،(۱۳۷۰:۲۵

در مورد تأثیر وتأثر غزل فارسی وعربی نظرات متفاوت وجود دارد، برخی گفتهاند: غزل سرایی در زبان فارسی به تقلید از زبان عربی به وجود آمده است.(موتمن،(۱۴ :۱۳۳۹

لذا ایرانیان در این فن پیشقدم نبوده واز رویه شعرای عرب پیروی کردهاند. (همان: (۲۰۱ عدهای دیگر گفتهاند: »پیشینه چامه گویی وغزل خوانی به فرهنگ های باستانی میرسد.. « (کزازی،(۱۳ :۱۳۷۶

ظاهراً شاعران ایرانی قالب قصیده را از شعر عرب اقتباس کرده است. (ذو القدری، (۲۰۸ :۱۳۷۶ و میتوان گفت غزل پردازان نخستین فارسی از تغزل آغازین قصاید عربی در شکل و مضمون تقلید کرده یا دست کم متأثر از آن بودهاند. برخی معتقدند که قالب های شعری مثل: مثنوی، قصیده، غزل و ترجیع بند نیز تحت تأثیر شعر عربی به وجود آمدهاند. (فرشید ورد،(۸۲۳-۸۲۲ :۱۳۷۸ نظر بعضی دیگر این است که غزل به عنوان قالب مستقل از ابتکار ایرانیان بوده که به صورت فنی مستقل تا عصر عباسی نزد اعراب وجود نداشته است.(شمیسا،(۵۶-۵۵ :۱۳۸۶

۲-۲ ساختار ظاهری و مضمون غزل فارسی و تغزل عربی و وجه تسمیه آن

قالبِ شعر صورتی است از یک سروده، به لحاظ شمار وترتیب ابیات ونوع کاربرد قافیه در آنها. (ذوالقدری،(۲۰۷ :۱۳۷۶ قالب غزل نیز در شمار ابیات و هم وزن قافیه بودن آنها ومصرّع بودن بیت مطلع آنها دقیقاً مانند تغزل های آغازین قصاید عربی

است. و تعداد آن از پنج الی پانزده بیت میباشد. (رستگارفسایی،(۵۱۶ :۱۳۷۳

شاعر عرب ابتدای قصیده خود را که همان تغزل است با ذکر »اطلال ودمن« آغاز میکرده و بر آنها میگریسته و باز مانده خاطره انگیز زیستگاه یار را بیان داشته وشدت عشق ودرد فراق خود را بازگو کرده تا بدین طریق مخاطبان را به شعر خود جذب کند وتا پایان قصیده به او گوش فرا دهند.

مضمون غزلیات قدیم فارسی کاملا شبیه تغزل بوده است بدین معنا که موضوع آنها عشق زمینی و مادی بوده است.( شمیسا،(۲۰۹ :۱۳۸۲ و بیشتر به گزارش وصال پرداختهاند البته وقوف بر اطلال در این نوع ادبی، در شعر فارسی تحت تأثیر شعرای تازی بوده است. (غنیمی هلال،(۲۵۲ :۱۳۷۳

گفتنی است که به علت تحولات زندگی فردی واجتماعی ایرانیان وعرب تحولاتی نیز در غزل شکل گرفت به گونه ای که در فضای ایرانی وصف کمال وجمال معشوق رنگ عرفانی به خود گرفت ودر عرب نیز غزل صوفی به نمایندگی ابن فارض مصری پدید آمد. چنانکه در این مقاله نیز به غزلیات عاشقانه و عارفانه دو شاعر حافظ وشریف رضی می پردازیم.

۳-۲ زندگی وموقعیت علمی واجتماعی شریف رضی

ابوالحسن محمد بن کاظم معروف به شریف رضی در سال ۳۵۹ ه.ق در بغداد متولد شد. وی به خاندان نبوت و امامت منسوب بود و نسب ایشان با پنج جد به امام موسی کاظم می- رسید. (مبارک، ( ۱۹۳۸:۱۷

شریف از اساتید بزرگ سخن ودانش قرن چهارم بود. در محیطی ادبی واسلامی رشد و نمو یافت. لقب شریف را حاکم آل بویه به مناسبت جانشینی او بر منصب پدر که همان رئیس العلویین بود به او بخشید. او در اوج شهرت علم وادب به سال ۴۰۶ ه.ق در محله کرخ بغداد وفات یافت و در همانجا به خاک سپرده شد. (فروخ، (۶۰/۳ :۲۰۰۶

سید رضی از محافل لهو دوری می کرد و با کسانی که راه باطل پیش گرفته بودند هم نشین نمی شد وهمواره با حقایق پرستان به تعلیم وتربیت می کوشید. او علامه و ادیب بزرگ اسلامی بود که وپس از گذشت مدت اندکی در تمام علوم زمان خود تبحر یافت طوری که در سن ۱۵ سالگی شعر را با تمام مهارت می سرود. ( یوسف نور الدین، (۲۷۱ :۱۹۵۶

سید رضی از شاعران مشهور عرب است که او را همپایه بحتری و متنبی دانستهاند. ادیب برجسته هم عصر او ثعالبی بوده که در مورد وی چنین نوشته است: »او امروز ماهرترین مردم روزگار خود ونجیب ترین سادات عراق است. اصل ونسب او ومقام شامخش با ادبّ ظاهر و بهره مندی از جمیع محاسن مزین شده ودر بین دانش پژوهان در گذشته ونیز در میان شاعران طوایف دیگر که شعر نیکو می سرودند شاعرترین است طوری که اورا اشعر قریش نامیدند).«ثعالبی،(۱۵۵/۳ :۱۹۸۳

مکتب شریف از مکتب های بزرگ دانش وادب است که افراد زیادی تحت تأثیر آن قرار گرفتند، چندین کتاب راجع به بلاغت قرآن نیزنوشته است از جمله: معانی القران، مجاز القران، نهج البلاغه و… که گردآوری نهج البلاغه بزرگترین اثر به شمار میرود.

۴-۲ اسلوب شعری و حجازیات شریف

شعر شریف بسیار ساده و پراز متانت است و در فنونی مثل فخر و رثاء و غزل ِ عفیف مهارت واستادی داشت.(عباس، (۲۷ :۱۹۵۹ غزلیات رضی به دو صورت در دیوانش به چشم میخورد؛ غزلیاتی که در مقدمه دیگر قصاید وجود دارد بخصوص قصایدی که در مدح و فخر سروده شده است.

و همچنین غزلیات مستقل که فقط مشتمل بر این غرض است؛ این غزلیات به حجازیات مشهورند، حجازیات شامل چهل قصیده غزلی است که شریف آنها را در ایام حج در سرزمین حجاز سروده است، آنگاه که خود امیر حاجیان بود.

غزلیات شریف، اسلوب و ویژگی غزل عذری را دارد و در نهایت به شعر صوفی می پیوندد. (عاطف جوده،(۱۹۷۰:۲۵۵ شریف در غزلیاتش شرم و حیا را حفظ کرده و به سبب رعایت عفت به شکل رمزی صحبت کرده است.(ابوعلیوی،(۵۱ :۱۹۸۶

وی نمادهای رمزی بسیاری در غزلش بکار برده که به اهداف دینی و اخلاقی گرایش دارد، که البته بایستی این الفاظ رمزی تأویل و تفسیر گردد تا مسلک عفیفانه شریف که با روح تصوف قرابت دارد برای ما نمایان گردد. نیکلسن معتقد است: »در صورتی که غرض شاعر را درنیابیم نخواهیم توانست تفاوت دو قصیده ای که شاعر در یکی از عشق مادی و در دیگری از عشق الهی سخن گفته دریابیم.) « العفیفی،(۱۹۵۶:۹۰

عشق شریف مادی نیست، بلکه حب الهی مختص به پروردگار دارد که با استفاده از سمبل ِ زن، عشق خود را به ذات الهی بیان می دارد. و این رمز تخیلی را به شکل آهو یا غزال در شعرش ظاهر می کند. نمونه این هنر شعری را در حجازیات او می توان دید که حاوی احساسات عاشقانهی اوست.

البته نمونه این اشعار حجازی قبل از شریف نزد ابن عباس بن احنف بوده با این تفاوت که نگاه آن دو، وجه تمایز آنها در این شیوه شعری است. و این وجه اختلاف در این است که ابن عباس نام محبوبه را صریح ذکر کرده در صورتی که شریف صراحتاً بیان نداشته و در قالب رمز آورده است. (هیثم الجرود،(۸۶ :۲۰۰۱

دکتر محمد هادی امینی درباره حجازیات شریف می گوید: »شعر شریف به رنگ بدوی و طبیعت عربی خالص والفاظ وشیوه بیان بادیه نشینان ممتاز است.به ویژه حجازیات او که در زمان اقامت نجد وحجاز سروده شده و آسمان صاف و بیابان پر پهنه گفتار صریح و بی پرده عرب صمیمی و خالص آن سرزمین ، موجب سرایش قصاید با صبغه ی بدوی شد.اشعاری با الفاظ روان وشیوا وگوش نواز که دل شنونده را به خود شیفته ساخته وتشنگی او را فرو می نشاند.« (امینی،(۴۱ :۱۳۶۶

حجازیات شریف نقطه عطفی در سرایش غزل است که عاطفه عمیق و صادقانه و غرق در عفت شاعر در آن موج می زند. وآن نبوغ شعری شاعر، موجب شده که شاه نشین غزلیات در ادبیات عرب، همین حجازیات باشد. ابن نباته مصری در کتاب مطلع الفوائد ومجمع الفرائد گفته است: »بیشترین نوآوری رضی پس از مدح در حیطه غزلیات او رخ داده است.« (ابن نباته،(۲۶ :۱۹۷۲

حجازیات شریف از وحدت فنی وموضوعی خاصی برخوردار است. ترکیب های شیوا و موسیقی الفاظ و دوری از تکلف و رقت و نرمی آن بر زیبایی آن افزوده است، چنانچه حنا فاخوری می گوید: »پیشینیان درباره حجازیات شریف گفتهاند: روح پژوهشگرِ ادبیات صفا نمی یابد مگر اینکه هاشمیات کمیت، خمریات ابونواس، زهدیات ابوالعتاهیه، تشبیهات ابن معتز، مدایح بحتری و حجازیات شریف را از برکرده باشد.« (الفاخوری، (۴۹۳ :۱۳۸۸

-۵-۲ زندگی حافظ وشخصیت ادبی او

خواجه شمس الدین محمد شیرازی که او را به نام حافظ و لسان الغیب می شناسیم در حدود ۷۲۶هـ درشیراز زاده شد. اجدادش از سرزمین اصفهان بودند وپدرش در شیراز اقامت گزیده بود. وی دوران دانش اندوزی را در شیراز گذراند او در همه علوم قرآنی بهره داشت حتی شگرد شاعری وسبک بیان خود را از قرآن آموخته بود. از میان پادشاهان معاصرش، شاه شیخ ابواسحاق با او به حرمت رفتار می کرد و دوران خوش سلطنت او روزگار جوانی حافظ را از رؤیاهای شیرین سرشار می کرد اما دوران حکومت سخت گیرانه امیر مبارزالدین محمد با تعصب وخشنونت همراه بود وزندگی حافظ را تلخ میساخت. حافظ در این زمان با آزردگی خاطر غزل های ناب خود را در مبارزه با ریاکاری وعوام فریبی با لحنی گزنده خطاب به همین امیر

ریاکار سروده است. (خرّمشاهی، (۱۰۰۰ :۱۳۶۹

خواجه حافظ اساساً غزل سرا است لذا دیگر قوالب شعری مثل قصیده ومثنوی ورباعی در نگاه او نادیده انگاشته شد. سرمشق حافظ در غزل سرایی: سعدی، کمال اصفهانی، سلمان ساوجی و خواجوی کرمانی است.

تقلید حافظ از سبک این شاعران صرف تقلید و فاقد ابتکار نمیباشد بلکه به سبک خود طرحی نو در انداخته است او علاوه بر شاعران فارسی زبان از شاعران عرب زبان نیز بهره ها برده است وفکر و بیان بعضی شاعران مثل متنبی و ابو فراس وابو

العلاء معرّی واز جمله شریف رضی در اشعارش پیدا و نمایان است به عنوان مثال بیت:

فلک به مردم نادان دهد زمام مراد تو اهل دانش وفضلی همین گناهت بس

(حافظ،(۲۱۰ :۱۳۸۵

متأثر از این شعر متنبی است که میگوید:

افاضل الناس اغراض لدی الزمن یخلو من الهمّ اخلاهم من الفطن

(متنبی،(۴۵۲ :۲۰۰۷

و همچنین این بیت:

برو این دام بر مرغ دگر نه که عنقارابلند است آشیانه

(حافظ،(۳۲۵ :۱۳۸۵

متأثر از شعر ابوالعلای معری است که میگوید:

اریالعنقاء تکبّر ان تصادا فعاند من تطیق له عنادا

(المعری،(۱۹۷ :۱۹۵۷

لحن حافظ گزنده وکنایه آمیز است و در آن مایهای از خیر خواهی و اصلاح طلبی دیده می شود. راه حافظ در غزل سرایی میانه است او با ترکیب عشق وعرفان غزل عاشقانه – عارفانه را ارائه می دهد.

آنچهدر طرز غزل نکته به حافظ می آموزد عشق است این عشق مخصوصاً، او را ظریف ونکته دان میکند وهمین باعث خلق تصاویر شگفت در شعر او گشتهوزیبایی وخیال انگیزی شعر اورا به اوج قلّه رسانده است.

۶-۲ مضامین مشترک و وجوه اختلاف در غزلیات دو شاعر

در این قسمت مقاله مضامین مشترک ووجوه اختلاف ورجحان هریک بردیگری، به همراه آرایه های ادبی را که که شاعر به واسطهی آنها شدت دلدادگی خود را به معشوق نشان میدهند بررسی میکنیم.

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
word قابل ویرایش - قیمت 12700 تومان در 15 صفحه
127,000 ریال – خرید و دانلود
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد