مقاله مدلسازی محلات مسکونی مناسب شهر اردبیل به روش شاخص هم پوشانی وزن دار در محیط GIS

word قابل ویرایش
21 صفحه
دسته : اطلاعیه ها
12700 تومان
127,000 ریال – خرید و دانلود

چکیده :
امروزه اغلب فرایندهای فیزیولوژی، جسمی و روانی انسان از شهرنشینی تأثیر پذیرفته اند، لذا برخی از معضلات خاص بشر از جمله بیخوابی، اضطراب ، افسردگی، خستگی روانی و غیره از این امر ناشی میشود.
توسعه بیرویه شهری، افزایش وسائل نقلیه و زوال محیط زیست ، اثرات زیانباری بر ساختار محیطی-کالبدی شهر وارد کرده است . فقدان ایمنی شهروندان در مقابل تصادفات ، عدم امنیت در فضاهای شهری و مسکونی، انزوا، افسردگی و گسست اجتماعی در محلات شهری از بیماریهای مزمن در محیط های شهری هستند. بنابراین شناسایی اثرات نامطلوب توسعه ی شهری ومسکن بر سلامت عمومی شهروندان و ارتقای زندگی سالم شهری ضروری است . هدف اصلی این پژوهش ، تعیین محله های مناسب شهر اردبیل به منظور سکونت میباشد. هدف فرعی نیز میتواند تعیین فاکتورهای مناسب برای محلات شهری باشد. در این پژوهش مدل همپوشانی شاخص – ها (OverlayIndexmodel) با بهره گیری از Extention مربوط به Weited Overlay در سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS)، به مدلی جهت مکانیابی محلات مناسب به منظور سکونت در شهرستان اردبیل منتج شده است . این مطالعه بیانگر انطباق وضعیت اجتماعی و اقتصادی محلات شهری با درجه مطلوبیت آن ها می باشد که در زندگی روزمره شهر قابل مشاهده است .
کلیدواژه ها: مکان یابی،محله های مناسب سکونتی، مدل همپوشانی شاخص وزنی، GIS، اردبیل .
مقدمه
سازمان بهداشت جهانی برای تأمین سلامت انسان علاوه بر ایمن سازی افراد در برابر بیماریها، ارتقای کیفیت محیط زندگی را نیز تعیین کننده دانسته است . از نگاه سازمان بهداشت جهانی علاوه بر متغیرهای سن ، جنس و وراثت ، سبک زندگی، ساختار اجتماعی – محلی، محیط کار و سکونت فرد و وضعیت عمومی اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و محیطی در تعیین وضعیت سلامت افراد مؤثر است . کیفیت پایین محیط شهری، آلودگی هوا، مدیریت نامناسب ضایعات شهری، آلودگی صوتی و نیز اثرات زیانبار مواد شیمیایی سمی وفلزات سنگین مانند سرب وجیوه و همچنین مخاطرات ژئومورفولوژیکی میتوانند زندگی ساکنان کلانشهرها را تهدید کنند. همچنین تأثیر طراحی وکیفیت بصری محیط شهر بر رفتار مردم وسلامت روانی آنان در تحقیقات طراحان محیطی از جمله ویلیام وایت ، اپلیارد، کوین لینچ و الکساندر به اثبات رسیده است (جکسون ، ٢٠٠٣: ٢٠٠-١٩١). با توجه به مطالب مذکور هر شهروندی حق زندگی در محلات با بهترین شرایط زندگی را دارا میباشد؛ زیرا یک شهروند میباید در کمال آرامش و سلامتی به آمال و آرزوهای والای انسانی خود برسد. با توجه به این موارد، لزوم مطالعه بر روی محلات مناسب به منظور سکونت دو چندان میشود. با توجه به توسعه کالبدی قابل ملاحظه شهر اردبیل در طی دو دهه ی اخیر، تعیین محلات مناسب سکونتی میتواند ارائه گر الگویی مطلوب برای ساکنین و مدیران و برنامه ریزان شهری باشد.
در این پژوهش حتی الامکان سعی شده است تا اغلب لایه های مؤثر در تعیین محله ی مناسب سکونتی، در محیط GIS تولید شود. بدین منظور در جهت ارزش گذاری لایه ها از مدل شاخص همپوشانی وزنی و انواع تکنیک های مدل سازی استفاده شده است .
پیشینه تحقیق
کارهای متفاوتی چه در ایران و چه در خارج از کشور در رابطه با مکان یابی در محیط GIS انجام شده اسـت . چنـد سـالی است که فن آوری GIS وارد حیطه ی برنامه ریزی شهری شده و کمک شایان توجهی در جهت توسعه ی این رشته نموده اسـت .
مطالعاتی که در مورد محلات شهرهای مختلف صورت گرفته ، بیشتر در مورد توسعه ی محله ای و رسیدن بـه توسـعه ی پایـدار بوده است . از جمله کارهایی که در امر مکان یابی در برنامه ریزی شهری انجام شده اند، مربوط به کارهایی است کـه در زمینـه ی احداث صنایع ، دفن زباله های شهری و احداث اماکن مربوط به آتش نشانیها و موارد دیگری از این قبیل می باشند، کـه بـدین قرار هستند. کنگاوری (١٣٧٨)، به اصول طراحی محله های مسـکونی در ایـران و طراحـی محلـه مسـکونی در چیتگـر تهـران پرداخته است که انتظار میرود چنین اصولی باید در یک محله وجود داشته باشند تـا آن را محیطـی مناسـب و دلپـذیر بـرای زندگی ساکنین در خود نماید حیدرزاده (١٣٨٢)، با استفاده از روش های چند معیاری در محیط GIS، به مکان یابی محـل دفن مواد زاید جامد پرداخته است . وحدانی (١٣٨۴)، طی تحقیقی به امکان سـنجی ظرفیـت هـای توسـعه محلـه ای جهـت رسیدن به توسعه پایدار شهری و مطالعه ی موردی محله کلکته چی یا راسته کوچه تبریز پرداخته است . وی با استفاده از فرایند تحلیل سلسله مراتبی (AHP) به بررسی هر یک از ظرفیت ها در محله کلکته چی تبریز پرداخته و ظرفیت های موجـود در ایـن محله را شناسایی و سهم هر یک در توسعه محله را مشخص کرده است . هودسنی (١٣٨۴)، ایشان در پایـان نامـه خـود بـه بهبود ساختاری – فضایی محلات شهری در چارچوب توسعه محله ی پایدار نمونـه ی مـوردی محلـه جلفـا، پرداختـه اسـت . وی معتقد است که با تأکید بر ساختار فضایی پیشنهادی خود که شاخص های پایداری در آن رعایت شده باشد، میتـوان زمینـه ی بهبود تعاملات و روابط مناسب اجتماعی میان ساکنان در چارچوب رویکرد اجتماعات محلـی را انتظـار داشـت . «فاطمـه قنبری و همکاران » (١٣٨٨)، در مقاله ای با عنوان «کاربرد روش تحلیل سلسـله مراتبـی (AHP) در مکـان یـابی جایگـاه دفـن پسماند در شهر سمنان »، با استفاده از مدل تحلیل سلسله مراتبی و با کمک ابزار GIS و با در نظرگرفتن معیارهای اجتمـاعی، فنی، زیست محیطی، زمین ساختی، هیدرولوژی و ژئوهیدرولوژی، مکان های مناسب و با اولویت بـالاتر و همچنـین مکـان هـای نامناسب را برای این امر شناسایی نموده اند ومعتقدند که مکان های فعلی دفن پسماند این شهرسـتان منطبـق بـر پهنـه هـای مناسب میباشد(زهره هادیانی و شمس الله کاظمی زاد (١٣٨٨)، در مقاله ای تحت عنوان «مکان یابی ایستگاه های آتش نشـانی با استفاده از روش تحلیل شبکه و مدل AHP در محیط GIS» مطالعه موردی: شهر قم ، به تحلیل وضع موجود ایسـتگاه هـای آتش نشانی این شهر پرداخته اند و نتایج این تحقیق به این صورت بوده است که الگوی پراکنش این ایستگاه ها در وضع موجود از الگوی مناسبی برخوردار نمیباشد و با به کارگیری مدل تحلیل سلسله مراتبی و تلفیق آن با قابلیت های GIS، برای منـاطق خارج از شعاع عملکردی ایستگاه های موجود، ایستگاه های جدید مکان یابی و پیشنهاد کرده انـد. در زمینـه ی بکـارگیری روش AHP در مکان یابی محل دفن ، «چارنپرسیپ و همکاران » ( ١٩٩٧)، مطالعـه ای انجـام داده انـد کـه در آن تلفیـق روش AHP با تئوری مجموعه ی فازی در محیط GIS رستری برای غربال کردن اولیه ی مکان هـای دفـن در تایلنـد بـه کـار بـرده است [١۴]. “Kao”et al(١٩٩٧) ،یک مدل هوشمند سیستم خبره (ExpertSystem) را با GIS تلفیق کرده و محیطی را جهت ارزیابی و مکان یابی دفن محل زباله با استفاده از GIS ارائه کرده اند . سول تودیس (٢٠٠٩)، با اسـتفاده از مـدل AHP در محیط GIS به امکان سنجی مناطق مستعد شهر آدانا در ترکیه از لحاظ مخـاطرات ژئومورفولـوژیکی پرداختـه و در نهایت به کلاسه بندی شهر از لحاظ مناطق مساعد اقدام نموده است .
مواد و روش ها
موقعیت جغرافیایی شهرستان اردبیل
شهر اردبیل بعنوان مرکز استان اردبیل از نظر موقعیت مطلق در مشخصات جغرافیایی ۴٨ درجه و ١٧دقیقه طول شرقی و ٣٨ درجه و ١۵ دقیقه عرض شمالی واقع شده است . شکل (١) نشان دهنده ی موقعیت جغرافیایی محدوده ی مورد مطالعه می باشد.
شکل ١. نقشه موقعیت جغرافیایی محدوده مورد مطالعه
معیارهای انتخاب محله ی مناسب
بر اساس بررسیهای به عمل آمده و همچنین مطالعات کتابخانه ای که توسط نگارندگان این تحقیق صورت گرفته ، عواملی که میتوانند به عنوان معیارهای مناسب جهت تعیین محله ی مناسب از لحاظ سکونتی در شهرستان اردبیل انتخاب شوند، به سه دسته تقسیم میشوند که هر کدام زیر معیارهایی دارند. این معیارها و زیر معیارها به قرار زیر میباشند (شکل ٢).
تحلیل مدل در GIS
از مشخصه های ویژه سامانه های مبتنی بر GIS می توان به توانایی آنها در انجام تحلیل جامع و یکپارچه اطلاعات فضایی وتوصیفی اشاره کرد. منابع برای حصول به اطلاعات مفید در رابطه با یک کاربرد ویژه مورد پردازش و تحلیل قرار می گیرد.
دامنه ی گسترده ای از عملیات و روش های تحلیلی قابل استفاده برای کاربران GIS وجود دارد، که بطور کلی در زیر به آنها اشاره می شود.
شکل ٢. معیارهای محله مناسب سکونتی
مدل همپوشانی شاخص ها
در این مدل علاوه بر وزن دهی به واحدهای هر لایه اطلاعاتی، به هر نقشه براساس ارزش خود در مکانیابی وزن داده میشود و دو حالت دارد که عباتند از:
-نقشه های دودویی
این روش ساده ترین نوع مدل های شاخص همپوشانی میباشد که بر مبنای آن به نقشه های حاصل از مدل بولین بر مبنای اهمیت شان در مکان یابی وزن خاصی داده میشود. در این حالت جمع همه نقشه ها از ترکیب و تبدیل جمع ارزش هایی است که به هر طبقه از نقشه داده شده است . نتیجه این جمع دامنه ای از ارزش های صفر و یک است که به فواصل مناسب برای تهیه یک نقشه خروجی میتواند طبقه بندی شود. در هر مکان نتیجه خروجی بصورت زیر تعریف میگردد:
دراین رابطه Wi وزن نقشۀ i ام است و(Class)mapi یا یک عدد است که معنی حضور را میدهد یا عدد صفر است که حالت غیبت را در شرایط دودویی دارد. نتیجه ی این مدل تولید یک خروجی (نقشه ) است که نشان دهنده ی امتیازبندی مکان ها براساس هدف مورد نظر میباشد؛ یعنی ارزش خروجی برابر با مجموع نقشه هایی با معیار وزنی است . بنابراین وقتی همه ی معیارها قابل قبول باشند خروجی برابر با یک است و در صورتی که قابل قبول نباشد و مورد رضایت واقع نگردد خروجی (نقشه ) برابر با صفر خواهد بود. همانطور که گفته شد نقشۀ نهایی حاصل از این مدل نمایانگر نواحی رتبه بندی شده براساس وزن دهی که نوع مطلوبیت کاربری را نشان میدهد برای ایجاد یک کاربری جدید میباشد. در این حالت نوعی انعطاف پذیری در مکان یابی صورت میگیرد، چرا که یک طبقه بندی با دامنه ی خواسته شده را در اختیار کاربر قرار میدهد (بونهام ، ١٣٧٧: ۴٠٧)
-نقشه های چندطبقه ای
دراین مدل علاوه بر وزن دهی به لایه های اطلاعاتی، واحدهای موجود در هر لایه اطلاعاتی نیز براساس پتانسیل خود وزن خاصی خواهند داشت . در این مدل هر طبقه ی نقشه به وسیله نشانه ای تعیین میگردد و در بانک اطلاعاتی توصیفی برای هر نقشه تعریف میشود و منظور از نشانه حروف یا عدد میباشد، بنابراین امتیاز متوسط برابر خواهد بود:
دراین فرمول نشانه امتیاز داده شده به موضوع خاص است . وزن نقشه ورودی i ام و Sij
نشانه ای برای طبقۀ i ام است . مقدار j به کلاسی که به طور واقعی در موقعیت جاری موجود است ، بستگی دارد. تفاوت این مدل با مدل بولین ، در وزن دهی به شاخص و انعطاف پذیری آن میباشد. در منطق بولین صفر و یک و یا به عبارتی هست و نیست معنی دارد و حد وسطی وجود ندارد در حالیکه در مدل شاخص همپوشانی این حد وسط را نیز میتوان در هنگام وزن دهی به لایه ها در نظر گرفت (انعطاف پذیری). وزن نقشه ها میتواند بصورت ترکیبی از دامنه ای از اعداد باشد که میتوان برای آن محدودیتی قائل نشد (بونهام ، ۴١۴:١٣٧٩-۴١٠) . لذا به خاطر انعطاف پذیری این روش ، در پژوهش حاضر سعی شد بر اساس آن مدلسازی شود.
یافته های تحقیق
الف ) بررسی مسائل کالبدی
-فاصله از راههای اصلی
امروزه خیابان ها، کوچه ها و شریان های ارتباطی نقش خاصی در حمل و نقل درون شهری ایفاء میکنند و این نوع شریان ها بر اساس عملکرد یا کیفیت بهره برداری و طرح هندسی طبقه بندی میشوند. راههای اصلی شهر ترسیم کننده شکل فیزیکی شهر و جدا کننده ی انواع خدمات و کاربریهای اراضی میباشند. این خیابان ها باید به نحوی طراحی و ساخته شوند که با حداقل تداخل کلیه ی تسهیلات و امکانات شهری را به هم مربوط سازند. درواقع باید گفت که راههای اصلی، مناطق مسکونی را با مراکز اصلی فعالیت های شهری متصل میسازد و همچنین مانع ترافیک در خیابان و کوچه های اطراف میشود.
لذا در این مرحله پس از ایجاد لایه ی راههای اصلی شهر اردبیل ، بافر آن ترسیم گردید و به طبقات مختلف آن وزن دهی اعمال شد. در این بین مناطقی که در مجاورت خیابان های اصلی قرار داشتند وزن بیشتری تعلق یافت .
-دوری از حومه های صنعتی
حومه ها بدلیل قیمت کم زمین نسبت به زمین های شهری، دارای امکانات لازم جهت مکان یابی صنایع به صورت قارچ گونه و گاهی با اصول مکان یابی میباشند. زایش صنایع ، کارخانجات واحدهای تولیدی، منجر به آسیب پذیری محیط زیست شهری میشود و اکولوژی شهری در مواجه با ساختارهای صنایع بویژه صنایع آلاینده ، متحول میشوند. این چنین حومه هایی معمولا طبقات پایین دست شهری، گروههای مهاجر و نسبتا متوسط الحال را در خود جای میدهد. در لایه ی حاصله وزن طبقاتی که از مراکز صنعتی دورند، بیشتر است .
-تراکم ساختمانی
تراکم به معنی انباشتگی است و در اصل شمار و کمیت هر پدیده ای نظیر مردم ، ساختمان ها، حیوانات ، ترافیک و غیـره در واحد استاندارد ناحیه ای است . توسعه ای که با تراکم بالا همراه باشد، فضای باز اندکی بر جای میگذارد. ولـی توسـعه ای کـه بـا تراکم پایین همراه باشد، برای هر واحد از زمین ، چند زیستگاه و یا ساختمان را در نظر میگیرد. تراکم هـای بـالای سـاختمانی، مسکونی و جمعیتی به خودی خود نیاز به سطح بالاتری از خـدمات زیربنـایی (آب ، بـرق ، گـاز و …) و روبنـایی (فضـای سـبز،
آموزشی و ..) را ایجاد مینماید که در صورت عدم تأمین و پیش بینی، سیستم شهری و به دنبال آن زندگی و حیـات شـهری را با آشفتگی، بینظمی و اختلال مواجه کرده و درصورتی که روند تراکم خود به خودی و بیبرنامـه افـزایش یابـد، بـدون تردیـد عواقب آن ، کل حیات شهری را تهدید خواهد کرد. در این قسمت لایه ی مربوط به تراکم ساختمانی تهیه و با توجه بـه مطالـب مذکور مناطقی که دارای تراکم کمی هستند، ارزش زیادی در محیط GIS به آنها تعلق گرفت و برعکس .
-کیفیت ابنیه
به کلیه ی املاک، ساختمان های مسکونی، اداری، بهداشتی، درمانی، آموزشی، صنعتی، نظامی، تجاری، تأسیسات فرهنگی، مذهبی، تفریحی و دیگر ساختمان های عمومی که مورد استفاده واقع میشود، ابنیه یا ابنیه جات میگویند. واضح است که هرچقدر کیفیت این بناها در محلات بهتر و زیباتر باشد، به همان اندازه بر زیبایی چشم انداز آن محله نیز افزوده می شود. در نتیجه در لایه ی حاصله مناطقی که از لحاظ کیفیت ابنیه در وضعیت خوبی بودند، در مدل همپوشانی شاخص ها، ارزش بیشتری دریافت کردند.
-فاصله از مرکز شهر
در این تحقیق وزن لایه های دورتر از مرکز شهر کاهش مییابد.
-دوری از گورستان
گورستان یکی از تجهیزات شهری هستند که از جایگاه خاصی در فرهنگ و اعتقادات مردم برخوردار میباشند از طرف دیگر استقرار نامناسب و بدون برنامه ریزی آن ها در محیط شهری باعث ایجاد اختلالات ترافیکی، بهداشتی و غیره میشود که میتواند بر چگونگی چشم انداز محلات نزدیک به استقرار آنها تأثیرگذار باشد. بنابراین با توجه به اینکه آرامستان های شهر اردبیل در داخل آن مستقر بوده و مکان یابی آنها بدون برنامه ریزی بوده ، در این قسمت به مناطقی که دورتر از آرامستان های داخل شهر قرار دارند، امتیاز بیشتری قائل شده است
-فاصله از مراکز آموزشی
شامل کلیه ی مراکز مهدکودک، دبستان ، مدرسه راهنمایی، دبیرستان ، دانشگاه ها، انستیتوها وکلیه ی مراکز آموزشی بالاتر از دیپلم و مؤسسات آموزشی غیر انتفاعی میباشند که محیطی شلوغ و پررفت و آمد را باعث میشوند. لذا در این قسمت وزن طبقات با توجه به دوری از مراکز آموزشی افزایش مییابد.
-فاصله از کاربریهای اداری
شامل کلیه ی سازمان ها، نهادها و دستگاه های دولتی است که در نقاط مختلف شهر بویژه در بخش مرکزی پراکنده شده اند. این نوع کاربریها در نقشه های کاربری به رنگ خاکستری، سیاه مشخص میشوند. لذا کاربریهای اداری شهر از نقشه ی موجود کاربری ممیزی شده و بافر آن ترسیم گردید. واضح است که نزدیکی این نوع کاربریها امتیازی برای محلات حساب میشود.
-فاصله از کاربریهای تجاری
کاربری تجاری شامل کلیه ی خرده فروشیها، عمده فروشیها، دفاتر خصوصی، خدمات ، بانک ها، هتل ها، رستوران ها، اغذیه فروشیها و غیره است که حدودا بین ٢تا ۵درصد از فضای شهری را به خود اختصاص میدهند. ضمنا تاسیسات هتلداری و جهانگردی و بازارهای غیردائمی نیز در این ردیف مطالعه میشوند. با توجه به موارد ذکر شده که جزو کاربریهای تجاری محسوب شدند، واضح است که نزدیکی این کاربری به محلات میتواند امتیاز بزرگی برای محلات به شمار آید.
-کاربریهای گذران اوقات فراغت (فاصله از فضاهای سبز، نزدیکی به اماکن ورزشی، نزدیکی به سطوح آبی).
با پیشرفت های فن آوری و کوتاه شدن ساعات کار، برنامه ریزی برای گذران اوقات فراغت اهمیت بیشتری مییابد. مراکز گذران اوقات فراغت را باید بر اساس ظرفیت ، وسعت ، جاذبه فضایی، میزان استفاده و شعاع دسترسی طبقه بندی کرد و تجهیزات مناسب را فراهم آورد. براین اساس تجهیزات اوقات فراغت محله میتواند شامل فضای سبز، همانند باغچه های کوچک یا امکانات فرهنگی مانند کتابخانه یا امکانات ورزشی مانند استخر یا زمین ورزشی باشد (پور محمدی، ١٣٨۶: ١٠٢).
بدون شک یکی از پارامترهای مؤثر در زیبایی محلات شهری وجود فضاهای سبز در حاشیه و اطراف آنها می باشد. همچنین نزدیکی محلات و مناطق مسکونی به سطوح آبی جلوه ی خاصی از آرامش و زیبایی را به آنها میبخشد. لذا در این تحقیق لایه – ی مربوط به این پارامترها تهیه و وزن آنها بر روی طبقات مختلف اعمال شد.
تلفیق لایه های مربوط به مسائل کالبدی

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
word قابل ویرایش - قیمت 12700 تومان در 21 صفحه
127,000 ریال – خرید و دانلود
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد