مقاله تحلیل جمعیتی محلات حاشیه نشین (مطالعه موردی محله سلمان آباد شهر اردبیل )

word قابل ویرایش
19 صفحه
دسته : اطلاعیه ها
12700 تومان
127,000 ریال – خرید و دانلود

چکیده :
مهاجرت بخصوص مهاجرت روستا به شهر به عنوان یکی از پیچیده ترین پدیده های جمعیتی تحولات بسیار زیادی را در گسترش شهر و شهرنشینی به خصوص در شهرهای بزرگ و مراکز استان ها به وجود آورده است . این مهاجرین به دلیل فقر اقتصادی و عدم مهارت ، تخصص و سواد کافی جذب حواشی شهرها و مناطق کم ارزش شهری شده اند و به دنبال خود مسائل و مشکلات بسیاری را در ابتدا برای مدیران و مسئولان شهری و سپس برای سایر شهروندان به وجود آورنده اند.
عمده ترین معضل این نوع مهاجرت گسترش حاشیه نشینی در پیرامون کلان شهرها است ، بنابراین شناسایی و بررسی وضعیت موجود مهاجرین ساکن در حاشیه و محلات مختلف شهرها از لحاظ مبدأ، انگیزه ها و عوامل دخیل مهاجرت امری بسیار ضروری است .
هدف اصلی این تحقیق شناخت وضعیت مهاجرین ساکن در محله ی سلمان آباد در شمال غربی شهر اردبیل است ، حاشیه نشینی در این محله در سال ۶۵شکل گرفته است و از سال ١٣٧۴با مصوبه دولت جز محدوده ی خدماتی شهر اردبیل قرار گرفت و اکنون یکی از کانون های جذب مهاجرین شهر است .
روش تحقیق به صورت ترکیبی مبتنی بر اسنادی، پیمایشی و تحلیلی است ، نتایج پژوهش مشخص کرد که عوامل اقتصادی همچون کمبود اشتغال ، بیکاری با ٣٧درصد، کمبود امکانات و خدمات رفاهی با ٣۶درصد، اشتیاق برای یافتن شغل پردرآمد با ۴٣درصد و جاذبه های شهر اردبیل با ٣١درصد، مهمترین عوامل دافعه و جاذبه برای مهاجرت و سکنیگزینی در محله سلمان آباد است .
کلیدواژه ها: مهاجرت -دافعه و جاذبه – حاشیه نشینی -شهر اردبیل و محله سلمان آباد.
١-مقدمه
مهاجرت یکی از چهار عامل اصلی تغییر و تحول جمعیت است وبه دلیل ماهیت خود میتواند علاوه بر تغییرات دراز مـدت و طولانی، آثار سریع و کوتاه مدت نیز در تعـداد و سـاختار جمعیـت ایجـاد کنـد (زنجـانی، ١٣٨٠: ١٢). در سراسـر جهـان بخصوص پس از جنگ جهانی دوم ، مهاجرت به عنوان پدیده ای جمعیتـی از بسـیاری جهـات حـائز اهمیـت گردیـد و در علـوم مختلف نظریه پردازان به بحث و تبادل نظر پرداختند. در این راستا مهاجرت های روستا -شهری به دلیل پیامدهای اقتصادی و اجتماعی آن بیش از سایر پدیده های جمعیتی مورد توجه قرار گرفت (طاهر خانی، ۴١:١٣٨١) این نوع مهاجرت عمـدتا از عدم زیر ساخت های اقتصادی و خدمات زیر بنایی مناسب در روستاها از یـک سـو و انتظـار درآمـد و اشـتغال بهتـر بـه همـراه برخورداری ازخدمات و تسهیلات رفاهی، آموزشی و بهداشتی برتر در شهرها از سوی دیگر متأثر می گردد.
تسلط یک سویه شهر بر روستا در طی دهه های اخیر در ایران مخصوصا بعد از اصلاحات ارضی و به هم خـوردن روابـط متقابـل شهر و روستا و وابستگی دو جانبه ای که در کارکردهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی داشته و مکمل یکدیگر بودند، دسـت بـه دست هم داده و در حال حاضر به تضعیف هر چه بیشتر روستا از نظر بنیه ی اقتصادی شده و بـه نسـبت جلـوه و توسـعه برتـر شهری انجامیده و زمینه مهاجرت -های روستا-شهری را فـراهم و بلکـه تشـدید نمـوده اسـت ( ابـراهیم زاده ، بیتـا: ١۴۵)
پدیده ی حاشیه نشینی درادبیات جامعه -شناسی شهری یکی از مباحث قابل تأمل و چالشی فراروی توسعه پایدار شهری است و جالب تر آنکه پس از نیم قرن حاشیه -نشینی درکشورمان هنوز راهکاری مناسب برای مقابله با این پدیـده اتخـاذ نشـده اسـت .
حاشیه نشینی پدیده ایست جهانی که فقط مختص کشورهای در حال توسعه نیست ولی برخورد با این پدیده عاملی برای تمـایز بین کشورهای توسعه یافته و توسعه نیافته و نقش مدیریت در به کنترل درآوردن آن میباشد. افزایش روند مهاجرت از روستاها باعث افزایش جمعیت شهرنشینی میگردد که این امر به افزایش پدیده حاشیه نشینی دامن خواهد زد. توسعه نیافتگی روستاها عامل افزایش مهاجرت به شهرها و حاشیه نشینی میباشد و شکاف بین شهر و روستا به کالبد اجتماعی شهرها لطمه زده است .
بنابراین اگر می خواهیم حاشیه نشینی را کنترل کنیم و به طورکلی از بین ببریم چاره اش این نیسـت کـه خـدمات شـهری را افزایش دهیم بلکه انتقال خدمات و امکانات به روستاها از مهمترین ضروریات می باشد. در جریان مهاجرت ، شـهرها بـه عنـوان کانون های تمرکز امکانات و خدمات و فرصت های شغلی همیشه جاذب جمعیت بوده و در کشور ما مراکـز اسـتان هـا بیشـترین پتانسیل را در این زمینه داشته اند که شهرستان اردبیل نیز به عنوان نمونه از این قاعده مستثنی نبوده و در طول تـاریخ و ادوار مختلف کانون های جمعیتی در حواشی آن شکل گرفته و به مرور زمان با گسترش و توسعه شـهر، جزئـی از کالبـد آن گردیـده است .
١-١-تعریف و مفهوم حاشیه نشینی
حاشیه نشینی، زاغه نشینی، آلونک نشینی،کوچ نشینی، کپرنشینی همگی به یک معنا هستندو اگر بخـواهیم تعریفـی از این اصطلاحات ارائه دهیم ، بایدگفت : «حاشیه نشینان کسانی هستندکه در محدوده ی اقتصـادی شـهر زنـدگی مـیکننـد ولـی جذب نظام اقتصادی -اجتماعی آن نشده اند.»(اصغری زمانی،١٣٨٣) همچنین حاشیه نشین به افرادی گفته میشود که به دلیل مشکلات معیشتی در شهر تاب مقاومت نیاورده و به حاشیه شهرها پناه آورده اند تا از هزینه های زندگی در مرکـز شـهر در امان باشند و در تعریفی دیگر میتوان گفت :«حاشیه نشینان کسانی هستند که به دلیل بضاعت مالی با توجه به توان اقتصـادی، نتوانسته اند خود را با ساکنین مرکزنشین تطبیق دهند. این عدم سازگاری اجتماعی سبب مهاجرت آن ها به منـاطقی اسـت کـه بتوانند زمینه جذب آنها را فراهم کنند.»(اعتماد، ١٣٨١).یکی از این نقاط حاشیه نشین در شهر اردبیل محله سـلمان آبـاد است که دارای مسائل و مشکلات خاص خود است .

٣- سؤالات پژوهش
از آنجایی که عوامل مختلفی مانند مسائل اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی و سایر عوامل میتوانند در مهاجرت از یک مکان به مکان دیگر مؤثر باشندو این محله نیز به عنوان یکی از بزرگترین نقاط جذب جمعیت مهاجر در شهر اردبیل است ، از این رو این پژوهش درصدد پاسخگویی به این سئوالات است ؛
١. چه عواملی باعث مهاجرت به شهر اردبیل و سکونت در این محله از سوی ساکنین آن شده است ؟
٢. بین عوامل اقتصادی با مهاجرت های روستا – شهری و حاشیه نشینی در شهرها چه رابطه ای وجود دارد؟
٣- مبانی نظری تحقیق
بی تردید تمامی کشورهای در حال توسعه ، مهاجرت را مهمترین مسئله جمعیتی خود میدانند. هم اکنون رشد انفجاری شهرهای بزرگ و تخلیه مراکر روستائی از عمده ترین مشکلات رویاروی کشورهای در حال توسعه محسوب میشود. باور همگانی بر این اصل استوار است که نرخ بالای بیکاری، امکانات ناکافی، پایین بودن استانداردهای زندگی و سرانه ها در مناطق روستائی، کمبود امکانات آمد و رفت و دیگر خدمات و عوامل مختلف سبب مهاجرت مردم به سوی شهرها و بخصوص شهرهای بزرگ میباشد. در توجیه مهاجرت و شکل و نوع خاص آن یعنی مهاجرت تدریجی روستائیان به شهرها، به برخی دیدگاه ها توجه مینمائیم :تودارو عقیده دارد که مهاجرت ، نابرابریهای ساختاری شهر و روستا (در جهان سوم ) را از دو طریق تشدید میکند: نخست به علت بالا بودن نسبت افراد تحصیل کرده بین مهاجران ، که در این صورت روستا از سرمایه انسانی ماهر تهی شده ، در حالی که حضور آنان نیروی کار شهری را بهبود میبخشد. دوم از نظر ایجاد مشاغل جدید که اکثرا مشکل تر و گران تر از مشاغل روستائی است ، زیرا به منابع تکمیلی نیازمند است (تودارو، ١٣۶٧: ۶) رشد ضعیف نوآوریها و حتی عدم توانایی در قبول نوآوریها توسط دهقانان فقیرموجب تشدید اختلاف طبقاتی میشود، زیرا دهقانان ثروتمند با قبول نوآوریها و ماشین آلات جدید، منافع خود را افزایش داده و مزارع خود را تجهیز مینمایند. در واقع میتوان اذعان داشت که به نوعی هزینه نوآوریها را دهقانان فقیر پرداخت مینمایند که در نهایت موجب فقیرتر شدن فقرا شده و مهاجرت قشر فقیر جامعه روستائی گریز از این فاجعه را توجیه مینماید (گریفین ، ١٩٧۴: ١٣۴).فریدمن در مدل مرکز پیرامون ، به یک مادر شهر صنعتی اشاره دارد که ناحیه پیرامونی با جمعیت انبوه روستائی، بهای مهاجرت با وقوع مدرنیزه شدن آن است و با پدیده قطبی شدن توسعه که با افزایش تضادهای ناحیه ای همراه است و با شکل گرفتن مهاجرت ، مهاجرین روستائی که مثل پیله ای به دور قطب توسعه تنیده میشوند و به امید توسعه یافتگی فقر را تحمل میکنند (فریدمن ، ١٩٨۵: ١٣) فقر، موجبات آسیب پذیری را فراهم میسازد و به این جهت روستائیان اغلب جامعه ای آسیب پذیر شناخته میشوند؛ زیرا مناطق فقیر به علت وجود فقر به اشکال مختلف در معرض خطر قرار میگیرند و مهاجرت فرار از خطر را توجیه مینماید (آندرسون ، ٢٠٠٢: ٢). آدامو طرح فشارهای ناشی از عوامل مؤثر اجتماعی، اقتصادی و محیطی را که از تجهیرات خارجی و بیرونی متأثر است در نگهداری طولانی مدت جمعیت در جوامع روستائی جهان سوم مشکل دانسته و مطرح مینماید که “در جوامع روستائی نباید پرسید که چرا مردم روستاها را ترک می کنند بلکه باید پرسید که چرا در روستا باقی میمانند؟”(آدامو، ٢٠٠٣: ۴). کمیت و کیفیت آب در فلات مرکزی ایران یکی از مهم ترین علل متروک شدن روستاها است ؛ زیرا خشک شدن و از بین رفتن منابع آبی و داشتن کیفیت نامناسب ، از عمده ترین عوامل تخلیه روستاها محسوب می شود (مهدوی، ١٣٧٢: ۴). از عوامل دیگر متروک شدن روستاها، غلبه شرایط و عوامل نامساعد طبیعی، اقتصادی و اجتماعی بر تلاش های ایثارگرایانه روستائیان است که در نهایت آنان را مجبور به مهاجرت میکند (رزاقی، ١٣٧۵: ١٠۶). روند مهاجرت و جابجائی در روستاهای کشورهای جنوب با روندهای مهاجرتی در کشورهای صنعتی تفاوت های اساسی دارد. در کشورهای جنوب مهاجرت روستائیان ناشی از مسائل حاد و لاینحل اقتصادی است و مهاجرت به منظور جستجوی زندگی بهتر صورت میپذیرد (سعیدی، ١٣٧٧: ٩٠). مهاجرت روستائیان آثار نامطلوب را در به هم ریختگی نظام اجتماعی شهرها، کمبود مسکن در شهرها، ایجاد حاشیه نشینی، کمبود کار، غربت در فضای شهری، سهولت در جذب روستائیان به سوی ناهنجاریهای اجتماعی، نارسائی در ارائه خدمات شهری و رفاهی، رکود تولیدات کشاورزی و جذب نیروی جوان و مولد در پی دارد (مهدوی، ١٣٧٧: ١۴٢- ١۴١). محرومیت های اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و زیستی و عدم برآورده شدن نیازهای ضروری موجب مهاجرت و در نهایت تخلیه روستاها میگردد (حسینی ابری، (۱۹۰ :۱۳۸۰
۴-مواد و روش ها
به لحاظ تعریف ، روش تحقیق مجموعه ای از قواعد، ابزار و راه های معتبر(قابل اطمینان ) و نظام یافته برای بررسی واقعیت ها، کشف مجهولات و دسـتیابی به راه حل مشکلات است (عزتی،٢٠:١٣٨۵).تحقیق حاضر ترکیبی و مبتنی بر نوع اسنادی، پیمایشی و تحلیلی میباشد که در آن ازروش پرسشنامه ،مشاهده ی مستقیم و میدانی نیز استفاده شده است وبرای تجزیه و تحلیل داده های استخراج شده از پرسشنامه ها نرم افزارهایی همچون Spss و Excel بکار گرفته شدند و همچنین برای تهیه نقشه کاربری اراضی و تحلیل کاربریهای موجود در سطح محله ، نرم افزارهای ٩.٣ ArcGis و ٣.٣ ArcView مورد استفاده قرار گرفته اند.
۴-١- محدوده ی مورد مطالعه
استان اردبیل با وسعتی در حدود ١٧٨۶٧کیلومتر مربع ، نزدیک به ١/١درصد از کل مساحت کشور، در شمال غرب فلات ایران (شرق و شمال فلات آذربایجان ) قرار دارد.این استان واقع در منطقه ای سردسیر از شمال غرب فلات ایران ، به دلیل وجود دشت ، جلگه و ارتفاعات از تنوع اقلیمی جالبی برخوردار شده است . توپوگرافی یا ناهمواری زمین نیز در استان اردبیل دارای دو تیپ اصلی اراضی پست و جلگه ای و دشت های کوهپایه ای است . شهرستان اردبیل به عنوان مرکزاین استان در موقعیت جغرافیایی ٣٣و ٣٨تا ۵۶و ٣٧درجه عرض شمالی و ۴٨و ۴٧تا ٣٩و ۴٨درجه طول شرقی قرار گرفته وبا مساحتی معادل ٢۴٩٨کیلومتر مربع ١۴درصد ازسطح استان را تشکیل میدهد.این شهر در دشت اردبیل و در ارتفاع ١٣۴٠متری از سطح دریا قرار گرفته است (طرح جامع شهر اردبیل ، ١٣٨۶: ١-٢). سلمان آباد نیز به عنوان محله مورد مطالعه در شمال غربی شهر اردبیل واقع شده است (شکل ١).
شکل ١. نقشه موقعیت جغرافیایی محدوده مورد مطالعه
۴-٢- مراحل گسترش شهر اردبیل و شکل گیری محله مورد مطالعه
در فاصله زمانی سال های ١٣۴١-١٣٣۵جهت های گسترش شهر اردبیل با رشدی آرام و بطئی بیشتر متوجه شمال شرق و شمال غرب و غرب شهر بوده است و در محدوده ی شمال غربی و در فاصله ٢کیلومتری از مرکز شهر معدود ساخت و سازهای منفرد و جدا از هم شکل گرفت که محله سلمان آباد را تشکیل داد. در کل مراحل گسترش شهر اردبیل و شکل گیری محله سلمان آباد را در طول زمان میتوان به صورت زیر شرح داد: الف : منطقه مرکزی شهر؛ توسعه تا سال ١٣۵۴ ب : توسعه پیوسته شهر در دوره ۵٩-١٣۵۵و توسعه گسسته شهر در دوره ۵٩-١٣۵۵ ج : توسعه پیوسته شهر در سال های ٧٠-١٣۵٩و توسعه گسسته شهر در این دوره د: توسعه شهر در سال های ٨۴-١٣٧٠ در فاصله زمانی ١٣۵٧-١٣۵۴به عنوان یکی از سریع ترین مراحل رشد شهر مساحت شهر به ١۵٨٠هکتار رسید.
مهاجران روستایی در این دوره سلمان آباد را به چند برابر سطح قبلی خود میرسانند و بدین ترتیب منطقه حاشیه ای سلمان آباد به بزرگترین محل اسکان مهاجران تبدیل میگردد. شکل محدوده ی کنونی شهر اردبیل ، حاصل رشد و گسترش شهر در دوره زمانی ١٣۵٩تا ١٣۶٨است و در این فاصله زمانی نواحی اطراف راه های ارتباطی به خارج از شهر گسترش فوق العاده یافت و سلمان آباد در شمال و شمال شرق به حداکثر وسعت خود دست یافت و به خصوص به طرف جاده مغان کشیده میشد(طرح جامع شهر اردبیل ، ١٣٨٧) (شکل ٢).
شکل ٢. نقشه توسعه ادواری شهر اردبیل و محله سلمان آباد (١٣٨٨-١٠٠٠ه .ش )
۴-٣- کاربری اراضی محله
محله سلمان آباد با وسعتی در حدود ۴١.۶٢هکتار در شمال غرب شهرستان اردبیل واقع شده است . از نظر توزیع کاربری بیشترین کاربری در سطح محله مربوط به واحدهای مسکونی با مساحت (٣٣.۶هکتار)میباشد که در حدود ٨٠.٧درصد از مجموع کل را در بر میگیرد و در ردیف های بعدی کاربریهای کشاورزی (٣.۴هکتار)، بایر(١.۵هکتار) قراردارند و اما کمترین وسعت را کاربریهای مذهبی (٠.١۴هکتار)،تجاری (٠.١٧)،درمانی (٠.٣٣هکتار) به خود اختصاص داده اند. دیگر کاربریها به شرح زیر در قالب جدول ١ارائه گردیده است .
جدول ١.توزیع کاربریها در سطح محله سلمان آباد(مساحت به هکتار)
۴-۴- ویژگیهای کالبدی محله
این محله حدودا از سال ١٣۶۵در خارج از محدوده ی ١۴٧٧٧شهر اردبیل شکل گرفته است که هیچ گونه خدمات شهرداری شامل این محله نمیشده است ولی از سال ١٣٧۴با مصوبه دولت این محله و سایر محله های مجاور شامل محلات میراشرف ، اسلام آباد، کاظم آباد و… جزو محدوده ی خدماتی شهر محسوب شده اند و بطور نسبی از خدمات شهرداری برخوردارگشته اند. عمده ترین نماهای این محله چهره ی ظاهری آنهاست که احساس وجدان انسانی را میآزارد. نامناسب بودن وضعیت منازل مسکونی از لحاظ استحکام و دوام در برابر حوادث طبیعی مانند زلزله به دلیل ساخت وساز غیر اصولی و عدم رعایت اصول و استانداردهای شهرسازی و معماری، فرسودگی بناها، نامناسب بودن وضعیت معابر محله از لحاظ سطح پوشش و عدم روشنایی کافی، جویهای پر از زباله و گنداب که بوی تعفن آنها هر رهگذری را میآزارد، خیابان هایی با دست اندازهای زیاد و چاله های عمیق و… از مهم ترین ویژگیهای کالبدی این محله میباشند (اشکال ۶-٣).
اشکال ۶-٣. تصاویری از وضعیت نامطلوب زیستی در محله حاشیه نشین سلمان آباد

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
word قابل ویرایش - قیمت 12700 تومان در 19 صفحه
127,000 ریال – خرید و دانلود
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد