دانلود مقاله بازتاب متضاد عقلانیت در نظریه فرهنگی ماکس وبر و علامه طباطبایی

word قابل ویرایش
29 صفحه
9700 تومان
97,000 ریال – خرید و دانلود

مقدمه

فلاسفه در زمینه تمایز انسان با سایر موجـودات بـر عقـل و توانـایی اندیشـیدن بشـر تکیـه می کنند؛ از اینرو، تفکر درباره چیستی، انواع، آثار و کارکردهای این اسـتعداد و تـوان ویـژه انسانی در کانون توجه اندیشوران شرق و غرب بوده است. پرسش اصلی این مقاله آن است که عقلانیت که مفهوم مرکزی نظریه فرهنگی ماکس وبر است، چـه نسـبتی بـا عقلانیـت در اندیشه علامه طباطبایی دارد؟ بـه عبـارت دیگـر، در نظـام فکـری وبـر و علامـه عقلانیـت چیست؟ چه انواعی دارد؟ ملاک و معیار عقلانتی اندیشه و عمـل انسـانی چیسـت؟ و چـه آثاری دارد؟ اهمیت این پرسش ها در آن است که عقلانیت از مهم ترین خصوصـیات دنیـای مدرن است و بسیاری از محسنات یا نواقص مدرنیته بر محور آن تحلیل مـیشـود. بررسـی تطبیقی آرای متفکران اجتماعی درباره عقلانیت محور توجه پژوهشگران مختلف بوده است. هیدون به بررسی آرای ماکس وبر و جامعهشـناس آمریکـایی، تورسـتاین وبلـن، پرداختـه و مبانی فلسفی و معرفتشناختی آنها را مقایسه کرده است.۱ گلدستون اندیشههـای وبـر را بـا جامعهشناس کلاسیک فرانسوی، امیل دورکیم، مقایسه کرده است.۲ کلانتری نیـز بـه مقایسـه دیگاه های علامه طباطبایی و پیتر ویـنچ دربـاره معنـا و عقلانیـت پرداختـه اسـت.۳ بررسـی دیدگاه های جامعهشناس شهیر آلمانی، ماکس وبر، و فیلسوف اجتماعی جهان اسلام، علامـه طباطبایی، درباره عقلانیت محور اصلی این جستار است. در این پـژوهش ابتـدا بـه تعریـف عقلانیت و بیان انواع آن و سـپس بازشناسـی آن در نظریـه فرهنگـی دو متفکـر و در پایـان مقایسه تطبیقی برای کشف شباهتها و تفاوتهای آن میپردازیم.

چیستی عقلانیت

عقلانیت مصدر جعلی از عقل، بهمعنای عقلانی و معقـول بـودن اسـت. بـرای عقـل معـانی مختلفی وجود دارد که هریک ناظر به یکی از ابعاد، مراتب یا لایههای عقـل اسـت. پارسـانیا یازده معنا برای آن شناسایی کرده است.۴ استن مارک۵ نیز با بررسی کاربرد عقلانیت در سـه حوزه علم، دین و زندگی روزمره معتقد است اصطلاح عقلانیت در سه زمینـه متفـاوت بـه کار می رود: گاهی عقلانیت وصف باورها قرار میگیرد (عقلانیت نظـری)مـثلاً؛ مـیگـوییم باور به p معقول است. افعال و رفتارها نیز گاهی موصوف به عقلانیـت مـیشـوند( عقلانیت عملی(۶؛ برای نمونه، می گوییم رفتار x معقول است. گاهی ارزش هـا بـه عقلانیـت متصـف میشوند (عقلانیت ارزششناختی) و میگوییم این یا آن ارزش، ارزش معقولی است.۷

بازتاب متضاد عقلانیت در نظریه فرهنگی ماکس وبر و علامه طباطبایی  ۷

عقلانیت کاربردهای مختلفی دارد. برخی از این کاربردها عبارتاند از:

۱٫ عقلانیت نوعی: مقصود از عقلانیت نوعی، عقلانیت ارسطویی است؛ زیرا ارسطو انسـان را »حیوان عاقل« تعریف کرد. منظور ارسطو این بود کـه از میـان حیوانـات فقـط انسـان از موهبت عقل و قوه عاقله برخوردار است. به سـخن دیگـر، انسـان بـرخلاف حیوانـات، گیاهان و جمادات موجودی است که شأنیت اتصاف به عقلانیت را دارد؛ یعنـی رفتارهـا و باورهایش قابلیت معقول شدن را دارد.۸

۲٫ عقلانیت هنجاری: عقلانیت نوعی معنای وسیع عقلانیت است که در مقابل ضد عقلانیـت ـ یعنی چیزهایی که قابلیت و شأنیت اتصاف به عقلانیت ندارند ـ قرار میگیرد و وصف باورها رفتارهای انسانی مـی شـود (بـرخلاف اشـیای خـارجی و رفتارهـای موجـودات غیرانسانی). عقلانیت هنجاری در درون عقلانیت نوعی مطـرح مـیشـود؛ یعنـی برخـی باورها و رفتارهایی انسانی ملاکهای عقلانیت را دارا هستند و علاوه بـر اینکـه شـأنیت عقلانیت را دارند، بالفعل نیز ملاکهای عقلانیت را دارند.۹

۳٫ عقلانیت نظری: با توجه به اینکه عقلانیت می تواند وصف باورهـا، رفتارهـا و ارزشهـای انسانی شود، فلاسفه در ارزیابی باورها- حتی گزارهها یا تصمیمات- از تعبیـر عقلانیـت نظری استفاده میکنند. عقلانیت نظری به این امر مربوط می شود که به چه امـوری بایـد باور داشته باشیم.۱۰ عقلانیت نظری در حقیقت به کارگیری عقل نظری در حوزه باورهـا است.

۴٫ عقلانیت عملی: در مقابل عقلانیت نظری که به باورها اختصاص دارد، عقلانیت عملی بـه حوزه رفتارها مربوط می شود و با این امر سر و کار دارد که چه رفتارهایی را باید انجـام دهیم.۱۱ به عبارت دیگر عقل عملی درباره هستیهایی بحث مـیکنـد کـه براسـاس اراده انسانی تکوین مییابند.۱۲

نظریه فرهنگی: مقصود از نظریه فرهنگی ادراکات و الگوهای انتزاعی و نظاممند است کـه در پی توضیح ماهیت فرهنگ و تبعات آن برای زندگی اجتمـاعی اسـت.۱۳ ادبیـات مربـوط بـه عرصه نظریه فرهنگی گسترده و متنـوع اسـت، امـا مـی تـوان سـه موضـوع اصـلی محتـوا، دلالت های اجتماعی، و رابطه فرد و فرهنگ را ذکر کرد که در مباحثـات ایـن عرصـه کـاملاً جنبه محوری دارند و نوعی پیوستگی مضمونی درونی در اختیار میگذارند.۱۴

۸  ، سال دوم، شماره دوم، بهار ۰۹۳۱

عقلانیت در نظریه فرهنگی ماکس وبر

اندیشه عقلانیت در کانون نظریه فرهنگی ماکس وبر قرار دارد. در حقیقت مضمون کلی آثار وبر مسئله ماهیت، علل و معلول های عقلگرایی در جوامع مدرن غربی اسـت. او در تحلیـل چرایی و چگونگی شکلگیری جامعـه مـدرن بـه عقلانیـ ت بـه عنـوان مهـمتـرین شاخصـه فرهنگ ِجامعه سکولارمدرن اشاره دارد: »یکی از عناصـر پایـهای روح سـرمایهداری جدیـد، بلکه روحیه کل فرهنگ جدید، یعنـی سـلوک عقلانـی مبتنـی بـر ایـده تکلیـف، از روحیـه ریاضتگری مسیحی سربرون آورد.۱۵«

جامعهشناسان معاصری چون استفن کالبرگ، در آثار وبر چهارگونـه اصـلی عقلانیـت را تشخیص داده اند.۱۶ وبر از اینگونهها به مثابه ابزارهای اکتشافی مورد نیاز برای بررسـی دقیـق واقعیتهای تاریخی در جوامع غربی و غیرغربی بهره گرفته است.

عقلانیت عملی

نخستین گونه، عقلانیت عملی است که عبارت است از هرگونه شیوهای از زندگی کـه فـرد در آن، اعمال دنیایی و تأثیرات آنها برخود را ارزیابی می کند.۱۷ اینگونه عقلانیت در زندگی روزمره، بازتاب دیدگاهیصرفاً عملگرایانه و خودمدارانه است. افرادی که عقلانیت عملـی را به کار میبرند، واقعیات و الزامات مورد توافق جامعه را مـیپذیرنـد و بـرای مواجهـه بـا مشکلاتی که آنها ایجاد میکنند، مناسبتـرین راه را بـرآورد مـیکننـد. ایـنگونـه عقلانیـت مخالف هر چیزی است که روال عادی زندگی روزمره را بر هم زند.

تمایل عملگرایانه و ایندنیایی به الگوهای کنش مبتنی بر عقلانیت عملی، مستلزم پیروی افراد از برخی واقعیات و همراه با آن، گرایش به مخالفت با هر جهتگیری مبتنی بـر تعـالی امور روزمره است. چنین اشخاصی نه فقط به هر تلاشی در جهت ارزشهای غیرعملـی »آن دنیایی«، اعم از اتوپیای دینی و عرفـی، بلکـه بـه عقلانیـت نظـری انتزاعـی تمـام قشـرهای روشنفکر نیز بیاعتمادند.۱۸

عقلانیت نظری

این نوع عقلانیت عبارت است از تسلط فزاینده بر واقعیـت در عرصـه نظـر، بـا توسـل بـه مفاهیم انتزاعیای که روزبهروز بر دقت آنها افزوده می شود.۱۹ عقلانیت نظری، متضمن مهـار کردن آگاهانه واقعیت است، نه از طریق کنش بلکه از طریق ساختن مفـاهیم انتزاعـی دارای

بازتاب متضاد عقلانیت در نظریه فرهنگی ماکس وبر و علامه طباطبایی  ۹

دقت فزاینده. عقلانیت نظری متضـمنشـناختی اسـت بـرای درک دقیـق واقعیـت از طریـق ابزارهایی انتزاعی چون قیاس منطقی، استقرا و اسناد علی؛ برخلاف عقلانیت عملی که مبتنی بر عمل است . اینگونه عقلانیت به فرد امکان میدهد تا در جستوجـوی رسـیدن بـه درک مواردی چون »معنای زندگی« از واقعیات روزمره فراتر رود.۲۰

عقلانیت جوهری

عقلانیت جوهری از این نظر که کنش را مستقماًی بـه سـوی الگـو هـدایت مـیکنـد، مشـابه عقلانیت عملی است، و به عقلانیت نظری شباهت ندارد. امـا ایـن هـدایتگری نـه بـر پایـه بررسی راهحل های مسائل روزمره از طریق محاسبه محض وسیله – هدف، بلکه در ارتباط با »اصلی ارزشی« که در گذشته، حال یا بالقوه موجود اسـت، صـورت مـیگیـرد.۲۱ عقلانیـ ت جوهری روشی را تعیین میکند که مبتنی بر نظام ارزشی است کـه در آن، رفتارهـای فـردی محدود شدهاند. اینگونه عقلانیت منحصر به جوامع غربی نیست و فرافرهنگی و فراتاریخی است و در هر جامعهای که اصول ارزشی مستحکمی باشد، وجود دارد.۲۲

این نوع عقلانیت نشانه قابلیت ذاتی انسان برای کنش ارزشی- عقلانی اسـت. عقلانیـت ذاتی ممکن است محدود باشد، یعنی قلمرو محـدودی از زنـدگی را سـامان دهـد و تمـامی دیگر قلمرو ها را دستنخورده رها کند. هر جا درستی متضمن پایبندی به ارزشهایی چـون وفاداری، همدردی و تعاون باشد، عقلانیت ذاتی (جوهری) را میسازد؛ همچون کمونیسـم، کالونیسم، سوسیالیسم، بودیسم، هندویسم و هر دیدگاه انسانی راجع به زندگی. ایـن مـوارد هر قدر هم که قابلیتشان برای تنظیم کنش یا محتوای ارزشیشان متفاوت باشد، مثالهـایی از عقلانیت ذاتیاند.۲۳

عقلانیت صوری٢۴

عقلانیت صوریبرخلاف، عقلانیت های عملی، نظـری و ذاتـی کـه خصـلت بـینتمـدنی و فراعصری دارنداساساً، اختصاص به تمدن غربی دارد و با عرصههای زندگی مدرن ـ بهویژه اقتصاد، حقوق و علم ـ و ساختار سلطه آن ـ بخصـوص شـکل دیـوانسـالارانه آن ـ همـراه است. در عقلانیت صوری، روش ها را قواعد، قوانین و دستورالعمل های جهانشمول تعیـین می کند. عقلانیت صوری برای نظام سرمایهداری، بـرای اجـرای قـوانین رسـمی، اداره امـور بوروکراتیک و نظایر آن ضروری است. به بیان دیگر، قوانین و دستورالعملهای عام، معـرف

۰۱  ، سال دوم، شماره دوم، بهار ۰۹۳۱

عقلانیت صوری است ۲۵٫ عقلانیت صوری نیز همانند عقلانیت عملی به جهت لحاظ کـردن منافع شخصی در مقام عملنهایتاً، همـان محاسـبه مبتنـی بـر عقلانیـت وسـیله ـ هـدف را مشروعیت می بخشد؛ هرچند این ملاحظه با ارجاع به قواعد، قوانین و مقررات که کاربرد آن عام است انجام میشود.۲۶

تجلی عقلانیت در عرصه فرهنگ

وبر عقلانیت حاکم بر جامعه مدرن را عقلانیت صوری میداند؛ زیرا اقسام سهگانه دیگـر در سایر تمدن ها نیز وجود داشـته اسـت. ایـن عقلانیـت در سـه عرصـه »کـنش«، »فرهنـگ« و »ساختار اجتماعی« تجلی می یابد. تجلی عقلانیت ابزاری در ایـن عرصـه هـا انسـان، جامعـه مدرن و فرهنگ حاکم بر آن را سکولار میکند.

عقلانی شدن کنش: درک خاص از کنش انسانی، مهم تـرین عامـل ارتبـاط وبـر و نظریـه فرهنگی است. همانگونه که اسمیت میگوید او متأثر از تفکر ایدهآلیسـتی آلمـان ی کانـت و هگل و به ویژه دیلتای رویکردی مبتنی بر درک در تحلیل اجتماعی اتخاذ کرده و معتقد بـود به عاملان انسانی باید به چشم فاعلانی مختار نگریسته شود که معنا آنـان را بـه حرکـت در میآورد.۲۷

وبر به عنوان نقطه آغاز این راه ابتدا چهار نوع کـنش اجتمـاعی متمـایز شناسـایی نمـوده است. مبنای این تقسیمبندی انگیزهها و اهداف خاص کنشگران است. دو مـورد نخسـت بـا این واقعیت مشخص میشوند که در وهله اول برای رضایتی که از آنها حاصل می آید انجام میشوند، نه برای نیل به به هدف دیگری در جهان.۲۸

۱٫ »کنش سنتی« وقتی رخ میدهد که چون کنشگران همیشه بـه گونـهای خـاص رفتـار میکردهاند، باز هم آنگونه رفتار کنند.

۲٫ »کنش عاطفی« وقتی اتفاق میافتد که کنشگر کـاری را بـه علـل احساسـی و عـاطفی انجام دهد.

۳٫ »کنش عقلانی معطوف به ارزش« کنشی است که در آن تلاش برای دستیابی بـه یـک هدف ممکن است به خودی خود عقلانی نباشد، اما راههای دنبال کـردن آن عقلانـی باشـد. ارزش هایی که از بافت های اخلاقی، دینی، فلسفی یا حتی کـلگرایانـه برآمـدهانـد، عقلانـی انتخاب شدهاند. مثال این مورد فردی است که به امید رسیدن به رسـتگاری اﺑـﺪی از آﻣـﻮزه یک پیامبر پیروی یا به شیوهای خاص زندگی میکند.

بازتاب متضاد عقلانیت در نظریه فرهنگی ماکس وبر و علامه طباطبایی  ۱۱

.۴ کنش عقلانی هدفمند وقتی اتفاق میافتد که کنشگر بهتـرین و کـاراترین راه را بـرای رسیدن به هدفی مشخص میسنجد و محاسبه میکند نه اینکه »چنین میکنم چـون فـلان را میخواهم«، بلکه چنین می کنم چون تصور می کنم بهترین و کاراترین راه بـرای رسـیدن بـه فلان هدف است.۲۹

وبر در ادامه راه، توجه را به سوی دو الگوی متعارض عمل جلب کرد: یکی کنش مبتنی بر ارزش، که محرک آن باورها و اهداف فرهنگی مانند جستوجوی رسـتگاری از راه دیـن است و دیگری کنش مبتنی بر هـدف ـ کـه در نظریـه فرهنگـی، عقلانیـت ابـزاری شـناخته میشود ـ و براساس معیار کارآیی حرکت میکند. وبر معتقـد بـود ورود مـا بـه مدرنیتـه در حالی صورت میگیرد که عمل از نوع »کنش مبتنی بر هدف« رواج بیشتری مییابد.۳۰

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
word قابل ویرایش - قیمت 9700 تومان در 29 صفحه
97,000 ریال – خرید و دانلود
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد