مقاله بررسی ارائه صورت های مالی جدید در حسابداری اسلامی

word قابل ویرایش
29 صفحه
دسته : اطلاعیه ها
12700 تومان
127,000 ریال – خرید و دانلود

چکیده
با وجود گسترش اقتصاد و بانکداری اسلامی، حسابداری اسلامی همگام با نیازهای این حوزه رشد نکرده است ؛ زیرا از یک سو، چالش های حسابداری اسلامی در استانداردهای گزارشگری مالی بین المللی پوشش داده نشده اند و از سوی دیگر استانداردهای حسابداری اسلامی تدوین شده توسط نهادهای دست اندرکار این حوزه ، به طور خاص سازمان حسابداری و حسابرسی نهادهای مالی اسلامی، مورد پذیرش جهانی واقع نشده اند. این مقاله به بررسی چالش های مربوط به آن دسته از رویه های افشای حسابداری اسلامی که در استانداردهای گزارشگری مالی بین المللی مورد توجه قرار نگرفته اند، میپردازد. به طور خاص صورت منابع و مصارف وجوه صندوق قرض الحسنه ، صورت منابع و مصارف وجوه صندوق خیریه و زکات و صورت تغییرات در سرمایه گذاریهای محدود شده ، در حسابداری مرسوم لحاظ نشده اند. عدم ارائه این سه صورت مالی نیازمند بررسی از هر دو منظر فقهی و حسابداری میباشد. با توجه به بین رشته ای بودن موضوع و نبود پیشینه کافی، روش پژوهش آمیخته اکتشافی استفاده میشود. بر این اساس ، بخش کیفی پژوهش با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی به عنوان روشی متقن در علوم اسلامی، به بررسی و ارائه پاسخ فقهی مناسب برای چالش های بنیادی میپردازد. بخش دوم پژوهش به روش پیمایشی و با استفاده از ابزار پرسشنامه به انجام میرسد. نتایج بیانگر مطلوبیت و پیامدهای مثبت ارائه صورت منابع و مصارف وجوه صندوق قرض الحسنه و صورت تغییرات در حساب های سرمایه گذاری محدود شده و عدم انطباق صورت منابع و مصارف وجوه صندوق خیریه و زکات با رهنمودهای اسلامی است .
واژه های کلیدی: حسابداری اسلامی، افشا، زکات ، قرض الحسنه ، حساب های سرمایه گذاری محدود شده و محدود نشده .
طبقه بندی JEL:M
۱. مقدمه
پرداخت زکات و حرمت ربا از جمله راهکارهای اسلام برای برقراری عدالت اقتصادی محسوب می شوند. دین مبین اسلام در راستای برقراری عدالت و مساوات هرچه بیشتر در حوزٔە اقتصادی بهره را منع و روش ها و عقودی را جهت تأمین مالی پاک و عاری از ربا و تسهیل امور اقتصادی اسلامی در جوامع وضع کرده است . وجود رهنمودهای یادشده باعث تفاوت معاملات و مالی اسلامی و حسابداری مورد نیاز آنها نسبت به حسابداری مرسوم می باشد. اقتصاد اسلامی در هزاره جدید به سرعت گسترش یافته است و در حالی که بسیاری از بانک های غربی همچنان از آثار منفی بحران وام های بی پشتوانه سال ۲۰۰۷ و بحران مالی جهانی سال ۲۰۰۸ زیان می بینند، بانک های اسلامی از شکست های بعدی مصون بوده اند (اختر عزیز، ۲۰۱۱). از سوی دیگر، حوزه مرکز بازارهای نوظهور، دارایی های بانک های اسلامی در سال ۲۰۱۳ بالغ بر ۱.۷ تریلیون دلار آمریکا و رشد سالیانه آن ۱۷.۶ درصد بوده است (مرکز بازارهای نوظهور، ۲۰۱۴). نیاز به گزارشگری نهادهای مالی اسلامی از آنجا نشأت گرفته است که نهادهای مالی اسلامی در اجرای استانداردهای حسابداری موجود از قبیل استانداردهای مالی گزارشگری بین المللی به مشکل برخورده اند؛ از این رو، به لحاظ اهمیت و ضرورت موضوع ، پژوهش های گسترده ای در این عرصه توسط دانشگاه ها و سازمان های اسلامی انجام شده و در نتیجۀ این پژوهش ها و در راستای تحقق اهداف اسلامی ، سازمان هایی با هدف تهیه و تدوین استانداردهای حسابداری مربوط به فعالیت نهادهای مالی اسلامی تأسیس گردیده است . مهم ترین مورد، سازمان حسابداری و حسابرسی نهادهای مالی اسلامی است .
براساس رویه های افشای مورد نظر این سازمان ، بانک ها و نهادهای مالی اسلامی افزون بر صورت های مالی مرسوم ملزم به ارائه سه صورت مالی تغییرات در سرمایه گذاریهای محدود شده ، منابع و مصارف وجوه خیریه و زکات ، و صورت منابع و مصارف وجوه قرض الحسنه هستند که جزء صورت های مالی سالیانه بانک های کشور ارائه نمی شوند و لزوم یا عدم لزوم ارائه آنها نیازمند بررسی فقهی و حسابداری است .
این مقاله ارائه سه صورت منابع و مخارج وجوه قرض الحسنه و منابع و مصارف وجوه صندوق خیریه و زکات صورت تغییرات در سرمایه گذاریهای محدود شده را بررسی می کند. به دلیل بین رشته ای بودن موضوع و عدم وجود پیشینه کافی روش پژوهش آمیخته اکتشافی استفاده می شود و موضوع از هر دو منظر فقهی و حسابداری بررسی می گردد. به علاوه ، استانداردهای حسابداری و صورت های مالی ارائه شده پیامدهای اقتصادی دارند. بنابراین ، پرسش های اصلی پژوهش به صورت زیر است :
الف ) پیامدهای اقتصادی ارائه این صورت منابع و مصارف وجوه صندوق قرض الحسنه ، صورت منابع و مصارف وجوه صندوق خیریه و زکات و صورت تغییرات در سرمایه گذاریهای محدود شده کدام است ؟
ب ) ارائه صورت های منابع و مصارف وجوه صندوق قرض الحسنه و منابع و مصارف وجوه صندوق خیریه و زکات تا چه حد با مبانی فقهی منطبق است ؟
۲. تاریخچه و پیشینه نظری
شاید واژه های نوین ، رو به رشد، و متغیر، برای توصیف گسترش ادبیات انگلیسی در زمینه حفظ چارچوب اسلامی در حسابداری مناسب باشند؛ اما ادبیات عربی این حوزه رشد و دامنه ای محدود دارند. ادبیات حسابداری اسلامی از نظر رویه ها و دامنۀ حوزه ادبیات اقتصاد و مالیۀ اسلامی ، اقتباس شده است و همچنان با تأکید بر بانکداری اسلامی از ادبیات سه حوزه یادشده پیروی می کند. به یقین بانکداری اسلامی بر حرمت ربا نشأت می گیرد. نتایج پژوهش ها در چهار دهۀ اخیر یعنی ظهور بانکداری اسلامی مدرن ، با نگاه اقبالی پژوهشگران به روش های اسلامی برای انجام کسب و کار، مفاهیم اسلامی اقتصاد و به طور خاص مبانی رویه های عملیات مالیۀ اسلامی می باشد (الجدیبی ، ١ ۲۰۱۴، ص ۴۶).
ادبیات حسابداری اسلامی به دو دستۀ ادبیات مدرن و غیرمدرن تقسیم می شود. بخش ادبیات غیرمدرن شامل ادبیات فقه معاملات است . نگارش ادبیات غیرمدرن از زمان پیامبر اعظم آغاز و تاکنون در کشورهای مختلف ادامه داشته است . پژوهشگران دینی مسائل مختلف مربوط به رویه های مالی مسلمانان را بررسی کرده اند که منابع غنی در این زمینه موجود است . منابع موجود در این زمینه بیشتر به زبان های عربی ، فارسی و ترکی است و منبع انگلیسی زیادی به چشم نمی خورد (قرضاوی، ٢ ۱۹۹۵م ). ادبیات انگلیسی حسابداری اسلامی در سال ۱۹۸۱ با چاپ نخستین مقاله با موضوع کشف نیازهای حسابداری عملیات به دلیل توسعۀ رویۀ مالی و ایجاد تقاضا برای تحقیقات حسابداری شروع شده است . اما داستان ادبیات عربی متفاوت است ، در این حوزه محققان بیشتر به تشریح تاریخ حسابداری اسلامی در کشورهای اسلامی و تدوین نظریۀ حسابداری اسلامی پرداخته اند (ابراهیم ،٣ ۲۰۰۰).
ادبیات مدرن ، ادبیات حسابداری از دیدگاه اسلامی و موضوعات مختلف دیگری از قبیل مسئولیت پاسخگویی و زکات را در بر می گیرد. بخش ادبیات مدرن طی سه یا چهار دهه اخیر ایجاد شده است . این بخش به زبان انگلیسی و در پاسخ به تأمین مالی اسلامی و چالش های مربوط به رشد این حوزه ها شکل گرفته است (کریم ، ١ ۲۰۰۱). ناپیر٢ (۲۰۰۹) ادبیات مدرن مربوط به حسابداری اسلامی را به سه بخش تقسیم کرد: دستۀ نخست شامل مقالات مربوط به تشریح اصول گسترده سامانۀ حسابداری اسلامی و تعدیل نیازهای آن است (حنیفه و حدیب ، ۲۰۰۷؛ مرتضی ، ۴ ۲۰۰۲، ص ۱۵)؛ گروه دوم ، مقالات مربوط به رویه های حسابداری عملیات بانکداری اسلامی را در بر می گیرد (کریم ، ۱۹۹۵) و مقالات گروه سوم به حسابداری و مسئولیت کنترلی و نظارتی می پردازند (عبدالرحمان و شریف ، ۵ ۲۰۰۳، ص ۱۰). ادبیات مدرن ، ادبیات حسابداری از دیدگاه اسلامی و موضوعات مختلف دیگری از قبیل مسئولیت پاسخگویی و زکات را در بر می گیرد. ناپیر و حنیفه (۲۰۱۱) حسابداری اسلامی را به عنوان «ایده ها و رویه های حسابداری که با رویه های متناظر در حسابداری مرسوم دارای تفاوت عمده هستند و از اصول شریعت ناشی می شوند»، تعریف کرده اند. حنیفه و حدیب (۲۰۰۷) دیدگاه اسلامی حسابداری را به عنوان «کارکرد اطمینان دهی برای ایجاد عدالت اقتصادی، اجتماعی از طریق فرآیندها، اهداف اندازه گیری، کنترل و گزارشگری در انطباق با اصول اسلام » تعریف کرده اند. تعریف ادبیات عرب از حسابداری اسلامی عبارت است از: «فرآیند استاندارد ثبت معاملات ، اعمال و قضاوت شرعی در اسناد تأیید شده و اندازه گیری تأثیرات این معاملات و اقدامات و قضاوت های مشروع برای کمک به فرآیند تصمیم گیری و میسر نمودن مسئولیت پاسخگویی ، بازخورد و پاداش دهی در چارچوب اصول و قوانین » (راشوان ،۶ ۲۰۰۹).
در ایران نیز تاکنون پژوهش ها و مطالعات زیادی در حوزٔە بانکداری و حسابداری اسلامی انجام شده است که بیشتر به مقولۀ نظام بانکداری بدون ربا در مقایسه با بانکداری ربوی از منظر مبانی اقتصادی پرداخته اند؛ ولی در حوزه حسابداری و گزارشگری مالی نظام یادشده ، پژوهش های زیادی انجام نشده است .
از جمله تحقیقات ایرانی ، پژوهشی است که توسط باباجانی و شکرخواه (۱۳۹۱) صورت گرفته است . براساس یافته های این پژوهش ، عوامل کلیدی یک الگوی حسابداری و گزارشگری مالی مبتنی بر مبانی قانونی عملیات بانکداری بدون ربا تبیین و پیشنهاد شده است . دلقندی (۱۳۷۶)، به بررسی نظام حسابداری منابع بانک ، طبقه بندی تسهیلات اعطایی ، نظام حسابداری هریک از عقود، ضرورت و اهمیت تهیۀ شاخص های مالی به منظور برآورد کارایی بانک و روش های حسابداری طرف های قرارداد بانک پرداخته است .
نتیجه پژوهش خسروی فارسانی (۱۳۸۵)، نشان می دهد که مغایرت های فراوانی بین نحوه عمل در ایران با استانداردهای مالی اسلامی وجود دارد و همچنین افشای صورت های مالی بانک های ایران مطابق استاندارد بین المللی حسابداری شماره ۳۰ نیست .
۳. توجه جهانی به حسابداری اسلامی
توجه به تدوین استانداردهای حسابداری مالی بانک های اسلامی در سال ۱۹۸۷ آغاز شده است .
در این رابطه چندین تحقیق انجام شده است . نتیجۀ اینها منجر به تأسیس سازمان حسابداری مالی بانک ها و مؤسسات مالی اسلامی شده که به صورت سازمان غیرانتفاعی در سال ۱۴۱۱ق به ثبت رسید. جلسات برنامه ریزی و پیگیری ادواری کمیتۀ اجرایی به منظور اجرای برنامه مصوب کمیتۀ نظارت (عالی ترین رکن سازمان ) و هیأت تدوین استانداردهای حسابداری مالی بانک ها و مؤسسات مالی اسلامی تشکیل می شود. در این رابطه ، کمیته از خدمات چندین مشاور شریعت ، متخصصان و شاغلان حرفه حسابداری و بانک ها استفاده می کند (سازمان حسابداری و حسابرسی نهادهای مالی اسلامی ، ۱۳۸۹).
نیاز به گزارشگری نهادهای مالی اسلامی از آنجا نشأت گرفته است که نهادهای مالی اسلامی در اجرای استانداردهای حسابداری موجود از قبیل استانداردهای مالی گزارشگری بین المللی و استانداردهای حسابداری داخلی که بر ساختارها و رویه های مالی معمول تدوین شده اند، به مشکل برخورده اند. با وجود هم زمان شدن رشد نهادهای مالی اسلامی با آغاز پروژه همگرایی استانداردهای حسابداری، ضرورت وجود استانداردهای حسابداری اسلامی بیش از پیش احساس می شود؛ زیرا از یک سو، معاملات شرعی ناظر بر حرمت ربا، معادلی در تأمین مالی مرسوم ندارند و از سوی دیگر، استانداردهای گزارشگری مالی بین المللی تدوین شده نیز جوابگوی چالش های معاملات مالی و عقود اسلامی نیستند. از این رو، به لحاظ اهمیت و ضرورت موضوع ، پژوهش های گسترده ای در این عرصه توسط دانشگاه ها و سازمان های اسلامی انجام شد و در نتیجۀ این تحقیقات و در راستای تحقق اهداف اسلامی ، سازمان هایی با هدف تهیه و تدوین استانداردهای حسابداری مربوط به فعالیت نهادهای مالی اسلامی تأسیس گردیدند. این سازمان ها عبارتند از:
سازمان حسابداری و حسابرسی نهادهای مالی اسلامی ؛ هیئت استانداردهای حسابداری مالزی ؛ گروه تدوین استاندارد آسیا-اقیانوسیه ؛ مرکز دانش مالیه اسلامی دلویت .
در میان سازمان ها و نهادهای یادشده ، سازمان حسابداری و حسابرسی نهادهای مالی اسلامی ، خود را به عنوان نهاد پیشرو در زمینه تدوین استانداردهای حسابداری اسلامی معرفی کرده است . این سازمان غیرانتفاعی در سال ۱۴۱۱ق (۱۹۹۱م ) در بحرین به ثبت رسیده است . این سازمان تاکنون ۲۶ استاندارد حسابداری با عنوان استانداردهای حسابداری مالی تدوین کرده است .
۴. افشا از منظر سازمان حسابداری و حسابرسی نهادهای مالی اسلامی
از نظر سازمان حسابداری و حسابرسی نهادهای مالی اسلامی ، هدف استانداردهای حسابداری دستیابی به قابلیت مقایسه پذیری و شفافیت از طریق افشا است . به علاوه افشا مقامات نظارتی را تشویق می کند تا پیروی مؤسسات مالی را از حداقل مجموعۀ مشخصی از افشا را به طور قانونی الزامی کنند. براساس استاندارد حسابداری مالی شماره ۱ با عنوان «ارائه و افشا در صورت های مالی بانک های اسلامی و نهادهای مالی » مؤسسات مالی و بانک های اسلامی موظف به ارائۀ صورت های مالی زیر هستند (استاندارد حسابداری مالی شماره ۱، ۲۰۱۰):
صورت وضعیت مالی ؛ صورت سود و زیان ؛ صورت جریان وجوه نقد؛ صورت تغییرات در حقوق صاحبان سرمایه صورت سود (زیان ) انباشته ؛ صورت تغییرات در سرمایه گذاریهای محدود شده ؛ صورت منابع و مصارف وجوه خیریه و زکات ؛ صورت منابع و مصارف وجوه قرض الحسنه .
از جمله موارد افشا ملحوظ در استاندارد حسابداری مالی شماره ۱ که در استانداردهای گزارشگری مالی بین المللی پوشش داده نشده است ، می توان به طور خاص به ارائه صورت منابع و مصارف وجوه قرض الحسنه ، صورت منابع و مصارف وجوه خیریه و زکات ، و صورت تغییرات در سرمایه گذاریهای محدود شده اشاره کرد. همچنین با وجود ارائۀ استاندارد جهت ارائه و افشای سه صورت یادشده توسط سازمان حسابداری و حسابرسی نهادهای مالی اسلامی ، همچنان اجرا و به کارگیری این استاندارد و نحوه برخورد با آن نیازمند بررسی های بیشتری در زمینه فقه و حسابداری است .
۵. صورت منابع و مصارف وجوه صندوق قرض الحسنه
استاندارد حسابداری مالی شماره ۱ با عنوان «ارائه و افشا در صورت های مالی بانک های اسلامی و نهادهای مالی » ارائه صورت مالی با عنوان «صورت منابع و مصارف وجوه قرض الحسنه » را توسط نهادهای مالی اسلامی ضروری می داند. این استاندارد منابع و مصارف وجوه قرض الحسنه را به صورت زیر تعریف کرده است :
منابع وجوه قرض الحسنه : این منابع ، افزایش ناخالص در وجوه قابل دسترس برای قرض دادن در طی دوره مالی مشمول صورت مزبور را نشان می دهد. منابع چنین افزایشی ممکن است برون سازمانی یا درون سازمانی باشد. منابع برون سازمانی شامل وجوه ارائه شده به صندوق به وسیلۀ بانک از حساب های جاری نزد بانک ، وجوه ارائه شده به صندوق به وسیلۀ صاحبان سرمایۀ بانک اسلامی و عواید حاصل از آن درآمدهای ممنوعه ای می باشد که بانک اسلامی ممکن است به طور موقت و تا زمان واگذاری این عواید به نحو صحیح ، در اختیار صندوق قرار دهد. منابع درون سازمانی شامل وصول اقساط وام ها طی دوره مالی یا وجوه سپرده گذاری شده به وسیلۀ اشخاص در صندوق به طور موقت یا دائمی می باشد؛
مصارف وجوه قرض الحسنه : این مصارف ، مبلغ ناخالص کاهش در وجوه قابل دسترس برای قرض دادن در طی مدت مشمول صورت مزبور را نشان می دهد. مصارف شامل وام های جدید اعطا شده در طی دوره مالی ، استرداد وجوهی که به وسیلۀ بانک اسلامی از محل حساب های جاری یا درآمدهای ممنوعه در اختیار صندوق قرار داده شده است و بازپرداخت وجوهی که پیشتر توسط اشخاص به طور موقت به صندوق ارائه شده است ، می باشد. براساس استاندارد حسابداری مالی شماره ۱ افشای موارد زیر در صورت منابع و مصارف وجوه قرض الحسنه الزامی است
(استاندارد حسابداری مالی شماره ۱):
دوره مشمول صورت منابع و مصارف وجوه قرض الحسنه باید افشا گردد؛ مانده های قرض الحسنه و موجودی صندوق در ابتدای دوره باید برحسب نوع و ماهیت افشا شود؛ مبلغ و منابع وجوهی که در طی دوره اختیار صندوق قرار گرفته است ، باید افشا شود؛ مبلغ و موارد مصرف وجوه در طی دوره باید بر حسب نوع و ماهیت افشا گردد؛ مانده های صندوق قرض الحسنه و موجودی صندوق در پایان دوره باید افشا شود.
۶. صورت منابع و مصارف وجوه خیریه و زکات
سازمان حسابداری و حسابرسی نهادهای مالی اسلامی ماهیت زکات و مالیات را متفاوت تشخیص داده و با ضروری فرض کردن تدوین استاندارد حسابداری در مورد زکات در کنفرانس سال ۱۹۹۸ در کشور بحرین نسبت به این کار اقدام کرد. بر این اساس ، استاندارد حسابداری مالی شماره ۹ سازمان حسابداری و حسابرسی نهادهای مالی اسلامی با عنوان «زکات »، در مورد پرداخت زکات به وسیلۀ نهادهای مالی اسلامی از طرف سهامداران دو حالت متصور است
(استاندارد حسابداری مالی شماره ۹، ۲۰۱۰):

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
word قابل ویرایش - قیمت 12700 تومان در 29 صفحه
127,000 ریال – خرید و دانلود
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد