مقاله بررسی مسائل کلان شهرها از منظر مخاطرات طبیعی با تأکید بر ایران

word قابل ویرایش
17 صفحه
دسته : اطلاعیه ها
12700 تومان
127,000 ریال – خرید و دانلود

چکیده :
رشد سریع شهرنشینی از بزرگ ترین چالش های قرن حاضر محسـوب مـیشـود و مشـکلات پیچیـده ای را بـرای منـاطق شهری بوجود آورده است . گسترش بیقاعده شهرها خصوصا سکونتگاه های افراد کم درآمد همراه با افزایش تعـداد بلایـای طبیعی باعث شده که سوانح طبیعی در شرایطی که ابعاد آن چندان هم گسترده نباشد، اما ضایعات مالی و جانی فراوانـی را برجای گذاشته و باعث شده این وقایع به فاجعه و بحران تبدیل شود.
بررسی خسارات مالی و جانی بلایای طبیعی در چند دهه ی اخیر نشان میدهد که خسارات قابل توجه بلایا از فرایندهای گسترش بیرویه شهرنشینی غیر اصولی نشات میگیرد و روند خسارات در کشورهای در حال توسـعه همچنـان در حـال افزایش میباشد.
در این پژوهش مهم ترین عوامل آسیب پذیری کلان شهرها در برابر بلایای طبیعی و تجربه کشورهای مختلـف در نحـوه ی رویارویی با آن بررسی میشود. ابتدا به روند رو به افزایش بلایای طبیعی در چند دهه ی اخیر اشاره و سپس رشد جمعیت و توسعه ی شهرنشینی و گسترش مناطق فقیرنشین به عنوان مهم ترین عوامل آسیب پـذیری کـلان شـهرها در کشـورهای توسعه یافته و توسعه نیافته از جمله ایران مورد بررسی قرار میگیرد و سپس الگوهای مختلف مقابله با خطرات طبیعـی در کشورهای مختلف مقایسه و تحلیل میشود.
بررسی تجارب جهانی و ملی نشان میدهد با بکارگیری الگوهای جدید از طریق تلفیق طرح های کاهش آسیب پذیری در برنامه ریزی توسعه ی شهری و تجدیـد نظـر اساسـی در روش هـا، قـوانین و مقـررات ، سـازماندهی امکانـات و اسـتفاده از فن آوریهای پیشرفته ، میتوان آسیب های ناشی از خطرات طبیعی را در مناطق شهری را به سطوح پایین تری تنزل داد.
کلیدواژه ها:کلان شهر-مخاطرات طبیعی -حاشیه نشینی -آسیب پذیری –برنامه ریزی شهری .
١-مقدمه
در چند دهه ی اخیر باافزایش بیسابقه جمعیت و رشد سریع شهرنشینی و بهره برداری بیرویه از منابع طبیعی، مناطق شهری به طور فزاینده ای به مناطق بسیار آسیب پذیر در مقابل بلایای طبیعی تبدیل شده اسـت . بررسـی اثـرات اقتصـادی و اجتمـاعی خطرات طبیعی در دهه های گذشته نشان میدهد که کشورهای در حال توسعه به شدت در مقابل این بلایاآسیب پـذیر بـوده و بیشترین خسارات جانی و مالی به این کشورها تعلق دارد.
ایران نیز ششمین کشور بلاخیز جهان محسوب شده و این مساله همراه با افزایش جمعیت شـهرها و گسـترش سـکونتگاه هـای فقیرنشین خسارات ناشی از این خطرات را تشدید نموده است . به گونه ای که تعداد افراد آسیب دیده از ٣٨٩۴١١٩٨نفـر طـی سال های ١٩٩٠-١٩٩٩به ٧۶٣۵٩٣٧٠نفر طی سال های ٢٠٠٠-٢٠٠٩افزایش یافته اسـت منـاطق حاشـیه نشـین شهری در اغلب کلان شهرهای بزرگ ایران در حال رشد بوده و انتظار میرود رشد حاشیه نشینی در ١٠سال آینده از ٢درصـد به ۵درصد افزایش یابد و این مساله نواحی شهری را در برابر بلایای طبیعی آسیب پذیرتر میسازد. با وجود تعدد وقـوع بلایـا و افزایش خسارات ناشی از آن ، در این زمینه اقدامی خاص صورت نگرفته و هنوز سطح آسیب پذیری بالایی در کشور وجود دارد.
با توجه به تاثیرات نامطلوب بلایای طبیعی بر شرایط اجتماعی و اقتصادی کشورها خصوصا کشورما،در این پژوهش مهـم تـرین عوامل آسیب پذیری مناطق شهری در برابر بلایای طبیعی و الگوهای مختلف رویارویی بـا آن مـورد بررسـی قـرار گرفتـه اسـت .
بررسی میزان خسارات مالی و جانی بلایای طبیعی در کشورهای مختلف جهان نشان میدهد که میزان آسیب پذیری ، بسـتگی زیادی به شرایط زیست محیطی، سیاسی، اقتصـادی، فرهنگـی و اجتمـاعی کشـورها دارد ومیـزان خسـارات مـالی و جـانی در کشورهای توسعه یافته به میزان قابل توجهی کمتر از کشورهای توسعه نیافته می باشد. به کارگیری الگوهای جدید و اسـتفاده از یک سیستم منسجم و تلفیق برنامه ریزی مدیریت خطر در برنامه ریزی شهری مهم ترین اقدامات در کاهش آسیب پذیری مناطق شهری در برابر مخاطرات طبیعی میباشند.
٢-روش تحقیق و مراحل آن
این تحقیق به روش اسنادی و کتابخانه ای انجام شده است . روش انجام این پژوهش به صورت کمی –کیفـی بـوده و اطلاعـات مورد نیاز با استفاده از نتایج سرشماری و آمارنامه ها جمع آوری و مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته است .تحقیقات اسـنادی یـا کتابخانه ای شامل بررسی مجدد مواد موجود میشود که در آن منابع گسترده ای از یافته های تولید شده در زمینه های گونـاگون به کار میرود. یک مزیت برجسته تحقیقات اسنادی این است که چون اغلب داده ها و اطلاعات مورد استفاده جمـع آوری شـده است بنابراین امکان سوگیری در فرایند جمع آوری داده ها و اطلاعات وجود ندارد در همین راسـتا ایـن مقالـه بـا بررسـی توصیفی عوامل آسیب پذیری شهری در برابر خطرات طبیعی جهت توسعه ی پایدار شهری ابتدا مهم ترین عوامـل آسـیب پـذیری شهری را دسته بندی میکند و سپس با توجه به نتایج آماری و تحلیلـی بدسـت آمـده بـه معرفـی فراینـدی پیشـنهادی بـرای دستیابی به توسعه ی پایدار شهری در ایران میپردازد.
٣-مخاطرات طبیعی
مخاطرات طبیعی به معنای خطراتی است که منشا طبیعی دارند. بلایای طبیعی زمانی معنیدار میشوند که علتی بـر خطـرات جانی و مالی باشند. بدین ترتیب در نقاط زیادی ممکن است حوادث طبیعی گوناگونی رخ دهد ولی با توجـه بـه ایـن کـه تـاثیر خاصی در زندگی مردم ندارد آن را به عنوان بلا درنظر نگیرند. بلایاو حوادث طبیعی همه ساله خسارات مالی و جانی زیادی را در جوامع بشری برجای میگذارد. حوادث و بلایای طبیعی را میتوان به سه گروه اصلی تقسیم نمود:
– حوادث ژئوفیزیک نظیرآتش فشان ، زلزله ورانش زمین .
– حوادث اقلیمی مانند سیل ، طوفان و خشکسالی .
– حوادث بیولوژیکی مانند آلوده شدن آب های زیرزمینی، نشت نفت در دریا
آمارهای موجود در جهان نشان میدهد که حوادث ژئوفیزیک طی سال های گذشته روند نسبتا ثابتی داشته است ، در حالی که حوادث اقلیمی به دنبال گرم شدن زمین و تغییرات جوی حاصل از آن ،روند روبه رشدی را نمایان میسازد.شکل ١وقوع بلایای طبیعی درجهان طی سال های مختلف را نشان میدهد
شکل ١. تعداد بلایای طبیعی ثبت شده به تفکیک بلایای ژئوفیزیکی، اقلیمی و بیولوژیکی از سال ١٩٠٠تا ٢٠٠۴
۴-اثرات مخاطرات طبیعی در کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه تغییرات آب و هوایی جهان در چند دهه گذشته موجب افزایش خطرات اقلیمی شده است ، اما افزایش شدت اکثر این رویدادها میتواند به فعالیت های انسانی نسبت داده شود. تراکم و رشد بالای جمعیت ، مهاجرت و یا شهرسازی بدون برنامه ریزی، تخریب محیط زیست ، بهره برداری غیرمنطقی و ضعف مدیریت در بهره برداری از منابع طبیعی از دلایل تشدید بروز این بلایا میباشند که با نگاهی به تاریخچه بلایای طبیعی میتوان به این مهم پی برد. میزان خسارات جانی بلایای طبیعی از سال ١٩۵٠تا سال ١٩٩٨در شکل ٢نشان داده شده است
شکل ٢. تعداد افراد کشته شده و آسیب دیده از حوادث طبیعی از ١٩۵٠تا ١٩٩٨
بلایای طبیعی به عنوان یک پدیده طبیعی در سراسر جهان اتفاق میافتد. اما خسارات ناشی از این بلایا در کشـورهای در حـال توسعه رقم بالاتری را به خود اختصاص میدهد. بررسیهای انجام شده در سال ٢٠٠١نشان میدهد که در دهه ی گذشـته بـه طور متوسط پس از وقوع حادثه در کشورهای فقیر آسیایی حدود ١٠۶٢نفر جان خود را از دست داده اند. در حالیکه این رقم در کشورهای نیمه توسعه یافته ١۴۵نفر و در کشورهای توسعه یافته حدود ٢٢نفر بوده است .تاثیرات منفی بلایای طبیعی قبل از آن که به میزان خطر بستگی داشته باشد به اقتصاد کشور و میزان توسعه یافتگی کشورهای آسیب دیده ارتباط دارد.
در نیم قرن گذشته جمعیت ساکن در مناطق پرخطر و آسیب پذیری سکونتگاه های انسانی به طور بـیسـابقه ای افـزایش یافتـه است . افزایش زیان های حاصل از خطرات به تصمیمات انسانی و فعالیت ها و سرمایه گذاریهای انسان هـا بسـتگی دارد .هـر برنامه توسعه بدون در نظر گرفتن تاثیر آن در تشدید بلایا و خطرات طبیعی میتواند منجر به خسارات مالی و جـانی جـدی در آینده گردد. به همین دلیل در چند دهه ی گذشته افزایش قابل توجهی در میزان خسارات جانی و مالی بلایای طبیعی مشـاهده میگردد و با وجودمداخلات انسانی و تکنولوژیکی پیشرفته ، این خسارات به گونه ای قابل ملاحظه افزایش یافته است .
از طرف دیگر اغلب کشورهای جهان سوم در مناطق پر خطر جهان واقع شده اند. بسیاری از مناطق آمریکای لاتین ، آسیا و آفریقا در معرض خطراتی چون سیل ، آتش فشان ، طوفان و زلزله قرار دارند. در دهه ١٩٩٠-١٩٩٩ حدود ۴٢درصد از بلایای طبیعی در آسیا، ٢٧درصدآمریکای لاتین ، ١٣درصد در اروپا، ٨درصد در اقیانوسیه و ١٠درصد در آفریقا اتفاق افتاده است
میزان خسارات مالی و جانی بلایای طبیعی در جدول ١نشان داده شده است .
جدول ١. خسارات مالی و جانی بلایای طبیعی به تفکیک نواحی مختلف توسعه طی سالهای ٢٠٠٠-٢٠٠٩
به علاوه خطرات طبیعی بر تولید ناخالص داخلی تاثیر زیادی دارد. در شکل زیر خسارات مالی خطرات طبیعی و تاثیر آن در تولید ناخالص ملی در کشورهای توسعه یافته و کشورهای درحال توسعه نشان داده شده است
شکل ٣. خسارات اقصادی بلایای طبیعی در کشورهایثروتمند و فقیراز سال ١٩٩٩-١٩٨۵
کشورهای در حال توسعه در برابر بلایای طبیعی بسیار آسیب پذیر هستند و بلایای طبیعی همـه سـاله خسـارات زیـادی را بـر اقتصاد این کشورها وارد میسازد.در چند دهه گذشته بلایای طبیعی در کشورهای در حال توسعه سالیانه حـدود ٣۵میلیـارد دلار هزینه را به خود اختصاص داده است که حدود ٢٠برابر کشورهای توسعه یافته بوده است
بعد از وقوع حوادث طبیعی اغلب دولت ها شروع به انجام اقدامات سریع جهت بازسازی مناطق آسیب دیده میکنند. در حالیکه اغلب این کشورها توجه کمتری به ریشه های آسیب پذیری نموده و اقدامات کمتری در این زمینه انجام داده اند. سری لانکا از جمله کشورهایی است که اقدامات مهمی را در کاربری اراضی قبل از وقوع تسانومی انجام داده و میزان آسیب پذیری این مناطق را به میزان قابل توجهی کاهش داده است بنابراین لازم است در طرح های توسعه ی شهری هرگونه تغییر در تراکم و ترکیب جمعیت و هر الگوی اسکان و یا جابه جایی جمعیت به دقت بررسی شده و پیش بینیهای لازم از دامنه ی خسارات در آینده در طرح های جامع شهری لحاظ گردد. این مساله میزان آسیب پذیری نواحی شهری را به طور چشمگیری کاهش میدهد.
۴-١-خسارات مالی و جانی مخاطرات طبیعی در ایران
ایران یکی از بلاخیزترین کشورهای جهان به شمار میرود. بررسیهای به عمل آمده ،نشان دهنده ایـن اسـت کـه ۴٠ نوع بلایای طبیعی در سطح جهان وجود دارد که هر کدام به زیر مجموعه خود تقسیم میشوند. در ایران با توجه به ارزیابیهای به عمل آمده ٣١نوع بلای طبیعی وجود دارد.
جدول ٢. خسارات جانی خطرات طبیعی ایران طی دهه ١٩٩٠-١٩٩٩تا ٢٠٠٠-٢٠٠٩
بنابر آمار رسمی ،در ٩٠سال اخیر بیش از ٢٠٠هزار نفر از مردم ایران بر اثر وقوع بلایای طبیعی کشته شده اند؛که از این تعداد ٧۶درصد بر اثر زلزله ، ١٣درصد بر اثر سیل و ١١درصد بر اثر سایر بلایای طبیعی جان خود را از دست داده اند.
خسارات مالی وارده بر کشور نیز سالیانه بطور متوسط ١١٠میلیارد تومان برآورد شده است . با توجه به این آمار ایران یکی از ١٠کشور بلاخیز جهان محسوب میشود جدول زیر بزرگ ترین بلایای طبیعی را از لحاظ میزان خسارات جانی از دهه ی ١٩٩٠تاکنون نشان میدهد.همانگونه که مشخص شده است ایران از نظر خسارات جانی ناشی از بلایای طبیعی دومین کشور میباشد
جدول ٣. بلایای طبیعی بزرگ با بیش از ١٠٠٠٠نفر کشته از سال ١٩٩٠تا ١٩٩٩
۵-رشد سریع شهرنشینی وافزایش آسیب پذیری مناطق شهری
با توجه به رشد سریع جمعیت و توسعه ی شهرنشینی خصوصا در کشورهای جهان سوم ، بحران های ناشی از بلایـای طبیعـی در مناطق شهری به طور بسیار نگران کننده ای زیاد خواهند شد. در اوایل قـرن ٢٠تنهـا ١١منطقـه متـروپلیس بـا بـیش از یـک میلیون نفر وجود داشت . در پایان قرن بیستم بیش از ۴٠٠شهر با بیش از ٨میلیون نفر جمعیت وجود دارد. نکته قابـل توجـه اینکه دوسوم از این کلان شهرها در کشورهای جهان سوم قرار دارند. رشد سریع کـلان شـهرها مشـکلات پیچیـده ای را بوجـود آورده است . متوسط رشد شهرهای بزرگ ٢.۵درصد است . درحالی که طی دهه ی ١٩٨٠-٩٠رشد کلان شـهرها در کشـورهای جهان سوم حدود ۴درصد بوده است . شهرهایی چون داکا رشدی معـادل ٧درصـد، بنگلـور ۵.٧درصـد، دهلـی ۴.۶درصـد، کراچی ۴.۴درصد وبانکوک ۴.١درصد داشته اند. آنچه آشکار است رشد جمعیت در مناطق کمتر توسعه یافته بسـیار بـالاتر از کشورهای توسعه یافته میباشد و جمعیت شهری نیز نسبت بـه جمعیـت روسـتایی رشـد بیشـتری را نشـان مـیدهـد

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
word قابل ویرایش - قیمت 12700 تومان در 17 صفحه
127,000 ریال – خرید و دانلود
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد