مقاله بررسی اکوسیستم دریاچه ارومیه

word قابل ویرایش
11 صفحه
دسته : اطلاعیه ها
8700 تومان

بررسی اکوسیستم دریاچه ارومیه

چکیده:

دریاچه ارومیه در شمال غربی ایران قرار دارد و در میان دو استان آذربایجان شرقی و آذربایجـان غربـی بخـش شـده اسـت. آب ایـن

دریاچه بسیار شور بوده و عمدتĤ از رودخانههای زرینهرود، سیمینهرود، گدار، باراندوز، شهرچای، نازلو و زولا تغذیه میشود. حوضـه

آبریز دریاچه ارومیه ۵۰۸۹۲ کیلومتر مربع است که پیرامون % ۳ مساحت کل کشور ایـران را دربـر مـیگیـرد.دریاچـه ارومیـه پـس از

“بحرالمیت” در فلسطین اشغالی دومین دریاچه شور از نظر سختی آب در جهان محسوب میشود و بیستمین دریاچـه بـزرگ جهـان

است. دریاچه ارومیه دارای ۱۰۲ جزیره است که همه آنها از سوی سازمان یونسکو به عنوان اندوخته طبیعـی جهـان بـه ثبـت رسـیده

است. شورى بیش از حد آب دریاچه ارومیه بر زندگی ” آرتمیا ” تنها موجود زنده محیط آبی این دریاچه نیز تاثیر گذاشـته بطوریکـه

این شرایط زیست این آبزى را مختل کرده و تعداد تخم آرتمیا را از ۲۰ تا ۳۰ عدد در هر لیتر آب دریاچه به یک تا سـه تخـم کـاهش دهد .جلبک در دریاچه ارومیه آغاز زنجیره غذایی است که مورد استفاده آرتمیا می باشد و این سخت پوست، خود غذای پرندگان را تشکیل می دهد. با ایجاد هرگونه خلل در اکو سیستم و از بین رفتن آرتمیا، جلبک ها ازدیاد پیدا کـرده و تمـامی دریاچـه را فـرا مـی گیرند و عملا آن را به یک مرداب تبدیل می کنند. دیگر اینکه با از بین رفتن آرتمیا دیگر منبع غذایی بـرای پرنـدگان وجـود نخواهـد داشت.

دریاچه ارومیه یکی از دریاچه های نادر و غیر عادی در جهان است که آب آن فوق اشباع از نمـک بـوده و از نظـر انـدازه، عمـق،

ترکیبات شیمیایی آب آن، نوع رسوب، اکولوژی و گردش آب دارای اختصاصات ویژهای است. درباره علل شوری آب دریاچه ارومیه، باید از وجود سنگ های گچی و نمکی نئوژن در حوضه آبریز آن نام برد. از جمله عوامل دیگر برای شـوری دریاچـه ارومیـه، عامـل تبخیر می باشد. طبق محاسبات انجام شده، میزان تبخیر سالانه از سطح دریاچه، حدود ۱/۲ متر می باشد. این مقدار با توجه بـه عمـق متوسط دریاچه که ۶ متر می باشد، رقم بالایی است. بزرگراه شهید کلانتری روی دریاچه ارومیه به منظور سهولت ارتباط بین شهرهای

ارومیه و تبریز احداث شده است افزایش سطح آب دریاچه در بخش جنوبی و زیر آب رفتن دشـت هـای جنـوبی دریاچـه و کـاهش شوری آب در این قسمت و افزایش غلظت نمک در بخش شمالی از جمله مشکلات ایجاد شده توسط این پل می باشد.. عدم بررسی

و مطالعات لازم برای احداث جاده میان گذر، اثرات سوئی بر اکوسیستم دریاچه و ضرر و زیان هنگفت اقتصادی بر جای نهاده اسـت.

در حال حاضر، غلظت نمک در دو نیمه دریاچه تغییر کرده است و عدم توازن آب ورودی و تبخیر در دو قسمت، نیمه شمالی دریاچه

را در معرض خشک شدن قرار داده است. بررسی تصاویر ماهواره ای نشان می دهد که احـداث جـاده مـذکور تغییراتـی در رونـد فرایند رسوبگذاری عادی ایجاد کرده است به طوری که گردش و پراکنش رسوبات پس از برخورد به بدنه های این جاده تغییـر کـرده است، به طوری که در آینده باید شاهد تغییراتی عمده از جمله تبدیل دریاچه به دو دریاچه کوچک شمالی و جنوبی بود

کلمات کلید : دریاچه ارومیه، شوری، آرتمیا، اکوسیستم.

١

مقدمه:

دریاچه ارومیه در شمال غربی ایـران قـرار دارد و در میـان دو اسـتان

آذربایجان شرقی و آذربایجـان غربـی بخـش شـده اسـت. دریاچـه ارومیـه

بزرگترین دریاچه درون سرزمینی ایران است. آب این دریاچه بـسیار شـور بـوده و عمـدتĤ از رودخانـههـای زرینـهرود، سـیمینهرود، گـدار، بارانـدوز،

شهرچای، نازلو و زولا تغذیه میشود. حوضه آبریز دریاچـه ارومیـه ۵۰۸۹۲

کیلومتر مربع است که پیرامون % ۳ مساحت کل کشور ایران را دربر میگیرد.

میانگین طول آن بطـور تقریـب ۱۴۰ کیلـومتر و پهنـای ان بـین ۱۶ الـی ۶۳

کیلومتر متغیر است . وسعت دریاچه بر اسـاس عکـس هـای ماهوارهـای در سال ۱۹۹۰ معادل ۵۲۶۳ کیلومتر مربـع بـرآورد شـده اسـت ، امـا مـساحت

متوسط دریاچه را در حـدود ۵۵۰۰ کیلـومتر مربـع تخمـین زده انـد . عمـق متوسط این دریاچه ۵/۴ متر و حـداکثر عمـق ۱۳ متـر در شـمال دریاچـه و

حجم تقریبی آن ۳۱ میلیارد متر مکعب می باشد . دریاچه ارومیه بزرگترین آبگیر دائمی آسیای غربی است تا کنون بیش از ۱۸۶ گونه

از پرندگان آبزی و کرانهای و دهها پرنده خشکیزی در استان آذربایجان غربی شناسایی شده اند.

تاریخچه دریاچه ارومیه:

دریاچه ارومیه پس از “بحرالمیت” در فلسطین اشغالی دومین دریاچه شور از نظر سختی آب در جهان محسوب میشـود و بیـستمین

دریاچه بزرگ جهان است. نام کهن این دریاچه چیچست بوده است. این واژه واژه ایست از اوسـتایی و پارسـی باسـتان و تلفـظ آن

چئِچست بوده است. دریاچه چیچست در اسطورههای ایرانی نقشی بنیادین دارد. نام ارومیه نامیست که آشوریان به آن داده اند. اور در زبان آشوری به معنای شهر است( همان واژهای که در نام اورشلیم (شهر آشتی) هم وجود دارد) و میه به معنای آب است( همریشه با مĤء عربی). پس اورمیه یا ارومیه بمعنی شهر آب است.در دوران پهلوی به مناسبت پادشاهی رضاشاه پهلوی، بـه ایـن دریاچـه نـام رضائیه داده شد

جزایر دریاچه ارومیه:

دریاچه ارومیه دارای ۱۰۲ جزیره است که همه آنها از سوی سازمان یونسکو به عنوان اندوخته طبیعی جهان بـه ثبـت رسـیده اسـت.

جزیره اِشک زیستگاه پرندگان زیبای کوچگر از جمله مرغ آتش و تنجه و نیز گوزن زرد ایرانی است.

فهرست جزیرههای دریاچه ارومیه:

نام ۱۰۲ جزیره دریاچه ارومیه بدین شرح است :

آرزو، اشک، اسپیر، کبودان، شاهی (اسلامی)، اسپیرو، اسپیرک، آذین، مهر، مهران، مهرداد، برزو، برز، سیاوش، سیاهتپـه، تنجـه، تنجـک، بناشک، اشکسر، اشکو، چاکتپه، دی، ماغ، میدان، چشمهکنار، میانه، سامانی، آذر، سنگان، سنگو، تک، جوزار، جوین، جودره، سـپید،

بستور، زیرآبه، بهرام، گرز، اردشیر، ناهید، پنهان، شاهین، کنارک، زرتپه، خرسک، امید، گریوک، گرده، گیو، کَلسنگ، گلگون، آرام، پناه،

٢

کریوه، ناویان، زاغ، مشکین، سهران، پیشوا، کام، کامه، سروش، سرخ، شبدیز، ناخدا، کوچکتپه، توس، برزین، آرش،

آتش، سیاه سنگ، کرکس، شورتپه

ناوی، نهفت، شوشتپه، ایراننژاد، شمشیران، مهدیس، کاکایی بالا، کاکایی میانه، کاکایی پایین، تخت، تختان، مرکید، کاوه، مهوار، نادید،

کمان، زرکمان، زرکنک، نهان، برد، بردین، بردک، تیر، تشبال، سریجه، بن، کفچهنوک .جزیره کبودان یا قویون داغی بزرگترین جزیـره

دریاچه با ۳۰/۲ کیلومترمربع وسعت تنها جزیره ای است که در آن آب شیرین یافت میشود .

مشخصات حوزه آبریز دریاچه ارومیه :

وسعت حوزه : ۵۱۸۷۶ کیلومتر مربع

عمده ترین اجزای تشکیل دهنده تپه ها ۰/۰ ۲۱

نواحی کوهستانی ۰/۰ ۳۸

فلاتها و تراسهای فوقانی ۰/۰ ۱۱/۲

منابع آب دریاچه ارومیه از ۲۱ رودخانه دائمی و ۷ رود خانه فصلی و ۳۹ مسیل چشمه های داخل دریاچه ، بارشهای مستقیم بـاران و برف تامین می شود.

رودخانه های مهم حوضه آبریز دریاچه عبارتند از:

سیمینهرود، زرینهرود، مهابادچای، گدارچای، باراندوزچای، نازلوچای، روضه چای، زولاچای، شهرچای از استان آذربایجان غربـی

و آجی چای، لیلان چای، آذرشهرچای، قلعه چای، صوفی چای، مردوق چای از استان آذربایجان شرقی بعلاوه هفت رودخانه فـصلی

دیگر تشکیل می دهد. دریاچه ارومیه علیرغم اینکه چندین برابر از آب اقیانوس ها شورتر است، اثرات مطلوبی در اکوسیـستم منطقـه گذاشته است و جاذبه های بیشماری را ایجاد کرده است.

مشخصات عمومی دریاچه ارومیه :

این دریاچه در یک فرونشست کم ژرفای وسیع با میانگین ژرفای ۶ متر قرار گرفته است. ولی ژرفترین نقطه آن با ۱۳ متر عمـق در گوشه شمال باختری جای دارد. سطح آن نسبت به سطح آب دریاهای آزاد، ۱۳۰۰ متر بالاتر قرار دارد.

این دریاچه بزرگترین دریاچه داخلی ایران بوده و با مساحتی حدود ۵۸۲۲ کیلومتر مربع، بیستمین دریاچه جهان از لحاظ وسعت مـی باشد. طول دریاچه از ۱۳۰ تا ۱۴۶ کیلومتر متغیر بوده و عرض دریاچه در پهن ترین قسمت، ۵۸ کیلومتر و در کم عرض ترین قسمت

آن در محلی بین کوه زنبیل و جزیره اسلامی واقع شده که ۱۵ کیلومتر میباشد. از نظر طبقه بندی شیمیایی، آب دریاچه ارومیه تیپ

کلره داشته و باقیمانده خشک عناصر محلول در آب آن در دوران پرآبی در حدود ۱۸۰ گرم در لیتر و در زمان کم آبی در حـدود ۴۲۰

گرم در لیتر می باشد. به رغم شوری زیاد، جلبکهای سبز مانند Dundella ، سختپوستان Artemia salina و باکتریها از موجودات زنده دریاچه هستند. این جانداران در دوام دریاچه نقش مؤثر دارند و از نابودی آن جلوگیری میکنند. شوری آب دریاچه
ازpp 150تاحداشباع متغیر است.

٣

موجودات زنده دریاچه:

آرتمیا

جلبک ماکروسکوپی بنام آنترومورفا.

جلبکهای تک سلولی(فیتوپلانکتونها)

چند گونه باکتری دیگر

پالئوژئومورفولوژی و ژئومورفولوژی دریاچه ارومیه :

در مورد پیدایش این دریاچه نظرات مختلفی بیان شده است. اول اینکه این دریاچـه نـسبتا جـوان اسـت و بعـد از آخـرین فعالیـت

یخچالی و بر اثر فعالیت های تکتونیکی پدید آمده است.

برخی اعتقاد دارند که دریاچه ارومیه یک چین زمین شناسی است و طبقات رسوبی به سمت مرکز دریاچه امتداد دارنـد. نظریـه دیگـر

این است که این دریاچه در اثر حرکت گسل ارومیه به وجود آمده است.

بر اساس گزارش های موجود، دریاچه ارومیه بازمانده یک دریاچه قدیمی و بزرگ تر است که قدمتی در حدود ۵۰۰ هزار سـال

دارد. از حدود ۳۵ تا ۴۰ هزار سال قبل یعنی پس از آخرین دوره یخچالی، دریاچه ارومیه به شکل کنونی درآمده که در ابتدا پایگاه آب های شیرین رودخانه ای بوده ولی از ۸ تا ۹ هزار سال پیش به یک دریاچه فوق اشباع از نمک تبدیل شده است نمونههای گرفته شـده

از رسـوبات نـرم بـستر، نـشانگر ردیفـی از رسـوبات هولوسـن اسـت کـه قـسمتهـای زیـرین آن بـازگوی محـیطهـای دیرینـه Paleoenviroment از نوع کویری Playa و یا کفهگلی Mud flat است. بررسی دانههـای گـرده موجـود در رسـوبات

دریاچه نشان میدهد که در طول عمر دریاچه، شرایط خشک اقلیمی نیز وجود داشته استبیشتر رسوبات دریاچه از نوع شیمیایی است.

وجود بعضی لایههای نازک تخریبی (کوارتز، کلسیت، پلاژیوکلاز، کائولینیت) نشانگر تغییر موقتی آب و هوا و شوری دریاچـه اسـت.

از رسوبهای شیمیایی دریاچه، آراگونیت بیشترین مقدار را دارد که به صورت تیغههای نازک و منظم و یا نـامنظم اسـت. ژیـپس بـه صورت لایههای مستقل و بلورهای درشت در گل و لای رشد کرده و تشکیل آن در زمانی بوده که سطح آب به حداقل رسیده است.

کلسیتهای موجود همراه آب رودها به دریاچه رسیدهاند و تغییر مقدار آن نسبت به کوارتز، نمایـانگر تغییـرات آب و هـوایی اسـت.

گاهی در رسوبات دریاچهای گل و لای دولومیتی هم وجود دارد که ممکن است به شیوه جانشینی تشکیل شده باشند. نمک طعـام و فلدسپارهای پتاسیمدار کانی فرعی هستند. اگرچه در رسوبات کف ائولیت دیده نشده، ولی در کرانه باختری دریاچه، ائولیـت در حـال تشکیل است. در این رسوبات، اثری از خاکسترهای آتشفشانی دیده نشده است. در ضمن نمک مجزا هم دیده نشده که نشان میدهـد دریاچه هیچگاه به طور کامل خشک نشده است.

مطالعات اکتشافی انجام شده برای استحصال نمک از دریاچه ارومیه نشان داده است که مجموع تهنشست جامد دریاچه به بیش از ۵

میلیارد تن میرسد. در این میان:

پتاسیم حدود ۲۷ میلیون تن

سولفات پتاسیم حدود ۶۰ میلیون تن

منیزیا ۲۴۴ میلیون تن برومید حدود ۲۸ تن

لیتیم حدود ۲۵۰ تن برآورد شده است

۴

ویژگیهای زیستی دریاچه ارومیه:
-۱ در حوضــــه اکولــــوژیکی دریاچــــه ارومیــــه ۵۴۶ گونــــه گیــــاهی بــــه ثبــــت رســــیده اســــت .

جوامع گیاهی اصلی عبارتند از

گیاهان شور پسند( ( Halophytic

گیاهان شن پسند( ( pseammaphytic

گیاهان خشکی زی( ( Xerophytic

گیاهان آب پسند ( ( Hydrophtic

-۲ دریاچه ارومیه شامل انبوه فراوانی از جلبک های سبز – آبی می باشد . تولید بالای این جلبکها اساس زنجیره غذایی را ایجـاد

مینماید

-۳ در حوزه اکولوژیکی دریاچه ارومیه ،۲۷ گونه پستاندار ، ۲۱۲ گونه پرنده ، ۴۱ گونه خزنده ، ۷ گونه دوزیست و ۲۶ گونـه مـاهی

وجود دارد

-۴ دریاچه ارومیه زیستگاه زمستان گذرانی گروههای بزرگی از مرغان آبزی بویژه اردکها و مرغان دراز پا و فلامینگو می باشد .

-۵ دو نوع از پستانداران در معرض نابودی به جزایر پارک ملی دریاچه ارومیه معرفی و در آنجا جمعیت آنها افزایش یافـت . ایـن دو نوع پستاندار گوزن زرد ایرانی Dama mesopotamica و قوچ و میش ارمنـی Ovis orientalis gimelini مـی
باشد

-۶ مهمترین بی مهره آبزی دریاچه ارومیه Artemia urmiana می باشد که یک گونه میگوی بومی آب شـور اسـت . ایـن جانور از رده سخت پوستان بوده و تامین کننده غذای بسیاری از گونه های مهم پرندگان ( فلامینگو ) می باشد .

آرتمیا به معنی گوشواره آبیی باشد. آرتمیا ارومیانا یکی از هفت گونه شناخته شده آرتمیای دو جنسی در جهان است. ارزش غـذایی آن در حد مطلوب است و دارای بیش از ۵۲ درصد پروتئین و ۴ درصد چربی است و میزان اسید های آمینه و اسیدهای چـرب آن در حدی است که نیازهای آبزیان آب های شیرین را به طور کامل برآورده می سازد در سال های اخیر به دلیل خشکسالی های پی در پی و بهره برداری از سدها، باعث شده که عمق دریاچه ۲ متر کاهش یابد.. بالا رفتن غلظت نمـک در آب باعـث از بـین رفـتن آب بـدن

آرتمیا شد و خطر انقراض این جاندار را در پی خواهد داشت.
-۷ آب دریاچه ارومیه با pH از ۷/۲ تا ۷/۶ از نوع کلریدسدیم، منیزیم و سولفات سدیم و در حا لت زیرقلیایی اسـت. تغییـر

شوری آب، رابطه عکس با ژرفای دریاچه دارد و با افزایش ژرفا، شوری کمتر میشود. سطح آب در فصول مختلـف تـا یـک متـر در نوسان است و به همین دلیل در مواقع پر آبی بخشهایی از ساحل آن به زیر آب میرود. اسیدیته یا قلیائیت آب دریاچه((PH درفصل

بهار به دلیل پایین بودن دما و بارش باران های اسیدی درمحدوده ۶/۸ ودر فصل تابستان ۷/۸ میباشد .هدایت الکتریکـی آب بـسته بـه

وضعیت حجم آب دریاچه از ۲۰۰۰۰۰تا ۶۰۰۰۰۰ میکروموس برسانتیمتر مربع متغیر بوده است.

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
wordقابل ویرایش - قیمت 8700 تومان در 11 صفحه
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد