مقاله تأثیر خیام بر ادبیات غرب

word قابل ویرایش
14 صفحه
دسته : اطلاعیه ها
12700 تومان
127,000 ریال – خرید و دانلود

چکیده
بدون تردید جایگاه فرهنگ وادب فارسی در میان ملل جهان آن چنان ژرف و عمیق است که در هر گوشه و کنار این سرزمین نشانه های آن مبرهن و آشکار است . یکی از این نشانه ها، خیام ، شاعر پرآوازه ی نیشابور، است . شهرت فوق العاده رباعیات خیام در ادوار اخیر چه در ایران چه در جهان تا حدود زیادی مدیون ترجمه ی معروف انگلیسی فیتز جرالد است که قبول و رواج آن خیام را در اروپا به عنوان یکی از گویندگان بزرگ عالم مشهور کرد و در نتیجه رباعیات او به زبان های مختلف از جمله آلمانی ، فرانسوی وایتالیایی ، روسی و… مکرر ترجمه شد. این پژوهش تاثیر خیام را بر جرالد و آندره ژید نشان داده است . بررسی تأثیر خیام در ادبیات غرب و مترجمانی که رباعیات وی را ترجمه کرده اند، همچنین دیدگاه بزرگان ادبی غرب در مورد خیام ، در این مقال مورد پژوهش قرار گرفته است .
واژگان کلیدی: خیام ، ادبیات ، غرب ، ترجمه .
مقدمه
ترانه های خیام به قدری ساده ، طبیعی و به زبان دلچسب ادبی و معمولی گفته شده که هرکسی را شیفته آهنگ و تشبیهات قشنگ آن مینماید، و از بهترین نمونه های شعر فارسی به شمار میآید. قدرت ادای مطلب را به اندازه ای رسانیده که گیرندگی و تأثیر آن حتمی است و انسان به حیرت میافتد که یک عقیده فلسفی مهمی چگونه ممکن است در قالب یک رباعی بگنجد و چگونه میتوان چند رباعی گفت که از هر کدام یک فکر و فلسفه مستقل مشاهده بشود و در عین حال با هم همآهنگ باشد. این کشش و دلربایی فکر خیام است که ترانه های او را در دنیا مشهور کرده ، وزن ساده و مختصر شعری خیام خواننده را خسته نمیکند و به او فرصت فکر میدهد.
خیام
عمر خیام نیشابوری (نام کامل :غیاث الدین ابوالفتح عمر بن ابراهیم خیام نیشابوری) (زاده ٢٨ اردیبهشت ۴٢٧ خورشیدی در نیشابور – درگذشته ١٢ آذر ۵١٠ خورشیدی در نیشابور)که خیامی و خیام نیشابوری و خیامی النیسابوری هم نامیده شده است ، فیلسوف ، ریاضیدان ، ستاره شناس و رباعی سرای ایرانی در دوره سلجوقی است . سبب شهرت او به خیام درست معلوم نیست ، و احتمال داده اند که پدرش خیمه دوز بوده است . تفصیل زندگی او نیز با روایات با افسانه آمیز مخلوط گشته است . به موجب این روایات ، وی در کودکی با خواجه نظام الملک و حسن صباح همشاگرد بوده است ( مصاحب ،١٣٨٧).
گرچه پایگاه علمی خیام برتر از جایگاه ادبی او است و لقبش «حجۀالحق » بوده است ؛ ولی آوازه وی بیشتر به واسطه نگارش رباعیاتش است که شهرت جهانی دارد. افزون بر آن که رباعیات خیام را به اغلب زبان های زنده ترجمه نموده اند، ادوارد فیتزجرالد رباعیات او را به زبان انگلیسی ترجمه کرده است که مایه شهرت بیشتر وی در مغرب زمین گردیده است .
یکی از برجسته ترین کارهای وی را میتوان اصلاح گاهشماری ایران در زمان وزارت خواجه نظام الملک ، که در دوره سلطنت ملک شاه سلجوقی (۴٢۶ – ۴٩٠ هجری قمری) بود، دانست . وی در ریاضیات ، علوم ادبی، دینی و تاریخی استاد بود. نقش خیام در حل معادلات درجه سوم و مطالعات اش درباره اصل پنجم اقلیدس نام او را به عنوان ریاضیدانی برجسته در تاریخ علم ثبت کرده است . ابداع نظریه ای درباره نسبت های هم ارز با نظریه اقلیدس نیز از مهم ترین کارهای اوست .
خیام و ادبیات غرب
« تنوع موضوع ، سبک و صور خیال در ادبیات قرن نوزدهم بسیار زیاد و متنوع است که این گوناگونی خود از ویژگی مهم ادبیات ، مخصوصا قرن نوزدهم به شمار می آید . در این قرن شعرا در وضعیت روحی ناآرامی به سر می بردند چرا که قرنی بود که تمام اعتقادات سنتی و مذهبی مردم در سایه پیشرفت علم روز به روز زیر سؤال می رفت تا حدی که کتاب مقدس به عنوان یک متن ادبی بررسی می شد و به حق همین دوره ، لقب « شک و ایمان » یافت . با گسترش دامنه تعلیم و تربیت و همراه پیشرفت های اقتصادی و سیاسی به نظر می رسید که از نقش شاعر کاسته می شد و این کشور را به تدریج از جامعه طرد می کرد به طوری که حتی خود شعرا نیز با همدیگر ارتباط نداشتند. در این راستا هر شاعر و نویسنده ای برای خود رسالتی قائل بود و می خواست مردم را نسبت به جریانات اجتماعی هوشیار کند و راه حلی برای گریز از ناملایمات زندگی اجتماعی ارائه دهد. مهم ترین مسئله مربوط به اعتقادات دینی مرد رشد شکاکی بود که وقتی در سال ١٨٧۴م ، یعنی ١٢ سال قبل از چاپ منظومه «فیتز جرالد» این مسئله توسط « جیمز آنتونی فرود » مطرح شد کتاب «مکافات ایمان » وی در برابر دانشگاه آکسفورد به آتش کشیده شداما « فیتر جرالد» بدون بدون هیچ تردیدی و نگرانی توانست این شکاکی را از زبان یک و یا چند شاعر ایرانی بیان کند و راه گریز از ناملایمات و دلتنگی های زندگی را در خوش گذرانی تعریف نماید . لذا برای « فیتز جرالد » اصالت رباعی ها و ترجمه دقیق آنها ، همانگونه که خودش گفته ، مهم نبوده است بلکه آرامشی که انسان از خواندن آنها به دست می آورد اهمیت داشته است .دیروز سپری شده ، فراهم نیامده است ، پس باید انسان امروز خوش باشد که این دم غنیمت است . همین پیام هم باعث اشتهار « فیتز جرالد» شده و هم عمر خیام . بنابراین عمر خیام مسئول رباعی های منسوب خویش پس از شهرتش نوسط «فیتز جرالد» بوده که باعث شده محققان کتابخانه های دنیا را جهت یافتن سندی برای اصالت رباعیات منسوب به عمر خیام فیلسوف و دانشمند ایرانی زیر پا بگذارد . در این گیر و دار هم عده ای ای به دنبال فرصت بوده اند که از هر گوشه و کناری رباعی پیدا کنند و به نام خیام به چاپ برساند لذا عمر خیام معروف دنیا که شکاکی و خوش گذرانی را تجویز می کند، عمر خیام نیشابوری نیست بلکه عمر خیام قرن نوزدهم انگلستان است که در کشمکش های اجتماعی و مذهبی می زیسته است » ( زارع بهتاش ، ١٣٧٩).
ادوارد براون و خیام
« براوان در تاریخ ادبیات خود معتقد است که تا سال ١٨٩٧ م اطلاعاتی که پیرامون خیام به دست می آید بیشتر از تذکره هاست و نمی تواند سندیت داشته باشد. در همین سال « والنتین ژوکوفسکی » مقاله ای به نام « عمر خیام و رباعیات سرگردان » منتشر کرد، این مقاله که به زبان روسی بود « دکتر دنیس » این مقاله را از روسی ترجمه کرد و همچنین مقدمه ای از ترجمه « فیتز جرالد» از رباعیات خیام نوشت و در آن به نکات مهم مقاله « زوکوفسکی» اشاره کرد.
«تئوفیل گوتیه » در ماجرای خاص شیفته خیام می شود . « گوتیه » نیز ترجمه « نیکلا» را خواند و توانست بهتر از خود « نیکلا» خیام را بشناسد : « مستی خیام ، مستی عاشق در برابر معشوق است . او مست می شود تا خدا را بهتر بشناسد ایجاز در میان همه وسایلی که برای ایجاد وجد و شوق در انسان به کار می رود ، باده هنوز طبیعی ترین آنهاست …»
« گوتیه » رباعیات خیام را در ناپایداری جهان ، به نثری بلیغ و فصیح ، چنین ترجمه کرد:
« چقدر زیباست ! چه احساس عمیقی از نیستی انسان ها و اشیاء و چقدر « هوراس » ، شاعر رومی، به اشعار عامیانه اش که می گفت : « خوش باش !» از خیام و فریاد دردناکش که می خواهد در باده و مستی، درد هستی و حتی خویشتن را فراموش کند، به دور است ! هرگز شاعری حقارت انسان را در برابر ابدیت ، بدین زیبایی و فصاحت و با احساسی چنین عمیق بیان نکرده است » ( اسماعیل آذر ، ١٣٨٧).
ترجمه فوق را با این رباعی خیام می توان مقایسه کرد :
« چون عهده نمی شود کسی فردا را حالی خوش دار تو این دل پر شیدا را
می نوش به نور ماه ای ماه که ماه بسیار بتابد و نیاید ما را »
«موریس بوشور» ، شاعر و نمایش نامه نویس فرانسوی، نمایش نامه ای را با نام « رویای خیام » در سال ١٨٩٢م میلادی روی صحنه آورده و و در آن گفته بود که « من یکی از پیروان خیام هستم » در بین دیگر شاعران فرانسه می توان از « ژان لاهور» نام برد که عمیقا رباعیات خیام را مطالعه کرده بود ( اسماعیل آذر ١٣٨٧).
تأثیر خیام بر فیتز جرالد
« فیتز جرالد» بین سالهای ١٨٠٩ تا ١٨٨٣م می زیست زبان فارسی را کمک دوست جوانترش « ادوارد بایلز کاول » استاد زبان سانسکریت در دانشگاه کمریج یاد گرفت . « فیتز جرالد » با خواندن مقالات « کاول » با اشعار فارسی از قبیل غزلیات حافظ و سروده های عرفانی مولوی آشنایی پیدا کرد و در سال ١٨۵۶ « کاول » قبل از سفرش به هندوستان رونوشت نسخه ای جدید رباعیات خیام را که متعلق به خودش بود،به او هدیه کردو با این کار میل ترجمه این اشعار را در او برانگیخت .
البته ترجمه رباعیات خیام اولین ترجمه « فیتز جرالد » نبود. وی پیش از آن « سلامان و ابسال جامی» و « پندنامه عطار» را هم به انگلیسی برگردانده بود. علاقه او به فارسی به حدی بود که هرجا کتابی درباره ادبیات فارسی می یافت آن را می خرید.
مثلا در سال ١٨۵۴م کتاب « بختیارنامه » ، مجموعه شکایات فارسی به ترجمه «سر ویلیام اوزلی» را خریداری کرده و حتی سعی کرده بود ترجمه آلمانی « پوزف فن همر پورگشتال » از اشعار حافظ را هم بخرد . علیرغم تلاش و علاقه بسیار «فیتز جرالد» هیچ کدام از ترجمه های وی از آثار فارسی شهرت و محبوبیت رباعیات خیام را نیافته است . علت اصلی مجبوبیت ترجمه رباعیات خیام این است که برخلاف آثار قبلی، در این اثر «فیتز جرالد» در واقع ترجمه نکرده است بلکه برای انتقال اشعار خیام به خواننده انگلیسی از خلاقیت شخصی استفاده کرده و می توان گفت آن ها را دوباره سروده است . این خلاقیت در دیگر ترجمه های « فیتز جرالد» به چشم نمی خورد.
مثلا « بنسون » منتقد انگلیسی درباره ترجمه و از اشعار جامی می نویسد:
١-حقیقت این است که « فیتز جرالد» در این شیطنت اندکی نامردی کرده است . او از این خوشحال بود که شعر را به همان شکلی که « جامی » سروده بود ارائه خواهد داد.
٢-تفاوت «فیتز جرالد» با دیگر اشخاصی که رباعیات خیام را ترجمه کرده اند این است که گویی هیچ گونه تحقیق علمی درباره روایات انجام نداد و تنها بر اساس مبانی و روح کلام خیام آنها را ترجمه کرد.
٣- یکی از جالب ترین نوآوری های « فیتز جرالد» در این دوباره سرایی اشعار این بود که استقلال معنی تک تک رباعی ها را از میان برد و آن ها را به صورت یک روایت دنباله دار یکی پس از دیگری قرار داده بود.
۴-دیگر کارهای مهم و بسیار زیبای « فیتز جرالد» این است که او سعی کرده است قافیه بندی رباعیات (یک ، دو، چهار) را حفظ کند کاری که کمتر مترجمی قادر به انجام آن بوده است و در بعضی موارد موفق به خلق حروف روی یکسان با زبان فارسی هم شده است » ( فیتز جرالد، ١٣٨٧).
از آمدن بهار و از رفتن دی اوراق وجود ما همی گردد طی (عمر خیام ، ١٣٨١)
و در مصراع دوم ترجمه ای از این دو مصراع فارسی است :
کافکند به خاک صد هزاران جم و کی این آمدن تیر مه و رفتن دی
(همان ) فیتز جرالد کار ترجمه اش را در سال ١٨۵٩م به پایان رسانید و اثرش را به پاس همه راهنمایی ها و کمک های « کاول » به او تقدیم کرد و « کاول » ضمن تشکر در نامه از گروه خواهش می کند که در تجدید چاپ ، اثرش را به او تقدیم کند زیرا می گوید: « من منکر زیبایی ادبی اشعار عمر خیام نیستم ،ولی مکتب فکری ام با او یکی نیست و صحیح نیست وانمود کنم که به چنین افکاری معتقدم » . شهرت ایام در اروپا تا دیرگاهی برپایی خواستار علمی استوار بود ترجمه فرانسوی « نیکولار» سال ١٨۶٧م خیام منتشر شد.
بررسی های انتقادی متن رباعیات در سال ١٨٩٧ آغاز شد که « ژوکوفسکی» مقاله اش را درباره خیام در یادنامه ای به نام مظفریه که به « بارون » و « روزن » اهدا شده بود به طبع رساند.
«کریستین » در کتابش به نام پزوهشگر رباعیات خیام گامی فراتر نهاد. او با بیان این نکته که چگونه از تاریخ نسخه بادلیان به بعد تعداد رباعیات فزونی می گیرد « چنان که نسخه خطی با نیکپور که یک قرن بعد از ان است ۶٠۴رباعی دربردارد(فیتز جرالد، ١٣٨٧).
تعداد رباعیات خیام به مرور زمان افزایش یافته و به قول صادق هدایت هر فردی که رباعی سروده و مفهومش مغایر معتقدات عامه بوده ، آن را از ترس تکفیر، به خیام نسبت داده است و به همین علت تعداد اصیل آن که کمتر از یک صد رباعی می شود، به بیش از هزار و دویست رباعی رسیده است ! این رباعیات علاوه بر آنکه به کرات در ایران و هند به چاپ رسیده ، به زبانهای اروپایی نیز ترجمه شده است .

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
word قابل ویرایش - قیمت 12700 تومان در 14 صفحه
127,000 ریال – خرید و دانلود
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد