مقاله پروژه ی مرمّت و احیای قلعه ی تاریخی مورچه خورت

word قابل ویرایش
20 صفحه
دسته : اطلاعیه ها
12700 تومان
127,000 ریال – خرید و دانلود

مرمّت و احیای قلعه ی تاریخی مورچه خورت
چکیده
قلعه ی تاریخی مورچه خورت که هم اکنون بزرگ ترین مجموعه ی خشت و گلی موجود در فلات مرکزی ایران میباشد. در ۴۵ کیلومتری شمال اصفهان در بین جاده ی اصلی تهران – اصفهان قرار دارد. این قلعه با دارا بودن ویژگیهای منحصر به فرد نظیر موقعیّت آن نسبت به مسیر سراسری تهران -اصفهان و ویژگیهای خاصّ معماری و مصالح به کار رفته در آن ، دارای اهمّیت فراوان است .
در این مقاله در ابتدا با توجّه به شناخت اندکی که نسبت به این مجموعه ی تاریخی در میان متخصّصان و اهالی میراث فرهنگی ، وجود دارد، به معرّفی قلعه ی تاریخی مورچه خورت شامل معرّفی منطقه و سابقه ی تاریخی آن و معرّفی کالبدی مجموعه و بناهای شاخصِ قرار گرفته در آن ، ویژگیهایشان و همچنین تزئینات وابسته به معماری به کار رفته در این مجموعه پرداخته میشود. در ادامه خلاصه ای از طرح مرمّت پیشنهادی برای این مجموعه با در نظر گرفتن دو مهم که یکی مدیریت ویژه و دیگری موضوع مشارکت مردمی در اجرای طرح است که برای نخستین بار ارائه می شود. یکی از موارد مهمّی که در طرح باز زنده سازی این مجموعه ی تاریخی بزرگ در نظر گرفته شده و احیای این قلعه با این رویکرد دنبال میشود، استفاده از مشارکت های مردمی و مدیریت ویژه در این طرح میباشد که در مقاله به تفصیل بیان میشود.
واژگان کلیدی: قلعه ی تاریخی مورچه خورت ، مرمّت ، احیا، مشارکت مردمی، مدیریت میراث فرهنگی.

مقدّمه
در ایران امر مرمّت و احیای بناهای تاریخی ، در معنا و شکل امروزین خود تقریباً دارای عمری یش از هفتاد سال است . از طرفی همواره اموری در مرمّت و احیاء بناهای تاریخی مدّ نظر متخصّصان و اهالی این دانش بوده است که تلاش بر اجرا و توسعه ی آن داشته اند. از جمله ی این موارد موضوع مشارکت مردمی در طرح های مرمّت و احیای مجموعه ها و بافت های تاریخی میباشد. اگرچه نمونه هایی از این طرح ها در حوزه ی نوسازی و بهسازی شهری اجرا شده و با موّفقیّت روبه رو بوده اند، ولی در مبحث بافت های تاریخی هنوز تجربه های درخشان در این امر، کم تر وجود داشته است . در اجرا و مدیریت مرمّت و احیای قلعه ی تاریخی مورچه خورت ، با بیان ساختارها و روابط این ساختارها و ارتباطاتی که بین سازمان ها و شرکت های متوّلی وجود دارد، به این مهم پرداخته می شود. تا زمینه ساز الگویی مناسب جهت استفاده از این روند و مبحث مشارکت مردمی به صورت عملی در سایر پروژه های مرتبط با بافت های تاریخی باشد.

قلعه های مسکونی
«هسته ی مرکزی شهرهای کهن را اغلب قلعه ها یا کهن دژها تشکیل میدهند، ولی برخلاف نظر برخی پژوهشگران مبنی بر ساخت قلعه ها در مرکز شهرها، این شهرها و شهرکها بودند که در کنار قلعه ها شکل گرفتند» (ذکاء،١٣٧۴، ص ۶).
«از آنجا که انسان های ابتدایی دائماً در معرض تهاجم و حمله ی حیوانات درنده ، دشمنان و دزدان بودند، لازم میآمد که محلّ تجمّع آنان طوری ساخته شود که در برابر این تهاجمات محفوظ بمانند. این نیاز به امنّیت بود که شهرنشینان را وادار کرد تا محلّ تجمّع خود را بر بالای کوه ها، تپّه ها، کنار رودها و داخل دریاچه ها بسازند و با کشیدن دیوارها و حصارهای بلند، غیر قابل دسترس نمایند»(همان ، ص ۶). قلعه های مسکونی را میتوان به انواع قلعه های موّقت و قلعه های دائمی تقسیم بندی نمود:
قلعه های موّقت : قلعه های موّقت نوعی از قلعه های مستحکم میباشند که در نقطه ای سوق الجیشی جهت پناه گرفتن مردم ساخته میشدند که مردم در مواقع نیاز و لزوم به آن پناه میبردند تا از دشمن محفوظ بمانند که این خود میتواند عاملی در پدید آمدن شهرهای اطراف نیز باشد(امّا زندگی و اسکان دائمی مردم و اهالی در درون این نوع از قلعه ها صورت نمیگرفت ).
«البّته نوعی از قلعه های موّقت نیز بودند که به صورت اقامت گاه های موّقت ایلات نیمه کوچ نشین (کوچ نشینانی که هم زراعت و هم دامداری میکنند) ساخته میشدند؛ اردوگاه »(نوربخش ،١٣٧۴ ص ١۴٧).
قلعه های مسکونی دائم : قلعه های مسکونی مورد بحث ، نوعی از قلعه ها میباشند که بنا به دلایلی که مطرح میشوند زندگی مردم در داخل قلعه جریان مییابد. این نوع قلعه ها وسعت نسبی بیشتری دارا میباشند.
عوامل تأثیرگذار بر شکل گیری، رشد و رونق قلعه های مسکونی عوامل فرهنگی
شکل معماری قلعه که در موارد متناوب و متنوّعی به کار رفته است ، از اختصاصات کهن تمدّن ایرانی در فلات مرکزی میباشـد تـا جایی که میتوان گفت که معماری خانه ی ایرانی، با داشتن حیاط مرکزی و گشوده شدن در بازشو به سمت حیـاط و احاطـه ی چهـار سوی حیاط به وسیله ی دیواری بلند یادآور و بازمانده ی آن سّنت قدیم معماری ایران میباشد. «و از طرفی میتـوان گفـت کـه دوام و بقای این شیوه ی ساختمان از این جهت میباشد که جزئی از فرهنگ و هنر ایران محسوب میشود»(نوربخش ،همان ،ص ١۴٧).
عوامل اقلیمی
«قلعه ی مسکونی یا به طور کلّی مسکن در نواحی مختلف ایران ، با شرایط متفاوت اقلیمی به صور گوناگون شکل گرفته ، که هر کدام از آن ها به تنهایی، گونه ای معماری بومی شناخته میشود. در پیدایش شیوه های مختلف معماری بومی ، علاوه بر شرایط اقلیمی ، عامل مصالح ساختمانی که خود متأثر از شرایط اقلیمی است ، نقش مهمّی دارد؛ که علّت به وجود آمدن آن ها را میتوان در شرایط طبیعی و جغرافیایی منطقه جستجو کرد.
از طرفی کمبود آب سبب میشود که هر کجا قنات یا نهری باشد، گروهی جمع گردند و چون زندگی و زراعت به ویژه در نواحی کوهپایه ای یا دشت نزدیک به آن به صورت مزارع فردی نمیتواند انجام گیرد، طبیعی است که ده به صورت کاملاً بسته و پیچیده مطرح گردد چرا که مسئله ی حفاظت در مقابل عوامل مزاحم ، موجب به وجود آمدن حصار و برج و بارو می شود.»
(نوربخش ،همان ).
عوامل امنیتی-استراتژیک
شکل گیری این چنین قلعه هایی در بین کوه ها و دشت های فلات ایران ، در کنار راه های اصلی و فرعی بازرگانی و یا با توجّه به نزدیک بودن آن ها به شهرهای مهمّ ایران ، نقش امنیّ یت چنین فضاهایی را دوچندان نموده است (تصویر-١).
پروژه ی مرمّت و احیای قلعه ی تاریخی مورچه خورت
ولفرام کلایس در بررسی های خود در ایران نسبت به شکل گیری قلعه ها در مسیرهای اصلی و کاروان رو -که شاید قلعه ی مورچه خورت را بتوان یکی از این قلعه ها دانست – مینویسد: «قلعه هایی که در راه های کاروان رو ساخته شده اند، برای محافظت از کاروان ها و کالاهای آن ها به وجود آمده و چون بیشتر جنبه ی نظامی و تدافعی داشته اند، حّتیالمقدور نزدیک کاروانسراها بنا شده اند، مانند قلعه ی الله آباد در طبس که در قرن های ١٨و١٩ در ۴٠ کیلومتری جنوب غربی کاروانسرای پشت بادام ساخته شده و عبارت است از یک قلعه با یک برج سنگی نسبتاً مرتفع که از فراز آن تا فواصل بسیار دور قابل دیده بانی است »(کلایس ، ١٣٨٠).
عوامل اقتصادی
«پیدایش این گونه سکونتگاه های قلعه ای را میتوان در ریشه و اساس نظامات زمینداری نیز جستجو کرد؛ زیرا فئودالیزم گسترده در تاریخ این مناطق ، به خصوص که همواره مورد تأیید برخی از قدرتمندان و حکام محلّی نیز بوده است »(نوربخش ، همان ، ص ١۴۶)، به عنوان روش بهره برداری از زمین و رعیت را که به صورت وجود فئودال در محلّ املاکش میباشد، مشاهده کرد. به طوری که این گونه بهره برداری از زمین نیازمند داشتن موقعیّ یت متمرکز در کنار زمین های کشاورزی است و از طرفی دیگر مقابله با تهاجمات قبایل صحرانشین نیز مطرح است که باعث گسترش این نوع از زمینداری و ایجاد معماری مختصّ آن میباشد.
نتیجه ی فئودالیزم متمرکز که با برقراری روابط تولید مستحکم تری ب ن ی نواحی و به طور کلّی شهر و روستا بود، شاهد گسترش شهرها و روستاهایی از این دست هستیم . جای تعجّب نیست که با گسترش روابط بازرگانی راه ها و مسیرهای ارتباطی بین شهری نیز به عنوان راه های تجاری اهمّیت پیدا میکند تا بتواند رابطه ی مازاد تولید برقرار شده بین نواحی را تأمین کند. به طوری که قرارگیری در این مسیرهای تجاری شاید نتواند به عنوان عاملی در جهت استقرار این گونه سکونتگاه ها باشد؛ امّا یکی از مهمّ ترین عوامل ماندگاری و توسعه و رونق این نوع سکونتگاه ها محسوب میشود.
عوامل اجتماعی
شاید بتوان آغاز شکل گیری این نوع از معماری را به نظام خاصّ اجتماعی این سرزمین که مبتنی بر زندگی اشتراکی -گروهی و شاید بر پایه ی مادرسالاری بوده ، مرتبط دانست امّا آنچه می دانیم نظام زندگی عشیره ای و طایفه ای که در بیشتر دوره ها در جامعه های زیستی حاکم بوده نیز به عنوان عاملی در جهت شکل گیری قلعه ها دخیل بوده است . به طوری که روش پدرسالاری که اصلش را مدیون زندگی عشیره ای میباشد، خود به نحوه ی قرارگیری واحدهای مسکونی در کنار هم منجر میشده است . در چنین نظامی مقام پدر و پیرمردان از همه بیشتر و در واقع رهبر و مالک تمام افراد قبیله بوده و تمامی افراد اعضای این جامعه وابسته به این هسته ی قدرت میباشند و بایستی در کنار آن قرار بگیرند که در نتیجه واحدهای سکونتی به هم وابسته و در هم تنیده ایجاد میشود.
به علّت اقتصاد خاصّ خانواده ، ارتباط سریع و دائمی با املاک پدری ضروری میباشد که اکثر خانه ها، اصطبل بزرگ یا سرطویله برای نگهداری چهارپایان دارند و واحدهای مسکونی در طبقات بالای آن شکل می گیرند.
به دلیل وجود نظام خانوادگی موجود، بایستی محیط زندگی نیز به صورت محدوده ی بسته ای ایجاد شود تا بتواند مانع حضور و دخالت بیگانگان در این نظام خصوصی شود؛ که خود بیارتباط با شکل گیری معماری قلعه های مسکونی نمیباشد.
با توجّه به ساختار فرهنگی ، اجتماعی ، اقتصادی حاکم بر قلعه ی مورچه خورت ، در طول عمر تاریخی خود و دیگر شرایط نظم دهنده ی آب و هوایی در اقلیم فلات مرکزی یران ، ترکیب کالبدی -فضایی قلعه ی مورچه خورت به صورت یک ساختار شهری شکل گرفته است که شامل مجموعه ی مسکونی قلعه -مرکز قلعه (شامل بازار و مسجد جامع )- محلّات مختلف ، فضاهای خدمات شهری (شامل حمام های عمومی مردانه و زنانه ، نمازخانه ، سقّاخانه و…)، فضاهای ارتباطی (شامل گذرها و سابات ها و دروازه های ورودی ) و دیگر فضاهای عمده (شامل امامزاده ، حسینیّه و…) میباشد که در ارتباط با یکدیگر سازمان یافته اند.
تمام این ارتباطات و ساختارها در قلعه ی مورچه خورت ، و همچنین با توجّه به تعاریف و برداشت های دیگری در این زمینه وجود دارد و از جمله ی آن ها، این که «شهر یا شهرستان برای آن که بتواند موجودیت خود را حفظ کند، علاوه بر اتکا به نیروی دفاعی لازم ، باید تغذیه و رشد شهروندان را از راه محصولگیری از فضاهای زراعی اطراف شهر و به کار گماردن پیشه وران و صنعتگران و ترویج بازرگانی در سطوح مختلف تضمین کرده باشد»(فلامکی، ١٣٨۶، ص ١١۵). این ویژگیها و روابط در قلعه ی مورچه خورت دیده میشود که ما را به نتیجه ی مورد نظر یعنی همانا شهری بودن قلعه ی تاریخی مورچه خورت ، میرساند.
مصالح به کار رفته در قلعه ها: در مناطق کویری و پست ، مصالح انتخاب شده متناسب با اقلیم و ویژگیهای محیطی متفاوت میباشد.
از بررسی ها و مشاهدات ظاهری و همچنین براساس نظرات و نوشته های ستوده (١٣٨٠) مصالح این دژها خشت و گل است و به ندرت بعضی از آجر و گچ ساخته شده اند. باروی این دژها چینه ای یا از خشت های قطور ساخته شده است ».
مطالعات تاریخی روستای مورچه خورت
روستای مورچه خورت از گذشته -با اهمّیتی تاریخی – در مسیر اصلی اصفهان به تهران و در فاصله ی ۴۵ کیلومتری شمال اصفهان قرار داشته است . (تصویر ٢)
«در ح ن ی رفتن سپاهیان اشرف از اصفهان به جانب خراسان که در مقاومت و درگیری با سپاهیان نادر عقب نشینی کردند و تا جایی که به سمت اصفهان فرار کردند، آخرین درگیری آن ها در مورچه خورت صورت گرفت . چون پشت مورچه خورت محلّ نزول افغان گشته و کوه بلندی که در آن موضع واقع است ، راه بر میدان جنگ بسته بود، آن حضرت اراده کردند که بر سر اردوی یشان نرفته ، از دامنه ی کوه متوجّه به جانب اصفهان شوند، شاید که افاغنه از پشت کوه به معرکه رزم آورند.»
همچنین در بررسی های تاریخی منطقه ی مورچه خورت به مواردی برمیخوریم مانند این که در فرهنگ دهخدا آمده : «مورچه خورت از دیه های اسپاهان در بلوک برخوار، کنار راه قم و اصفهان میان برج ونداد و کاروانسرای نادر شاه در ٣۶٣ هزار گزی تهران »(دهخدا، تهران ، ١٣٧٧،ذیل «مورچه خورت »).
پی یشنه ی تاریخی قلعه ی مورچه خورت براساس منابع مکتوب و غیر مکتوب
اگر چه در مطالعات تاریخی به نام مورچه خورت در منابع کهن مربوط به دوره ی صفوی و دوره های پس از آن به کرّات برمیخوریم ولی در منابع تاریخی و مستند، مربوط به دوران صفوی و قبل از آن تا دوره ی نادر شاه به وجود قلعه ی مورچه خورت اشاره ای نشده است . همچنین به دلیل ضعف منابع تاریخی مستند از دوره ی قاجار، در دوره های بعدی و تا دوران اخیر به نام قلعه ی مورچه خورت در منابع به طور مستدل اشاره نشده و در این زمینه ، نیاز به تحقیق و بررسی بیشتر است .
معرّفی قلعه ی تاریخی مورچه خورت
آقای علاءالدّین آذری د یرچی استاد تاریخ دانشگاه اصفهان در تحقیقی که در سال ١٣۵٣ هجری شمسی درباره ی این قلعه و مجموعه بناهای موجود در آن انجام داده است ، درباره ی تاریخ پیدایش و شکل گیری آن تاریخ دقیقی تعیین نکرده است و تنها به این موضوع اشاره کرده که این قلعه «زمانی مرکز یاغیان و گردنکشان بوده است »(آذری دمیرچی، ١٣۵٣، ص ۴۵)- (تصویر ٣).
معرّفی کالبدی قلعه
قلعه ی مورچه خورت در جنوب شرقی روستای مورچه خورت در بلوار امام خمینی، کوچه ی فرعی ارگ در جنوبیترین قسمت بافت تاریخی این روستا واقع شده است . و برطبق عکس هایی که در سال ١٣۴۶ .هـ.ش از این قلعه و عناصر داخلی آن گرفته شده ، میتوان دید که در آن سال ها رونق فراوان داشته ؛ ولی آذری د یرچی در گزارشی که در سال ١٣۵٣ از این قلعه داده است ، نوشته : «اکنون ٢٠ الی ٢۵ خانوار در این قلعه سکونت دارند و به کشاورزی و مشاغل دیگر مشغولند. جمعیّت قلعه سابق بر این بیشتر بوده ولی به مرور اّیام بار سفر بستند و برای همیشه مورچه خورت و قلعه ی آن را ترک گفتند.
همچنین درباره ی کاربردی که این قلعه در آن زمان داشته ، از قول شخص دیگری گزارش داده است : «که چند یاغی و راهزن گهگاه در این قلعه جا خوش میکردند و در مقابل قوای دوّلت مدّت ها مقاومت و پایداری مینمودند، در دیواره های فوقانی سوراخ ها و منافذ متعدّدی تعبیه شده که از آنجا به سوی دشمن تیراندازی میکردند»(آذری دمیرچی، ١٣۵٣).
اجزای مختلف قلعه ی تاریخی مورچه خورت
ورودیهای اصلی: ورودیهای اصلی مجموعه در جبهه های جنوب غربی و شمال غربی در دو راستای عمود بر هم قرار دارند و به وسیله ی گذر اصلی قلعه به یکدیگر مّتصل میباشند.
برای ورود به قلعه از سمت جنوب غربی میبایست با عبور از یکی از این ورودیها که در دل یک برج قرار دارد بعد از گذشتن از یک هشتی بزرگ پا به قلعه نهاد. ورودی بعدی نیز در برجی دیگر تعبیه شده است ولی بعد از ورود مستقیم به گذر اصلی مّتصل میشود.
حصار و برج های قلعه : قلعه ی تاریخی مورچه خورت با مساحتی بالغ بر ٣٣٠٠٠ متر مربع توسط حصاری قطور به ضخامت دو و ارتفاع ۶ متر که به دور این مجموعه کشیده شده ، حفاظت می شده است .
این قلعه دارای ٨ برج اصلی نگهبانی میباشد که در نگهداشت حریم قلعه اهمّیت داشته اند(تصاویر شماره ی ۴، ۵ و۶).
معرفی فضاهای موجود در قلعه ی مورچه خورت
فضاهای موجود در این قلعه را در یک تقسیم بندی کلّی میتوان به دو دسته فضاهای عمومی و فضاهای خصوصی دسته بندی کرد: الف ) فضاهای عمومی قلعه که شامل مسجد جامع ، بقعه ی امامزاده علی، حمام های عمومی زنانه و مردانه ، حسینّیه ، نمازخانه و بازار است .
مسجد جامع
مسجد جامع در غرب قلعه در کنار گذر اصلی قرار دارد. کاشیهای شبستان تابستانی، حاکی از آخرین تعمیرات آن به سال ١٢٣٢
.هـ.ق میباشد. فضاهای این مسجد متشکّل از سردر ورودی، حیاط مرکزی اصلی، شبستان تابستانی، شبستان زمستانی با ستون های سنگی است . (تصاویر ٧و ٨)
خشت از مهمّ ترین مصالح به کار رفته در بنای مسجد میباشد. علاوه بر آن استفاده از آجر، تزئینات کاشی، گچبریهای محراب و کاشیکاریهای معرّق نمای خارجی حیاط نیز به چشم میخورد.
این مسجد در یک دوره یعنی حوالی سال های ١٢٣٢ ه .ق توسط استاد ابوالحی کریمی -که نام وی در کتیبه ی کاشیکاری مسجد آمده – شاهد مرمّت های چشمگیر و اساسی بوده است .
بقعه ی امامزاده
آرامگاه امامزاده علی یا شاهزاده علی در ورودی اصلی ضلع جنوب غربی قلعه ی تاریخی با داشتن گنبد مخروطی شکل و کاشیهای فیروزه ای و لاجوردی در میان توده ی غالب خشت قلعه از دور خودنمایی میکند.
تاریخچه ی این بنا به درستی مشخّص نیست ولی این مجموعه دارای حیاط اصلی که زمانی قبرستان قلعه بوده ، ایوان و بقعه و اتاق های خدماتی اطراف آن بوده است . (تصاویر ٩ و ١٠)
به جز گنبد مخروطی دو پوسته ی بقعه که با کاشی تزئین شده است ، مصالح غالب و به کار رفته در بنا از خشت بوده که در دوره های اخیر نمای حیاط اصلی با آجر و داخل اتاق ها با مصالح امروزی تعمیر شده اند.
حمّام های عمومی زنانه و مردانه : در کنار گذر اصلی و عمومی ، راسته بازار و نزدیک مسجد جامع ، در میانه ی قلعه ی تاریخی در عمق زمین (به دلایل سازه ای، سوار شدن آب جاری و قنات ، عایق بودن بدنه ی حمّام ) قرار دارد.
حمّام مردانه : حمّ ام مردانه در شرق مجموعه ی حمّام ها، متشکّل از سردر ورودی، دالان ورودی پیچ در پیچ ، سربینه ، فضای میان در، گرمخانه ، خزینه ، آتشدان و چاه اصلی (جهت بیرون کشیدن آب چاه کنار حمّام ) میباشد. نور و تهویه ی این حمّام از طریق نورگیرهای سقفی و گلجام ها تأمین میشده است . گربه روهای زیر کف سنگی حمّام نیز در انتقال حرارت آتشدان به فضاهای داخلی حمّام به خصوص گرمخانه مؤثر است (تصویر ١١).

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
word قابل ویرایش - قیمت 12700 تومان در 20 صفحه
127,000 ریال – خرید و دانلود
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد