دانلود مقاله راه سازی

word قابل ویرایش
48 صفحه
9700 تومان
97,000 ریال – خرید و دانلود

راه سازی

فهرست مطالب
عنوان صفحه

انواع راه ………………..………………………………………………………………………….۱
انواع معابر ……………………….……………………………………………………………….۲
معابر اصلی ………………………..……………………………………………………………..۲
معابر فرعی ………………………………………………………………………………………..۲
معابر بن بست ……………………………..…………………………………………………….۳
کوچه باغها ……………………………….……………………………………………………….۳

انواع بازار ……………………………..……………………………………………………………۴
بازارهای دائمی …………………………………………………………………………………..۴
بازارهای ادواری ……………………………..…………………………………………………۴
بازارچه ها …………………..…………………………………………………………………….۵
پیوند ارگانیک راهها با سایر فضاها و عناصر شهری ……………….…………….۶

سلسله مراتب کارکردی – فضایی راهها ………………………………………………..۸
راههای شهری …………………..………………………………………………………………۹
راههای ناحیه ای ………….………..………………………………………………………….۱۰
راههای محله ای …………..……………………………………………………………………۱۱
راههای همسایگی ….……….………………………………………………………………….۱۲
برخی اصول و عوامل مؤثر در نحوه استقرار فعالیتها در کنار راهها ……….۱۴
امنیت ……..………………………………………………………………………………………..۱۴

مذهب ………………………………………………………………………………………………۱۵
همگرایی فعالیتهای همنوع و هماهنگ ……………………………………………………۱۷
واگرایی فعالیتهای نا سازگار ………………..…………………………………………….۱۸
کار کردهای اجتماعی راهها ………………………………………………………………..۱۹
نحوه استقرار فعالیتها و فضاها در کنار معابر ………………..……………………۲۰

معابر اصلی …………………………………………………………………………………….۲۰
معابر فرعی ……………………..………………………………………………………………۲۱
معابر بن بست …………………..…….……………………………………………………….۲۲
کوچه باغها ……………….……………………………………………………………………..۲۲
برخی عوامل مؤثر در نحوه شکل گیری راهها ………………….………………….۲۲
شکل راهها ………………………………………………………………………………………۲۴
راههای ارگانیک………………………….…………………………………………………….۲۵

راههای مستقیم ………………………………………………………………………………..۲۵
شکلهای غیر منظم …………………….………………………………………………………۲۶
انواع میدانها ………………….…………………………………………………………………۲۶
میدانهای عمومی ………………….………….……………………………………………….۲۶
میدانهای تجاری ……………………………………………………………………………….۲۷
میدانهای حکومتی ……………………………………………………………………………..۲۷

میدانهای نظامی …………………….…………………………………………………………۲۸
میدانهای محله ای …………………….…….………………………………………………..۲۹
میدانهای ارتباطی …………………..….…………………………………………………….۳۰
میدانهای ورزشی ………………….………………………………………………………..۳۰
پیوند ارگانیک میدانها با سایر فضاها و عناصر شهری ………………….…….۳۱

سلسله مراتب کارکردی – مکانی میدانها …………………….………………………۳۳
میدانهای برون شهری …………………………….……………………………………….۳۳
میدانهای شهری ………………………………….…………………………………………..۳۴
میدانهای ناحیه ای ……………………………………….…………………………………..۳۵
میدانهای محله ای ………………………………….…..…………………………………….۳۶

میدانهای همسایگی ……………………………….…………………………………………۳۷
موقعیت میدان نسبت به راههای منتهی به آن ……………………..……………….۳۸
میدان در محل تقاطع راهها …………………….…………………………………………۳۸
میدان در کنار راهها ………………………………..…………………………………….۳۹
میدان در امتداد راهها……………………………………….……………………………۴۰
شکل زمین ………………………………………………………………………………….۴۰
شکلهای منظم ……………………………..……………………………………………….۴۰

انواع راه
انواع راهها را از لحاظ کارکردی می توان به دو گروه طبقه بندی کرد . نخست راههایی که از میان محله ها و برخی از فضاها و بناهای معماری و شهری می گذرند و ضمن آن که کارکرد حرکتی و عبوری دارند ، دسترسی به واحدهای مسکونی و سایر بناها رانیز مُیسر می سازند . این گونه راهها را معبر می نامیم . البته در مناطق و شهرهای گوناگون نامهاو اصطلاحات مختلفی برای نامیدن این معابر وجود داشته است ، چنانکه آنها را کوی ، کوچه ، راسته ، گذر و غیره می گفته اند که برخی از آنها هنوز به کار میروند .

گروه دوم راههایی هستند که ضمن دارا بودن کارکرد حرکتی و عبوری ، از جهت اقتصادی و اجتماعی نیز اهمیت بسیار داشتند و در واقع مرکز اقتصادی و اجتماعی شهر به شمار می آمدند ، زیرا که همه یا اغلب بناهای مهم اقتصادی و اجتماعی در کنارآنها ساخته می شدند . این راهها بازار نامیده می شوند . هریک از این راهها شامل انواع گوناگونی اس که به اختصار به آنها اشاره می شود .

انواع معابر
معابر اصلی
این معابر کویهای ممتدی بودند که محله های اصلی و سایر فضاهای معماری و شهری را به یکدیگر متصل می ساختند . بعضی از این معابر از یک دروازه‌ شهر تا دروازه‌ دیگر امتداد می یافتند . در بیشتر موارد این معابر به همه محله های شهر یا حداقل به تعدای از آنهاتعلق داشتند . در برخی از شهرهای بزرگ نیز یک معبر اصلی درمیان برخی از فضاهای مهم معماری و شهری ، مانند خیابان چهارباغ اصفهان ، ساخته می شد .

معابر فرعی :
همه راههایی که معابر اصلی را به یکدیگر متصل می کردند یا معابری که برای تأمین دسترسی بخشی از یک محله یاتعدادی از واحدهای مسکونی یا شهری ساخته می شدند ، معابر فرعی به شمار می آیند . طول این راهها کمتر از طول معابر اصلی بود ، اما محدوده ای که یک معبر فرعی آن را در بر می گرفت ، متنوع بود . برخی از این معبرها دومحله را به هم مرتبط می ساختند ودر نتیجه بین آنها مشترک بودند و گروهی نیز تنها در محدوده یک محله قرار داشتند . شکل این معابرگاه مستقیم و گاه پیچ در پیچ بود .

معابربن بست
ساخت شبکه‌ارتباطات در شهرهایی که بافت پیوسته و متراکم داشتند و از یک رشد تدریجی و ارگانیک برخوردار بودند به پیدایش معابری بن بست برای تأمین دسترسی به تعدای واحد مسکونی یا واحدهای معماری دیگر می انجامید . طول این معابر بن بست بسیار متفاوت بود وازچند متر تا پنجاه متر و درمواردی تا چند صد متر می رسید . بسیاری از آنهابه صور ت راسته‌ مستقیم یا با انحناء و برخی از آنها نیز به صورت یک راسته‌ پیچ در پیچ بودند .

کوچه باغها
معمولاً بین بعضی از باغهای درون شهر( یا بیرون شهر ) معابری برای عبور از میان آنها یا دسترسی به آنها یا به سایر فضاهای شهری و بیرون شهری ساخته می شد . بسیاری از این معابر به تبعیت از محدوده‌ باغ کمابیش مستقیم بودند . عرض بیشتر آنها کم بود ، زیرا که حجم رفت و آمد در آنهانسبت به سایر راههای شهر اندک بود .

انواع بازار
بازارهای دائمی
در شهرهای متوسط و بزرگ و گاهی در شهرهای کوچک ، یک یا چند را ه اصلی شهر به بازار اختصاص می یافت . معمولاً بازار دائمی و اصلی هرشهر از مهمترین دروازه شهر شروع می شد و تا مرکز شهر یا تا دروازه یا دروازه های دیگر امتداد می یافت . در دو سوی راسته های این بازارها تعدادی دکان متصل به یکدیگر وجود داشت . درپشت دکانها تعدادی کاروانسرا و تیمچه می ساختند که در ورودی آنها در راسته اصلی و گاه در راسته های فرعی قرار داشت .

بازار ها مهمترین محور ارتباطی ، اقتصادی و اجتماعی و به عبارت دیگر مرکز شهر بودند و علاوه بر فضاهای اقتصادی ،مهمترین فضاهای فرهنگی و اجتماعی شهر مانند مسجد جامع و سایر مساجد بزرگ ، مدرسه های علمیه ، خانقاه ها ، زورخانه ها و غیره در امتداد آن قرارداشتند .

بازارهای ادواری :
تا گذشته ای نه چندان دور در بعضی از شهرها ( و نیز در بعضی از روستاها ) بازارهایی در مواقع معینی از سال یا ماه یا حتی هفته به صورت ادواری تشکیل می شد . وسعت و دوره‌ زمانی این بازارها به نوع کالاهای مورد معامله و حجم مبادلات و حوزه‌ نفوذ آنها بستگی داشت و معمولاً این بازار به نام همان روز موسوم می شد مانند دوشنبه بازار ، پنجشنبه بازار ، جمعه بازار … درمواردی نیز این بازارها ماهانه یا سالانه برگزار میشد .

زمین پهن می کنند . در چاه بهار نیز بازارگاهی وجود دارد که درآن کالاهای وارداتی عرضه می شود . د رآنجا نیز هر فورشنده یک دکه‌ معین دارد . در شیراز ، تهران ، اصفهان ، تبریز و سایر شهرها نیز نمونه هایی از این بازارگاهها ، به خصوص بازارگاههای میوه و تره بار یافت می شود .

بازارچه ها
درشهرهای بزرگ و متوسط درمرکز هر محله یک بازار کوچک متشکل از چند دکان مانند بقالی ، قصابی ، میوه فروشی و گاه نانوایی ، نجاری و پینه دوز ی که نیاز های روزانه و هفتگی مردم محله را تأمین می کردند ، وجود داشت . و معمولاً بازارچه نامیده می شد .وسعت هر بازارچه وتعداد دکانهای آن بستگی به وسعت و جمعیت محله داشت . فضای محله ها و بازارچه ها دو نوع بود نخست به صورت میدانچه که در مبحث میدانها به آن اشاره می شود .

نوع دوم به صورت یک گذر بود که در بخشی از معبر اصلی محمله قرارداشت . در مواردی عرض آن بخش از معبر که بازارچه در ان جای داشت ، پهن تر از سایر قسمتها ی معبر بود تا توقف وداد و ستد خریداران و مردم محله ایجاد زحمت برای عابران نکند . بازارچه های همدان و تهران قدیم دارای این خصوصیت بودند .

پیوند ارگانیک راهها باسایر فضاها و عناصر شهری
فضاها و عناصر شبکه ارتباطات با سایر فضاها و عناصر شهری دارای یک رابطه کمابیش سازمان یافته ومنظم بوده است ، زیار نحوه‌شکلگیری فضاها و عناصر شهری درکنار راهها ، تحت تأثیر الگوهای رفتاری و فرهنگ مردم جامعه قرارداشته است و شهرهای تاریخی مانند بسیاری از شهرهای امروز همواره با یک آهنگ سریع و شتابان و تحت تأثیر نیازهای آنی گروههای مختلف شکل نمی گرفتند ، بلکه در حالت معمول، هماهنگ با نیازهای مادی و معنوی جامعه و با رشد و توسعه ای تدریجی پدید می آمدند و تغییر شکلهای لازم را می پذیرفتند .

بعنوان مثال از الگویی یاد می کنیم که در بسیاری ازشهرهای تاریخی کشور مشاهده می شود ، در کنار جاده‌ اصلی منتهی به شهر و درمکانی نزدیک شهر و حوالی دروازه یا مدخل آن ، گورستان شهر قرارداشت و معمولاً در کنار بزرگترین گورستان شهر ، مزار یکی از بزرگان مذهبی بنا شده بود . بعد از آن در داخل شهر و در امتداد راه مزبور ، بازار و میدان شهر به چشم می خورد و آنگاه راسته ها و کویهای اصلی از آن منشعب می شد و به محله ها و فضاهای مسکونی و غیره منتهی می شده است .

بازار در شهرهای کوچک و بزرگ ، مهمترین مسیرو فضای ارتباطی بشمار می آمده است که مسجد جامع جامع و برخی از مساجد بزرگ شهر ، بعضی از مدرسه ها ی علمیه ،کاروانسراها و تیمچه ها ی متعدد و سایر فضاهای تجاری در کنارآن یا در ارتباط نزدیک با آن قرارداشتند .

در واقع ، بازار به صورت همزمان یک محور مهم ارتباطی ، اقتصادی و فرهنگی شهر بود و نقش و منزلت بسیار مهمی در حیات اجتماعی شهر داشت و به همین جهت بود که در مواقع بسیار حساس اجتماعی ، اعتصاب بازاریان و تعطیل بازار تأثیر مهمی بر روند رویدادهای اجتماعی و سیاسی داشت ، به سخن دیگر همان رابطه و پیوندی که در تاریخ اجتماعی کشور بین تجار و بازاریان بزرگ ، اصناف و پیشه وران ، علما و روحانیون و گاه کشاورزان و دهقانان وجود داشت ،

در شهر نیز بین فضاهای کالبدی متعلق به هی یک از گروههای فوق کمابیش برقرار بود ، زیرا شهرهای تاریخی انعکاس کالبدی وملموس روابط اجتماعی ، اقتصادی و فرهنگی بوده اند که در آنها برقرار بوده است .

بازار رضا در مشهد که برخی از مسؤلان آن در شهر در پیش از انقلاب ، پس از ویران کردن بافت کالبدی پیرامون مجموعه مطهر حضرت امام رضا (ع) آنرا ساختند ، مثال خوبی برای تبیین بیشتر این موضوع است . این بازار به صورت یک راسته فقط تجاری و کاملاً مجزا و منفک از محیط پیرامون آن ساخته شده است و از نظر کارکردی و حتی کالبدی هیچ ارتباط و پیوند مناسبی با فضاهای مجاور ندارد ، به گونه ای که اگر زمانی آن را خراب کنند

و در نقطه دیگری ازشهر احداث نمایند ، هیچ اتفاق مهم و خاصی در محیط پیرامون آن روی نمی دهد ، مگر انیکه مقداری از حجم تردد در آنجا کاسته می شود .در حالیکه بازارهای قدیمی ، علاوه بر جنبه‌اقتصادی ،‌ازنظر ارتباطی ، اجتماعی ، مذهبی و سیاسی از نقش و موقعیت ممتازی برخوردار بودند و با عناصر و فضاهای پیرامون خود رابطه ای ناگسستنی داشتند و علاوه بر دربر داشتن فضاهای اقتصادی ، جایگاه سایر فضاهای مهم شهری نیز بوده اند .

سلسله مراتب کارکردی – فضایی راهها
هر یک از انواع راهها از موقعیت و خصوصیات کمابیش معینی برخوردار بود که موجب هدایت و کنترل فعالیتها و رفتارهای جاری د رآن می شد .

مثلاً بچه های متعلق به یک محله‌مسکونی در شهر به صورت مستقیم یا غیرمستقیم فرا می گرفتند که می توانستند تنها در کوی و محله خودشان بازی کنند و در بازارشهر ، یا در کویهای محله های دیگر بدون اجازه‌ضمنی اهالی آنهانباید به بازی بپردازند . به همین ترتیب بازرگانان و پیشه وران یا افراد دیگری که به یک شهر وارد می شدند ، می دانستند

که نباید د رکویهای مسکونی دور از بازار و سایر فضاهای عمومی برای ملاقات یکدیگر به انتظار بایستند ، بلکه باید در بازار یا کاروانسراهای تجاری یا محلهای دیگر ی که برای این منظور مناسب بود ، توقف یا اقامت کنند . بنابراین موقعیت و خصوصیات هر را ه ، برای هدایت و کنترل فعالیتهای جاری درآن از خوانایی کافی برخوردار بود .

دریک منطقه بندی کلی ، راههای درون شهری رامیتوان به چهارنوع طبقه بندی کرد :
راههای شهری
منظور از راههای شهری ، راههایی هستند که به همه‌اهالی شهر تعلق داشت و همه‌ مردم کمابیش به یک نسبت از حق استفاده از آنها برخوردار بودند علاوه براین ، کسانی هم که ازشهرها و مناطق دیگربه آن شهر می رفتند به آسانی حق استفاده از آنها را داشتند زیرا این راهها دارای جنبه‌ عمومی بودند . بازارهرشهر از مهمترین این گونه راهها بود .

برخی ازراسته ها و کویهای اصلی هر شهر بویژه راههایی که به دروازه های شهر منتهی می شدند ، جنبه عمومی داشتند .
راههای ناحیه ای
در بسیاری از شهرهای تاریخی ، به علل گوناگون ، میان هر چند محله بایکدیگر ، یک رابطه و پیوند وجود داشت که آنها را به صورت یک واحد متشکل اجتماعی – فضایی در می آورد . مثلاً در شهرهایی که تا پیش از دوره‌ صفویه متشکل از تعدادی محله شیعه نشین و تعدادی محله سنی نشین بودند ، محله های شیعه نشین با یکدیگر و محله های سنی نشین نیز باهم ،

هرکدام یک واحد بزرگتر را پدید می آوردند که تحت عنوان محله های شیعه نشین و محله های سنی نشین شناخته می شدند. به همین ترتیب در دوره‌ صفویه ، محله های واقع در بسیاری ار شهرهای کشور به دو گروه حیدری و نعمتی تقسیم شده بودند که به نامهای « نعمتی محله » و « حیدری محله » مشهور بودند وهریک از آنها شامل چند محله می شد .

در بعضی از شهرها مانند تهران قدیم دو نوع فضا و محدوده را محله می نامیدند ، به این ترتیب که شهر متشکل از چند محله بزرگ بود که هر کدام از آنها از چند محله‌ کوچکتر تشکیل شده بود . در این مبحث ، منظور از یک « ناحیه‌ شهری » هیمن بخشها ، واحد ها و محله های بزرگ است که هرکدام به چند محله کوچکتر تقسیم می شدند.
راههای اصلی هرناحیه‌ شهری نیز کمابیش جنبه‌عمومی داشتند و همه‌ ساکنان شهر می توانستند به صورت عبوری ازآنها استفاده کنند . اما در مواقعی کهامنیت شهربه خطر می افتاد یا به ویژه در اوقاتی که بین ساکنان محله ها و ناحیه های مختلف شهر نزاع و درگیری پدید می آمد ، عبور ساکنان یک ناحیه از راههای متعلق به ناحیه‌متخاصم به دشواری صورت می پذیرفت

، زیرا ساکنان هر ناحیه یا محله‌بزرگ ازعبور ساکنان ناحیه یا محله متخاصم در محله‌خود جلوگیری می کردند. بنابراین راههای هر ناحیه‌شهری ضمن آن که در مواقع عادی جنبه‌عمومی داشت ، اما د ربعضی اوقات ، مخصوص ساکنان همان ناحیه بود . البته در دورانی که میان ساکنان ناحیه های مختلف شهر برخلاف اوقات نزاع و درگیری ، انس و الفت وجودداشت ،

در هنگام اجرای بعضی از مراسم ، بخصوص در هنگام برگزاری مراسم عزاداری درماه محرم ، دسته های عزادار هر ناحیه با عبور از راهها و گذرهای ناحیه های دیگر به مرکز آن محله می رفتند و به این ترتیب نسبت به یکدیگر اظهار دوستی و مودّت می کردند.

راههای محله ای
راههای هر محله به ساکنان آنب یش از دیگران تعلق داشت و آنان خود را محق می دانستند که در ایام ناامنی و جدال از ورود ساکنان محله های متخاصم به محله‌ خود جلوگیری کنند . معمولاً در بعضی از شهرهای متوسط و بزرگ در کنار یکی از راسته های اصلی محله تعداد ی دکان مانند بقالی ، قصابی و در مواردی نانوایی و غیره وجود داشت

که این بخش از راه را اغلب « بازارچه » می نامیدند . دریک نوع محله بندی ، مرکز محله به صورت یک راسته در کنار بازارچه محله شکل می گرفت . که رد برخی موارد ، عرض آن بیشتر از سایر بخشها بود ، به گونه ای که مردم می توانستند از آن برای تجمعهای کوچک استفاده کنند . برخی از این گونه گذر ها پاتوق یک یا چند پهلوان و لوطی بودند .

در موارد بسیاری کوی مزبور به نام آنان نامبرداری می شد ، مانند « گذر لوطی صالح » در تهران . بنابراین راههای داخلی هر محله برای ساکنان آن جنبه عمومی و برای سایر اهالی شهر ، در اوقا عادی ،‌جنبه‌ نیمه عمومی داشت .

راههای همسایگی
وسعت و اندازه محدوده ای که ساکنان تعدای خانه خود را همسایه‌ یکدیگر می دانستند همانند محله های مسکونی دارای ابعاد معین و مشخص نبود ، بلکه به عوامل متعدد از جمله خصوصیات کارکردی و کالبدی معبری که چند واحد مسکونی در آن قرار گرفته بود و نیز خصوصیات اجتماعی و معیشتی مردم هر شهر بستگی داشت .

همچنین کیفیت رابطه میان همه‌ساکنان خانه هایی که همسایه محسوب می شدند یکسان نبود . د رحالت عمومی ، همسایه های دیوار به دیوار دارای بهترین روابط همسایگی بودند ، سپس همسایه هایی که در یک کوچه بن بست قرارداشتند دارای روابط مستحکمی با یکدیگر بودند . د رمرحله بعد همه یا بیشتر خانه هایی که در یک کوی قرارداشتند همسایه یکدیگر به شمار می آمدند . بنابراین کیفیت روابط همسایگی بیش از هر عامل به رابطه‌مکانی – فضایی بین خانه ها بستگی داشت .

همسایه ها در تعیین سرنوشت کوی خود و نحوه‌ استفاده از آن با یکدیگر همکاری داشتند و به صورت ضمنی همه‌آنان به طور مشترک خود را صاحب اختیار راهها و معابر محدوده‌مسکونی خود می دانستند . مثلاً بچه های متعلق به محدوده‌ مسکونی خود می دانستند . مثلاً بچه های متعلق به محدوده ای که ساکنان آن همسایه‌ یکدیگر به شمار می آمدند ، می توانستند با یکدیگر در محدوده مزبور بازی کنند . بدون اینکه کسی متعرض آنان شود ،

در حالیکه اگر بچه های یک کوچه به کوچه ای دور حتی واقع در محله‌ خود می رفتند و در آنجا بازی می کردند ممکن بود که مورد اعتراض ساکنان آنجا قرارگیرند . بنابراین ساکنان هر واحد مسکونی ، نخست خودشان را به صورت مشترک باهمسایه ها، صاحب اختیار گذر و کوی محدوده‌ خود و همسایه ها می دانستند و در مرحله‌ بعد خودشان را در تعیین سرنوشت محله و نحوه استفادهاز راههای متعلق به محله‌خود سهیم می شمردند . البته تذکر این نکته‌مهم در اینجا ضروری است

اغلب افراد و خاندانهای قدرتمند ، در صورت امکان از قدرت خود در جهت اعمال نظر در تعیین سرنوشت شهر ، محله و واحدهای همسایگی خودداری نمی کردند . ناگفته نماند که دخالت آنان در بسیاری از موارد ، اثر سازنده ومفید داشت ، زیرا آنان با احداث بناهای عمومی در جهت رفع نیازهای مردم محله و شهر خود و به منظور پیروی از احکام مذهبی یا برای کسب اعتبار اجتماعی ، اقدامات مفیدی نیز انجام می دانند .

برخی اصول و عوامل مؤثر در نحوه‌استقرار فعالیتها در کنار راهها
امنیت
در آن گروه از شهرهای تاریخی ایران که به علت مسائل امنیتی و انتظامی دارای حصار بودند ، یاحتی در بسیاری از شهرها و سکونتگاههای فاقد حصار ، راههای واقع درنزدیک حصار یا نواحی کناری شهر، از امنیت عمومی و اعتبار اجتماعی کمتری نسبت به راههای مرکزی شهر برخوردار بودند

. زیراهم درمواقع ناامنی راههای حاشیه ای زودتر تصرف می شدند و فضاهای مجاور آنهامورد چپاول و تعرض و تاخت و تاز غرتگران و بیگانگان قرار می گرفتند و هم استقرار فعالیتهایی مانند کاروانسراها و کارگاهها در این گونه نواحی ،

رفت و آمد زیاد کاروانیان ، قطرچیان و مسافران در آنجاها موجب می شد که ، راههای این نواحی در مجموع از ارزش و اعتبار اجتماعی کمتری نسبت به راههای مرکزی شهر برخوردار باشند و در نتیجه ارزش و بهای زمین در ناحیه های مزبور نسبت به ناحیه مرکزی شهر کمتر بود . این موضوع باعث می شد که فضاهایی که هم بیشتر در ارتباط با فعالیتهای خارج شهر بودند و هم به امنیت کمتری نیاز داشتند در کنار راههای این ناحیه ها مستقر شوند ،

و فضاهایی مانند جواهر فروشینها ، فرش فروشیها و کاروانسراهای مهم تجار بزرگ در کنار راههای مرکزی شهر استقرار یابند . همچنین خانه های اعیان و اشراف در ناحیه مرکزی یا سایر ناحیه های امن شهر ساخته می شدند ، در حالیکه خانه های فقرا و گروههای کم درآمد در ناحیه های حاشیه ای شهر و نزدیک حصار قرارداشتند .

مذهب
راههایی که در کنار مسجد جامع وسایر مساجد بزرگ و مدارس علمیه و سایرفضاهای مذهبی قرارداشتند نسبت به سایر راههای شهر ، دارای جنبه ای مقدس بودند که به طور معمول و به ویژه در دوره هایی کهعلما و روحانیون از قدرت و نفوذ زیاد برخوردار بودند ، برخی از فضاها یا فعالیتهای مکروه و حرام در کنارآنها استقرار نمی یافت

. برای مثال ، دکانهایی که مشروبات الکلی یا کالاهای مکروه مانند برخی از آلا ت و ابزار موسیقی را به فروش می رساندند ، در این گونه معابر احداث نمی شدند ، بلکه این گونه فضاها و سایر فضاهایی که از نظر مذهبی ناپاک و آلوده شمرده می شدند ، بیشتر در محله های متعلق به اقلیتهای مذهبی یا در ناحیه های حاشیه ای و فقیر نشین شهر احداث می شدند .

چنین فضاهایی همچنین در کنار راههای متعلق به محله های اعیان نشین یامتوسط نشین شهر احداث نمی شدند ، زیرا وجود این فضاها و عبورو مرور مراجعه کنندگان در آنها ، از ارزش اجتماعی راههای فوق می کاست و ساکنان محله های مزبور به سادگی چنین موضوعی را نمی پذیرفتند.

علاوه برموارد فوق ، موقعیت شهری برخی از مساجد جامع قدیمی شهرها به صورتی بود که بخشی از فضای بازیا حیاط آنها د رمسیر راههای شهر قرارداشت و مردم از یک فضای ورودی وارد می شدند و پس از عبور از صحن مسجد از در دیگر خارج می شدند ، مانند مسجد جامع اصفهان ، مسجد جامع سلطانی (امام) تهران ، مسجد شاه (امام ) قزوین مسجد شاه (امام ) بروجرد و مسجد جامع عتیق شیراز این قسمت از راه که در داخل مسجد قرارداشت ، مقدس شمرده شده است و براساس احکام مذهبی ، فرد مسلمانی از آن عبور می نماید باید از نظر شرعی پاک باشد ، در غیر این صورت عبور او از فضای مسجد مجاز نیست ، مگر در مواردی که قانونگذاران پیش بینی می کردند .

همگرایی فعالیتهای همنوع و هماهنگ
فعالیتهای مستقر در کنارهر راه یکی از عوامل بسیارمهم در تعیین هویت کالبدی و کارکردی آن به شمار می آید . برای مثال اگر تعدادی دکان مسگری دریکی از راسته های بازاراحداث شود صدای ناشی از کار آنها ، فضایی خاص پدید می آورد که راسته مزبور را برای بسیاری از دیگر فعالیتها مانند تجارت کالاهای ظریف و گران قیمت ، تحصیل علم در مدرسه های علمیه ،

( که بعضی از آنها در جوار بازارها احداث می شدند ) و تولید کالاها و اشیاء‌هنری نامناسب می گرداند . بنابراین بهترین راه حل که در گذشته انتخاب می شد ، این بود که بسیاری از اصناف و پیشه ورانی که در یک حرفه اشتغال داشتند ، در یک راسته یا فضا فعالیت می کردند و به این ترتیب آلودگی و عوارض ناشی از ان صنعت و حرفه تنها به آن را ه یا فضا محدود می شد .

این همگرایی فعالیتهای همنوع و هماهنگ ، یک پیامد مفید دیگر هم داشت وآن این بود که همه‌مردمی که قصد خرید کالاها و اشیاء معینی را داشتند ، می دانستند که باید به کجا مراجعه کنند تا به سادگی بتوانند کالای مورد نظر خودر ا از بین کالاهای متنوع و مشابه انتخاب کنند . علاوه براین رقابت سازنده ای نیز بین تولید کنندگان و عرضه کنندگان کالاهای مشابه پدید می آمد ، در نتیجه در بازار و ناحیه های مجاورآن راسته های تخصصی پدید می آمد

که هر کدام محل تجمع و کار اعضای یک صنف بود . همچنین برخی از فعالیتهای متنوع اما هماهنگ و سازگار نیز در کنار یکدیگر شکل می گرفتند . البته برخی از فعالیتهاو فضاها مانند دکانهای بقالی ، قصابی ، کبابی ، میوه یا سبزی فروشی و نانوایی به سبب ماهیت کالایی که عرضه می کردند و نیاز دائم وکمابیش یکسان مردم به آنها ، در سراسر بازارو بازارچه ها و محله های شهر با فاصله هایی کمابیش مناسب برای توزیع کالاها و محصولات خود پراکنده بودند .

واگرایی فعالیتها ی ناسازگار
فعالیتهای ناسازگار بایکدیگر هیچگاه در کنارهم مستقر نمی شدند ، زیرا راهی که آنها را به یکدیگر پیوند می داد نمی توانست از کارآیی و کیفیت کافی برای ایجاد یک ارتباط فضایی ، حرکتی و دسترسی مناسب برخوردار شود . بنابراین هیچ گاه یک گارگاه رنگرزی ، یک فرش فروشی ، یک جواهر فروشی ، یک مسگری و یک نجاری درکنار یکدیگر شکل نمی گرفتند . بنابراین هر فعالیت در کنار راهی مناسب با خصوصیات آن فعالیت ایجاد می شد .

چنان که بعضی از کارگاههای تولیدی بزرگ مانند کوزه گریها و کاشیگری ها در کنار راههای حاشیه ای و بیرونی شهر ساخته می شدند . همچنین کاروانسراهایی که بیشتر محل تردد و توقف کاروانهای حامل بار و چهارپایان باربر بود ، در ابتدای راههای منشعب از دروازه ها مستقر می شدند تا عبور و مرور چهارپایان و کالاها ، مزاحم مردم شهر و خریداران کالا و کسبه نشود ، د رحالی که کاروانسراها و تیمچه هایی که محل رفت و آمد بازرگانان بزرگ و کالاهای سبک و گران قیمت بود ، در میان بازار و گاه نزدیگ به مراکز مهم شهری احداث می شدند .

کارکردهای اجتماعی راهها
علاوه بر فعالیتهای ارتباطی و دسترسی که یکی از مهمترین کارکردهای فضاهای شهری و ارتباطی به شمار می آید ، فعالیتهای دیگری نیز دراین فضاها جریان می یافت . نخستین فعالیت اجتماعی جاری در معابر و کوچه ها ، تماس و ارتباط حضوری بین افرادی بودکه در هنگام ملاقات یکدیگر به گفتگو می ایستادند و به تبادل اطلاعات و افکار می پرداختند .

این امر درسطح دیگری ، در کویهای متعلق به محله های مسکونی بین مردان و بین زنان هم محله یا هم کوچه صورت می گرفت و مرم بخشی از اوقات فراغت خود را درکوچه ها صرف گفتگو و بحث می کردند. قدم زدن و گردش د ربازار ها نیز یکی از روشهای گذراندن اوقات فراغت بود .

اهمیت راهها در کل نظام شبکه‌ارتباطات و اطلاعات شهر چنان بود که برای ترساندن و عبرت خلافکاران و گاه مردم ،‌برخی ازمحکومان را در بازار و کویهای پر رفت و آمد به مجازات می رساندند یا بعضی از مجرمان را به گونه ای مضحک ( وارونه و کلاه کاغذی بر سر ) سوار قاطر یا الاغ می کردند و در بازار و کویهای اصلی شهر می گرداندند . همچنین در اوقات ضروری اگر می خواستند خبر یا فرمانی را به سرعت به گوش مردم برسانند ، عده ای موسوم به جارچی در بازار و معابر اصلی «جار » می زدند و مطلب موردنظر رابه اطلاع مردم می رساندند .

بعضی از مراسم و آداب اجتماعی ومذهبی نیز در معابر برگزار می شد . بهترین نمونه‌آن ، مراسم عزاداری ایام عاشورا است که ضمن آن بخشی از مراسم یعنی حرکت گروههای عزادار و سینه زن از بازار و کویهای شهر انجام می گرفت و بخش مهم و پرشوری از مراسم به شمار می آمد . بنابراین بسیاری از فعالیتهای اجتماعی در درون فضای معابر جریان می یافت .

نحوه‌استقرار فعالینها و فضاها درکنار معابر
معابر اصلی
در شهرهای بزرگ مانند اصفهان ، تبریز ، شیراز و تهران بعضی از فضاهای عمومی و شهری مانند مساجد ومدارس علمیه و حمامها و برخی از کاروانسراها ، میدانهای تجاری و فضاهای تجمع کاروانیان و فضاهای انتظامی و نظامی مانند سربازخانه ها و قراولخانه ها ومراکز عمومی دیگر معمولاً در کنار معابر اصلی شهر قرارداشتند.

همچنین بعضی از بازارچه ها ، بازارگاهها و بازارهای ادواری درکنار این معابر تشکیل می شدند . فضای این معابر بیشتر عرصه فعالیتهای عمومی و شهری بود . نحوه استقرار فضاها نسبت به معبر و سایر بناها بستگی به بافت شهر داشت . در بافتهای پیوسته ، فضاها به یکدیگر متصل بودند ، اما در بافتهای گسسته فضاهای باز و خالی میان آنها وجود داشت . البته در شهرهای کوچک در فضاهای پیرامون معابر اصلی واحدهای مسکونی نیز احداث می شد .

معابر فرعی
فضاهای پیرامون معابر فرعی به واحدهای مسکونی تعلق داشت و عرصه‌فعالیت های مربوط به خانواده ها به خصوص زنان و بچه ها بودند . د رگذشته ( وحتی امروزه در بعضی از شهر های قدیمی و کوچک ) زنان در کنار فضای ورودی خانه ها دورهم جمع می شدند و به گفت و گو می پرداختند . در کنار برخی از این معابر یک یا چند فضای عمومی کوچک مانند مسجد ، مدرسه ، آب انبار و سقّا خانه وجود داشت .

معابر بن بست
بیشتر معابر بن بست به واحدهای مسکونی اختصاص داشتند و عرصه ای نیمه خصوصی برای ساکنان آن به ویژه زنان وکودکان بودند .
کوچه باغها
بیشتر کوچه باغها جنبه‌ ارتباطی و حرکتی داشتند . معمولاً در ورودی یک یا چند باغ در آنها قرارداشت ، به همین جهت اغلب اوقات خلوت و خالی از فعالیت بودند .

برخی عوامل مؤثر در نحوه‌ شکل گیری راهها
راههای اصلی بسیاری از سکونتگاهها اغلب در امتداد جاده های منشعب از آن سکونتگاههای توسعه می یافته است . رشد ارگانیک و تدریجی سکونتگاه نیز د رامتداد یا به موازات راههای مزبور صورت می گرفته است . راههای تهران قدیم ، نایین ، یزد و بسیاری از شهرهای تاریخی کشور ، نمونه هایی از این نوع شکل گیری شهری بوده اند . د راین حالت ، در اغلب موارد سایر معابر کمابیش به موازات یا عمود برراههای فوق شکل می گرفتند .

راههای ارتباطی بعضی از شهرها و سایر سکونتگاهها به موازات مسیر رودخانه ، نهرها ، یا جویهای آب شکل می گرفته است . همچنین گاه مسیر های آب در نواحی کوهستانی و کوهپایه ها الگویی برای نحوه‌ شکل گیری راههای شبکه ارتباطات بوده اند . د ربعضی از مناطق که بادهای مطلوب یا نامطلوب و زیان آور نقش مهمی در زندگی مردم داشته اند ،

معابر را اغلب به گونه ای طراحی می کردندکه حتی الامکان از آسیب بادهای مضر در امان باشند و از بادهای مطلوب حداکثر استفاده را بنمایند . برای نمونه راهها و کویهای بافت قدیمی برخی از شهرها و آبادیهای واقع در حاشیه خلیج فارس ،

مانند بندرعباس ، عمود برساحل و به گونه ای بوده است که صبحها نسیمی که از سوی دریا به طرف ساحل می وزد ، بتواند به سادگی بیشترین مسافت ممکن را در درون معابر طی کند و هوای موجود در راهها و خانه های کنار ساحل را جابه جا نماید . همچنین بادی که در شبها از سوی ساحل به سمت دریا حرکت می کند ، به سادگی بتواند د رامتداد راههای موجود در بافت شهر حرکت نماید و هوای داخل آنها و خانه ها را تعویض کند و به حرکت درآورد.

خصوصیات و عوارض جغرافیایی ، جهت تابش آفتاب و نحوه‌جهت گیری واحدهای معماری و شهری نسبت به آن نیز در سمت یابی راههای برخی از سکونتگاهها مؤثر بوده است ، چنان که در بسیار ی از شهرها واحدهای مسکونی پیروی می کرد تا به بهترین شکل ممکن دسترسی به آنهارا تأمین نماید .

البته در مواردی که حاکم یا یکی از اعیان و بزرگان با نفوذ شهر تصمیم می گرفت محله ای مسکونی یا یک فضای شهری احداث کند ( مانند ربع رشیدی در تبریز که توسط خواجه رشیدالدین فضل الله ساخته شد ) نحوه‌ تقسیم زمین به قطعاتی مناسب جهت واحدهای مسکونی و تعیین جهت آنها و دیگر خصوصیات شبکه ارتباطات برخلاف موارد عادی شکل گیری بافت شهر ، تدریجی و بدون طراحی از پیش اندیشیده شده نبود ،

بلکه نخست زمین را به قطعات معین تقسیم می کردند ، راهها را مشخص می نمودند و سپس واحدهای مسکونی و شهری ساخته می شد . البته در این گونه موارد نیز می توان گفت که شبکه‌ راههای مزبور از جنبه‌ جهت یابی اغلب اختلاف زیادی با شکبه راههای موجود در محیط پیرامون خود نداشت ، زیرا جهت و مسیر راههای جدید را نیز به گونه ای در نظر می گرفتند که حداکثر استفاده را از عوامل محیطی ببرند و فضای ساخته شده جدید تا حد امکان با فضاهای پیرامون سازگار و هماهنگ باشد . اما به هر حال ، شکل راههای جدید اغلب منظم و هندسی بود .

شکل راهها
راههای ارگانیک
راههای ارگانیک راههایی هستندکه به صورت تدریجی و خود به خودی شکل می گرفتند . اغلب این گونه راهها به شکل غیر مستقیم و پیچ د رپیچ بوده اند . برخی از این گونه راهها در یک امتداد معین دارای پیچ های متعددی بودند ، و در مواردی مشاهده شده که یک معبر بانام تعداد پیچ و خمهای ان مشهور می شده مانند کوچه های « یازده پیچ » و « هفت پیچ » در اصفهان .

راههای مستقیم
معدودی از راههای شبکه ارتباطات در شهرهای تاریخی به علت آن که به صورت از پیش فکر شده ، ساخته می شدند ، یعنی ابتدا مسیر و امتداد آنها به صورت مستقیم مشخص می شد و سپس فضاهای پیرامون آنهاایجاد می گردیدند ،

مستقیم بوده اند . مانند بازار وکیل شیراز و بخشی از بازار گنجعلیخان کرمان و بعضی از معابر واقع در محله های مسکونی در شهرهای مختلف . درزمان حاضر نحوه تقسیم زمین و استفاده از اتومبیل موجب شده است که کمابیش همه‌راههای جدید شهری به صورت مستقیم ساخته شوند .

شکلهای غیر منظم
بعضی از انواع میدانها مانند میدانهای تجاری و به خصوص میدانهای برون شهری مانند میدانهای اسب وکاه و غیره فاقد زمینی هندسی شکل و حتی گاه فاقد ابعاد معین بودند . در بعضی ازموارد یک یا چند جبهه از این گونه میدانها توسط عوارض وپدیده های طبیعی یا فضاهای ساخته شده‌مستقل از میدان محدود می شد .

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
word قابل ویرایش - قیمت 9700 تومان در 48 صفحه
97,000 ریال – خرید و دانلود
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد