مقاله بررسی تاثیر اقلیم بر شکل گیری مسکن روستایی

word قابل ویرایش
9 صفحه
دسته : اطلاعیه ها
8700 تومان

بررسی تاثیر اقلیم بر شکل گیری مسکن روستایی

خلاصه

امروزه توسعه پایدار به ما می آموزد که در امر طراحی مسکن توجه جدی به محیط زیست و محیط طبیعی سکونتگاه های انسانی داشته باشیم.متاسفانه برخلاف رویه سنتی قرنهای گذشته، امروزه جهت طراحی ابنیه مسکونی در سکونتگاه های روستا یی به شرایط اقلیمی توجه کمی می شود و این امر منجر به خسارتهای جبران ناپذیری در حال و به ویژه در آینده خواهد شد. لذا در راستای حرکت در مسیر توسعه پایدار لازم است، قانونمندی های حاکم بر مسکن روستایی در کشور شناخته شده و نتایج اینگونه مطالعات مبنایی برای طراحی و برنامه ریزی پایدار قرار گیرد.

کلمات کلیدی: مسکن روستایی، طراحی پایدار، انطباق با محیط پیرامونی، مصرف بهینه انرژی، عوامل اقلیمی

مقدمه

انسان از دیرباز به دنبال مامنی جهت اسکان و آرامش خود بوده است، تا بتواند به یکی از اصلی ترین نیاز خود یعنی مسکن پاسخ دهد. هدف اصلی مسکن تامین آسایش و رفاه ساکنین آن است. در این راستا انسان کوشیده است تا با در نظر گرفتن شرایط تحمیلی محیط پیرامونی ، مسکنی بسازد تا حداکثر انطباق را با این محیط داشته باشد. به گونه ای که بتواند او را از سرمای زمستان و گرمای تابستان در امان نگه داشته و آسایش را برای او با صرف بهینه انرژی فراهم آورد.

این رویکرد در ساخت مسکن در اغلب سکونتگاه های بشری تا قبل از ورود تکنولوژی به حیطه مسکن ادامه داشته است، اما با ظهور تکنولوژی در ساخت مسکن، کمتر به مقوله ی انطباق با محیط طبیعی توجه گردیده است. عدم توجه به رویکرد طراحی پایدار در ساخت مسکن به جهت نفوذ تکنولوژی های نوین در آن، در دهه های اخیر سکونتگاه های شهری و روستایی را تحت تاثیر خود قرار داده است. این روند نه تنها با تغییر سیما و منظر روستایی، هویت اصیل آن را خدشه دار ساخته بلکه به دلیل عدم انطباق با شرایط طبیعی و محیطی پیرامون خود موجب گردیده تا انرژی زیادی جهت ایجاد رفاه نسبی برای ساکنین آن صرف گردد.

مقاله حاضر با هدف بررسی چگونگی انطباق مسکن روستایی با شرایط اقلیمی محیط پیرامونی با مطالعات اسنادی ، پرسش های ژرفانگر از افارد مطلع و مطالعات میدانی(برداشت ۳۲ روستا نمونه از سراسر کشور)سعی در استخراج قانونمندی های حاکم بر ساخت این گونه مساکن دارد تا با معرفی آن ها به مشاوران و کارشناسان مرتبط با طراحی مسکن روستایی توجه آنها را به چگونگی این انطباق جلب نماید و تلفیق این قانونمندی ها با تکنولوژی های موجود راهنمایی در جهت طراحی الگوی مسکن پایدار روستایی باشد.

معرفی عناصر اقلیمی اثرگذار بر مسکن روستایی

عوامل و عناصر آب و هوایی در تغییرات کمی و کیفی خود، مسکن روستایی را تحت تأثیر قرارمیدهند. لذا در این قسمت، نخست به تعریف و تقسیم بندی عوامل و عناصر اقلیمی پرداخته میشود و سپس تأثیر این عوامل و عناصر بر مسکن روستایی مورد بررسی قرار می گیرد.

١

عناصر اقلیمی: به عناصری اطلاق میشود که وضعیت آب و هوایی یک منطقه با روابط و اثرات متقابل آنها بر یکدیگر مشخص میشود.۴ این

عناصر عبارتند از:

۱٫ دما :که مراد از آن تغییرات فیزیکی در گرما و سرمای هوا است.

۲٫ بارش : که عبارت از مجموعه ریزشهای جوی به صورت باران، برف و تگرگ است.

۳٫ فشار : که عبارت از مقدار فشار هوای اتمسفر برحسب میلی بار است.

۴٫ رطوبت یا نم نسبی : که عبارت از درصد مقدار رطوبت موجود در هوا است.

۵٫ باد : که عبارت از جریان و جابجایی هوا تحت تأثیر اختلاف فشار است.

۶٫ تابش نور خورشید یا ساعات آفتابی : که عبارت از زمانی است که نور خورشید در طی روز، ماه و یا یک سال بر سطح زمین می تابد.

۷٫ تبخیر : یا مقدار بخاری که در نتیجه دما متصاعد میشود.

۸٫ تعداد روزهای ابری : که مقدار آن برحسب اکتاو و یا یک هشتم سنجیده میشود.

از بین عناصر فوق، دما، بارش، تابش، رطوبت و باد با توجه به تأثیر مستقیم آنها بر مسکن روستایی، مورد بررسی قرار می گیرند.

این عوامل اقلیمی اثر گذار بر احداث واحدهای مسکونی در چهار اقلیم »گرم و خشک«، »گرم و مرطوب«، »معتدل و مرطوب« و »سرد و کوهستانی« مورد بررسی قرار خواهد گرفت.

باد

تهویه در ساختمان برای سلامت، آسایش و خنک نمودن ساختمان ضروری است . عملکرد تهویه برای سلامتی این است که اکسیژن مورد نیاز جهت تنفس ساکنین و سوخت وسایل داخل ساختمان را تأمین نموده و از انباشته شدن اکسید و کربن و همچنین به وجود آمدن آلودگی در داخل جلوگیری نماید.
مساکن روستایی برای بهره گیری درست و مناسب از عملکردهای تهویه که سلامت و آسایش ساکنان را تأمین می نماید به نحوی در ارتباط با تهویه طراحی شدهاند. در مناطق گرم و مرطوب و معتدل و مرطوب در کنار دریاها، به منظور استفاده هرچه بیشتر از جریان هوا، ، اندازه موقعیت و جهت پنجره ها نیز به گونه ای طراحی شدهاند که بیشترین جریان هوا به داخل ساختمان راه یابد. در مقابل در مناطق گرم و خشک، استفاده از بادگیرها، الگویی متمایز از سایر مناطق به مسکن روستاهای این منطقه داده است.

علاوه بر این ها، ساختمان ها در روستاهای کنار دریاها (شمال و جنوب) جهت استفاده از کوران و تهویه طبیعی، دارای پلان های گسترده و باز میباشند و اشکال هندسی طویل و باریک در این ساختمانها دیده می شود، جهت استقرار ساختمانها نیز در رابطه با باد تعریف شده اند.

بطور کلی میتوان گفت که عنصر باد با تأثیر بر پلان، فرم و نحوه استقرار ساختمان، ابعاد، سطح و جهت پنجرهها، بادشکنها، بادگیرها و … ، بر بافت سکونتگاههای روستایی، تأثیر قابل توجهی دارد.

رطوبت و بارش

رطوبت

رطوبت در ساختمان عاملی بالقوه در به مخاطره انداختن سلامتی و آسایش ساکنین ساختمان بوده و نیز منشأ خساراتی است که به زیبایی و مصالح ساختمان وارد می آید. دیوارهای نمور موجب تعدد و شدت یافتن امراضی چون سرماخوردگی و روماتیسم می شود. رطوبت میزان سوخت مصرفی سیستمهای مکانیکی را افزایش می دهد و موجب میشود که املاح نمک در مصالح حل شود و به صورت شوره و سفیدک در سطح دیوارها درآید. همچنین مکان مناسبی را برای رشد قارچها فراهم آورده و بوی ناخوشایندی ایجاد میکنند.

علاوه بر موارد فوق، رطوبت باعث ایجاد تغییراتی در مصالح میشود از جمله: تغییر ابعاد و پوسیدگی چوب، زنگ زدن فلزات، نرم شدن

اندودهای گچی و آهکی و جدا شدن صفحات چوبی به هم چسبانده شده و …

با توجه به نکات فوق، اهالی روستاها برای محافظت ساختمان در مقابل رطوبت، به ویژه در مناطق پرباران، به تمهیداتی اندیشیده اند که یکی از آنها ساختن خانه ها بر روی پایه های چوبی است. البته این وضعیتعمدتاً در مناطق معتدل و مرطوب مشاهده میشود. در مناطق کوهستانی که رطوبت کمتری وجود دارد از پایه های سنگ و گلی استفاده می شود.

بارش

بارش، بالاترین تأثیر خود را بر مسکن روستاهای واقع در منطقه پرباران (اقلیم معتدل و مرطوب) گذاشته است. البته بارش در مناطق کوهستانی نیز بی تأثیر نبوده و در مناطق گرم و خشک نیز به دلیل عدم بارش، الگوی مسکن از سایر مناطق متمایز است.
بارش با توجه به تأثیری که در ایجاد رطوبت دارد به طور غیرمستقیم بر بافت روستاها مؤثر است. علاوه بر این، در مناطق پرباران برای مقابله با بارندگی زیاد، بامهاعمدتاً دارای شیب بسیار تند می باشند و بالکنهای عریض و سرپوشیده ای نیز ایجاد میشود.

٢

در مناطق کوهستانی نیز برای استفاده از برف به عنوان عایق حرارتی، از بامهای مسطح استفاده میشود . بامهای مناطق گرم و خشک متفاوت از دو نوع فوق الذکر است، این تفاوت ناشی از عدم بارش در این نقطه است. بامها در این منطقهعمدتاً به شکل طاق یا گنبد است.

در نهایت می توان گفت که بارندگی با تأثیر بر شکل بام و پایه های ساختمان، بطور قابل توجهی بر بافت کالبدی روستاها مؤثر است.

دما و تابش

تابش

شدت تابش آفتاب در هر نقطه از زمین به موقعیت خورشید نسبت به آن نقطه بستگی دارد که با توجه به ارتفاع و زاویه تابش و هوای منطقه، این میزان در نقاط و زمانهای مختلف، متفاوت است.
تابش از طریق دیوار، بام و پنجره به داخل ساختمان انتقال می یابد که این طرق در ذیل مورد بررسی قرار می گیرند:

الف) تابش آفتاب بر انواع دیوار

انتقال حرارت از دیوارها به داخل ساختمان به »ظرفیت و مقاومت حرارتی« مصالح بستگی دارد.۵ ظرفیت حرارتی موجب به تأخیر افتادن زمان ایجاد حداکثر و حداقل دمای سطوح داخلی نسبت به زمان مربوط به سطوح خارجی میشود. ظرفیت حرارتی مصالح به »وزن مخصوص و گرمای ویژه« بستگی دارد به طوری که اگر وزن مخصوص و گرمای ویژه مصالح بیشتر باشد، ظرفیت حرارتی آنها نیز بیشتر است.

ظرفیت حرارتی دیوارها نیز به نوع ضخامت و فشردگی مصالح بستگی دارد. بطوری که ضخامت بیشتر مصالح، زمان بیشتری را برای گرم شدن نیاز دارد. در این صورت حداکثر درجه حرارت هوای داخلی پایین آمده و حداقل آن افزایش می یابد که البته به شرایط تهویه طبیعی و رنگ سطوح خارجی نیز بستگی دارد.

ظرفیت حرارتی بالای دیوارها موجب میشود تا کنترل دمای داخل ساختمان آسانتر شود، این امر به ویژه در مناطقی که اختلاف دمای شب و روز زیاد است (مناطق خشک) و به خصوص در تابستان، از اهمیت زیادی برخوردار می شود.

مقاومت حرارتی یک دیوار مقاومتی است که دیوار در مقابل انتقال گرما از یک طرف به طرف دیگر نشان می دهد که در مقابل هدایت حرارتی قرار می گیرد، هوای ساکن بهترین عایق حرارتی است و بطور کلی مصالح ساختمانی سبک که شامل حفره ها و لایه های بسیار نازک هوا می باشند، مقاومت حرارتی زیادی دارند.

ب) تابش آفتاب بر انواع بام

بام یک ساختمان تأثیر پذیرترین جزء آن در برابر عوامل اقلیمی است. در شب و در زمستان، عمده ترین عامل اتلاف گرمای داخلی است که البته میزان انتقال گرما به مقاومت حرارتی مصالح نیز بستگی دارد. همچنین در فصل گرما، بام، عمده ترین عامل افزایش گرمای داخلی است لذا می توان با طراحی درست بام، اثر این عوامل را به حداقل رساند.
در تقسیم بندی بامها می توان از دو نوع بام یکپارچه یا ترکیبی سنگین و بامهای یک لایه یا دو لایه سبک (بام و سقف) که به وسیله هوا از هم جدا شده اند، نام برد:

۱ـ بام های یکپارچه و سنگین: این بامهااکثراً مسطح هستند. مصالح مورد استفاده در آنها بتن و آجر می باشد. انتقال گرما در این نوع از بامها به شکل هدایت است و عمده ترین عامل تعیین کننده خصوصیت گرمایی، رنگ سطح خارجی، مقاومت حرارتی و ظرفیت حرارتی می باشد.

رنگ در خصوصیت گرمایی این نوع بام، تأثیر قابل توجهی دارد. بطوری که تفاوت درجه حرارت سطح بام و هوای بیرون با رنگ تیره تا ۳۲

درجه و با رنگ سفید تنها ۱ درجه سانتیگراد است. اما با افزایش ضخامت، ظرفیت و مقاومت حرارتی تأثیر رنگ در دمای سقف بامها کاهش می یابد.

تأثیر افزودن لایه های عایق حرارتی گوناگون به بام در دمای سقف مؤثر است و دو نکته در اینجا حایز اهمیت است:

– تأثیر انواع عایقهاتقریباً یکسان بوده و باعث میشود حداکثر دمای سقف، حدود ۵ درجه سانتیگراد کاهش یابد.

– عایقها باعث افزایش حداقل دمای سقف می گردند و از تأثیر رنگ می کاهند.

۲ـ بامهای سبک (یک لایه و دولایه): عوامل مؤثر بر خصوصیات گرمایی بامهای دولایه عبارتند از: مصالح و رنگ سطح خارجی لایه بیرونی، وضعیت تهویه، هوای بین دو لایه و مقاومت حرارتی مصالح هر دو لایه. در بامهای سبک یک لایه، رنگ سطح خارجی تأثیر بسیار زیادی در هوای داخلی ساختمان دارد، البته تهویه هوای داخلی نیز مؤثر است. استفاده از رنگ سفید در مناطق گرم بسیار مفید است. این رنگ در طول روز مانع انتقال گرما به داخل می شود و در طول شب موجب می شود انتقال به خارج به آسانی صورت گیرد.
استفاده از رنگ تیره باعث میشود که سطح زیرین بام حدود ۳۰ درجه بیشتر از هوای بیرون شده و هوای داخل ساختمان را تحت تأثیر قرار می دهد که در نهایت برای ساکنان آن خانه، ناراحتیهایی را به بار می آورد. در طول شب دمای این بامها کاهش شدیدی یافته و این نیز موجب ناراحتی ساکنین ساختمان میشود.

 

٣

نکته ای که ذکر آن ضروری است این است که کاهش و یا افزایش ارتفاع سقف هیچ گونه ارتباطی با درجه حرارت داخل ساختمان ندارد و در صورت مساوی بودن سایر شرایط، حداکثر تا ۰/۵ درجه سانتیگراد دمای هوای ساختمانهای با سقف کوتاه بیشتر است.

ج) تابش آفتاب بر پنجره

اثر حرارتی پنجره خیلی بیشتر از دیوارها و بام است، به ویژه وقتی مصالح ساختمانی سبک باشد. در برخورد تابش آفتاب با جسم شفاف، سه حالت به وجود می آید: تابش یا انعکاس می یابد، یا منتقل میشود و یا جذب شده و به اطراف انتقال می یابد، این سه حالت به نوع جسم شفاف و زاویه برخورد اشعه به سطح جسم بستگی دارد:
زاویه تابش ۴۵ درجه بالاترین انتقال را داراست. در زاویه ۴۵ تا ۶۰ ، انتقال کاهش می یابد و در زاویه ۶۰ درجه و بیشتر، تابشعمدتاً منعکس میشود.

یکی از نکات قابل توجه در این زمینه »خاصیت شیشه« است. شیشه، اشعه با طول موج کوتاه (بین ۰/۴ تا ۲/۵ میکرون) را انتقال می دهد و در برابر امواج ساطع شده با طول موج بلند ۱۰) میکرون) کدر بوده و آنها را از خود عبور نمی دهد. لذا نور مستقیم خورشید را که طول موجی کوتاه دارد، جذب کرده و عبور می دهد و مانع انتقال انعکاس آنها به خارج از ساختمان میشود. این خاصیت موجب میشود که ساختمان گرمای زیادی را از طریق پنجره دریافت نماید.

جهت پنجره، در صورتی که سایهبان و کوران طبیعی (تهویه) وجود نداشته باشد در هوای داخل ساختمان بسیار مؤثر است. به طوری که پنجره های شرقی، غربی، شمالی و جنوبی در ساعات مختلف روز، با نوساننسبتاً زیادی بر هوای داخل ساختمان مؤثرند. در صورت وجود سایهبان و یا تهویه، جهت پنجره تأثیری در جذب حرارت ندارد، البته عامل مهمتر در انتقال حرارت، مصالح ساختمانی است. مصالح ساختمانی سبک، به علت مقاومت حرارتی بیشتر، مانع انتقال گرما به بیرون شده و حساسیت بیشتری را نسبت به جهت پنجره ها نشان می دهند.

در صورت وجود سایهبان، آفتاب به طور مستقیم به شیشه برخورد نمیکند، در این صورت انتقال باید به صورت تابش و هدایت انجام شود اما چون شیشه امواج ساطع با موج بلند را عبور نمی دهد گرمای بسیار ناچیزی از این طریق به داخل ساختمان می رسد.

انواع سایهبانها در ساختمانهای سکونتگاههای روستایی دیده می شود که عبارتند از:

• سایهبانهای متحرک (داخلی و خارجی)

• سایهبانهای ثابت (عمودی، افقی، قاب شکل)

• سایهبانهای طبیعی

سایهبانهای طبیعی (درختان) علاوه بر اینکه دارای زیبایی طبیعی هستند، آلودگیهای صوتی و هوایی را کاهش میدهند و تابش، حرارت و باد را کنترل می کنند لذا بهترین نوع سایهبانها میباشند. در میان سایهبانهای ثابت، نوع قاب شکل آنها، بهترین نوع است و در بین سایه بانهای متحرک، نوع خارجی آنها مؤثرتر از سایهبان داخلی است. بدین ترتیب، مشخص میشود که تابش به چه طرقی بر اجزای ساختمان، کلیت ساختمان و در نهایت بافت کالبدی روستاها تأثیر میگذارد.

تابش همان طوری که تاکنون مورد بررسی قرار گرفت هم بر سطوح خارجی ساختمان و هم بر سطوح داخلی آن تأثیر می گذارد. اهالی روستاها نیز از گذشتههای دور تاکنون سعی کردهاند که ساختمانها را طوری احداث کنند تا به بهترین نحو ممکن از تابش آفتاب، استفاده کنند و حتیالمقدور با عواقب نامناسب حرارت به ویژه در مناطق گرم و خشک و در فصل تابستان، مقابله کنند. در این راستا مواردی از قبیل فرم ساختمان، جهت استقرار، رنگ بامها و دیوارها، نوع بام، نوع سقف، نوع مصالح ساختمانی، اندازه و جهت پنجره ها، نوع سایهبانها و … به میزان زیادی از تابش تبعیت میکند و در اقلیمهای متفاوت، موارد مختلفی از گونه های فوق دیده میشود بطوری که در یک نگاه، بافت کالبدی روستاهای منطقه گرم و خشک از منطقه کوهستانی و یا معتدل و مرطوب و یا گرم و مرطوب قابل تفکیک و شناسایی است. تابش آفتاب و دمای بالا در مناطق گرم و خشک موجب شده است تا فرم ساختمان به شکل مربع، جهت استقرار شمال غربی به جنوب شرقی، نوع مصالح ساختمانی با ظرفیت حرارتی بالا، استفاده از سایهبانهای قاب شکل و… معمول باشد. این موارد در اقلیمهای دیگر نیز قابل بررسی می باشد.

علاوه بر موارد فوق، تابش موجب فشرده شدن بافت در اقلیم گرم و خشک شده تا ساختمانها به عنوان سایه بانی برای یکدیگر عمل کنند. از سویی دیگر، معابر کم عرض و باریک و در بعضی از جاها همراه با سایه بان در مناطق گرم و خشک دیده می شود که ناشی از تابش و گرمای بالا است.

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
wordقابل ویرایش - قیمت 8700 تومان در 9 صفحه
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد