مقاله تأمین مالی وقف با استفاده از اوراق بهادار اسلامی (صکوک)

word قابل ویرایش
21 صفحه
دسته : اطلاعیه ها
12700 تومان
127,000 ریال – خرید و دانلود

چکیده
با الغای بهره در اقتصاد اسلامی، استفاده از ابزارهای مبتنی بر بهره ، نظیر اوراق قرضه به طور طبیعی کاربرد ندارد. بنابراین کشورهای مسلمان باید به دنبال سایر ابزارهای جایگزین جهت تأمین مالی، پوشش ریسک یا اجرای سیاست های پولی باشند. امروزه روش و نحوه تأمین مالی شرکت ها و نهادهای مختلف در کانون توجه کشورهای اسلامی و خصوصا نهادهایی همچون سازمان اوقاف قرار گرفته است .
یکی از مهمترین روش های تأمین مالی چنین مؤسساتی استفاده از ابزارهای مالی اسلامی است . در طراحی هر ابزار مالی اسلامی باید به ابعاد طراحی مالی، فقهی، حقوقی، مدیریت ریسک ، اقتصادی، حسابداری و مالیاتی توجه نمود. اوراق مشارکت یکی از متداول ترین ابزارهای مالی اسلامی است که در کشورهای اسلامی و خصوصا ایران مورد استفاده قرار میگیرد.
در این مقاله ضمن معرفی صکوک و ابزارهای مالی اسلامی، به ارائه مدل عملیاتی (طراحی مالی) اوراق مشارکت وقف و اوراق وقف پرداخته و در ادامه به مقایسه مختصر اوراق بهادار اسلامی و اوراق بهادار در نظام مالی متعارف میپردازیم .
واژگان کلیدی
١ـ مقدمه
نیاز، در طول زندگی بشر موجب تحرک و پیشرفت انسان ها شده است . همواره تنش برای رفع یک نیاز و یا حل یک مسئله و یـا رد کردن یک مانع او را به سوی خلاقیت و نوآوری برای روش ها و ابزارهای جدید سوق داده است . از طرف دیگـر روح برتـری طلبـی و آرمانی انسان همواره او را به خلق روش هایی برای ارتقای کارایی و بهره وری تحریک مینماید.
امروزه روش تأمین مالی با نرخ بهره ثابت در نظام مالی سرمایه داری رایج است و در سطح بسیار گسترده ای از ابزارهای بدهی تأمین مالی که مهمترین آن اوراق قرضه است ، استفاده میشود. استفاده از این ابزار در نظام مالی اسلامی ربوی بوده و مردود شمرده شده است . (صالح آبادی، ١٣٨۴، ص ٣). قانون اسلام (شریعت )، مسلمانان را از دریافت و پرداخت ربا منع نموده است .
بنابراین در کشورهایی که جمعیت مسلمان زیادی دارند، استفاده از ابزارهای مالی متعارف مانند انواع اوراق قرضه ، چندان کاربرد، کارایی و مقبولیتی ندارد. با این حال دولت ها و شرکت های اسلامی و یا شرکت های غیر اسلامی فعال در کشورهای اسلامی که به دنبال تأمین مالی و مدیریت بدهی خود هستند، نیازمند یافتن جایگزین هایی مطابق با اصول اسلامی میباشند. در سال های اخیر رشد ابزارهای مالی اسلامی که به صکوک شهرت یافته ، بسیار چشمگیر بوده است ، به گونه ای که کشورهای غربی را نیز بر آن داشته تا توجه زیادی به این حوزه داشته باشند. به همین علت به کارگیری صکوک به عنوان ابزار فراگیر اسلامی، در کشورهای غیر اسلامی از جمله آلمان و انگلیس و در آینده ای نزدیک ، به اذعان کارشناسان بازار سرمایه مالزی، چین و ژاپن در حال رشد است . تا آنجا که بخشی از مشتریان اوراق صکوک منتشر شده را غیر مسلمانان در کشورهای غربی تشکیل میدهند. بر اساس آمار، تا پایان سال ٢٠٠٧ میلادی ارزش کل صکوک منتشر شده بالغ بر ١٠٠ میلیارد دلار عنوان شده است . کشورهای بحرین ، مالزی، دبی، قطر و آلمان به عنوان پیشگامان در این زمینه شناخته شده اند (٢٠٠٧ ,Arsalan Tarig, Dar).
٢ـ صکوک
دایره المعارف «قاموس عام لکل فن و مطلب » در مورد واژه صکوک چنین بیان میکند: «صک بـه معنـای سـند و سـفتجه (سـفته ) است و معرب واژه چک در فارسی است . اعراب این واژه (صکوک) را توسعه دادند و آن را بر کلیـه انـواع حوالجـات و تعهـدات بکـار بردند. آنها این واژه را بر کتاب به صورت عام و بر سند اقرار به مال ، به صورت خاص اطلاق کردند. در عرف عـرب ایـن واژه ، حوالـه ، انواع سفته ، سند و هرآنچه که تعهد یا اقراری از آن ایفاد شود را شامل مـیشـود. واژه هـای صـک الوکالـه بـه معنـای وکالـت نامـه و صک الکفاله به معنای کفالت نامه نیز در زبان عربی رواج یافته است » (نجفی،١٣٨۵).
قحف (١٩٩٧ ,Kahf)، الگاری (١٩٩٧ ,Elgari) و زرقا (١٩٩٧ ,Zarqa)، حق و عباس (١٩٩٩ ,Abbas &Haque ) ایده های اصلی در زمینه انتشار صکوک را ارائه نمودند. همچنین سویلم (٢٠٠٠ ,Al-Suwailem) و الگامل (٢٠٠٠ ,El-Gamal) به دقت عامل عدم اطمینان را در حوزه نظام مالی اسلامی مورد بررسی قرارداده اند (٢٠۶-٢٠۴ .] ,٢٠٠٧ ,Dar &Arsalan Tariq ).
ایده اولیه انتشار اوراق اسلامی به دهه ١٩٨٠ بر میگردد. در آن زمان تلاش های زیادی توسط بانک های اسـلامی جهـت غلبـه بـر مسئله نقدینگی صورت گرفت . در حقیقت این ایده ناشی از ایده دیگری بود که در دهه ١٩٧٠ در آمریکا شـکل گرفتـه بـود. در آن زمان افراد و سازمان ها به دلیل افزایش رقابت بین نهادهای مالی به دنبال روش های نوین تأمین مالی بودند و در همین راستا تأمین مالی از طریق بانک را به تأمین مالی از طریق بازار سرمایه تبدیل کردند. از طرف دیگر بانک ها نیز با این کار به دنبال کسـب درآمـد بیشتری بودند، یعنی علیرغم اینکه تأمین مالی از طریق وام های بانکی ارزانتر بود، ولی بانک ها به امید جـایگزینی کـارمزد، درآمـد و بدست آوردن سهم بیشتر از بازار، خود به عنوان محرک اصلی توسعه این بازار عمل میکردند. تبدیل داراییها بـه اوراق بهـادار بـه عنوان یکی از ابزارهای جدید در عرصه تأمین منابع مالی و همزمان با آن کاهش ریسک نهادهای مالی طراحـی شـد. بـا اسـتفاده از این ابزار، نهادهای مالی و غیر مالی میتوانستند سبدی از داراییهای با درآمد ثابت را فروخته و در نتیجه به منابع مالی ارزانتر و بـا ریسک کمتر در مقایسه با استقراض مستقیم دست یابند.
در جولای ١٩٨٣، بانک مرکزی مالزی به عنوان پیشگام در این زمینه ، از اوراق بهادار دولتی یا اسناد خزانه که بهره پرداخت میکردند استفاده نکرد و به جای آن از اوراق بدون بهره به نام گواهی سرمایه گذاری دولتی استفاده نمود. نرخ سود این اوراق از رابطه ثابتی تبعیت نمیکرد و بیشتر متکی بر ملاحظات کیفی طرح بود. برای تعیین نرخ بازدهی، معیارهای مختلفی مانند شرایط کلان اقتصادی، نرخ تورم و نرخ بازدهی سایر اوراق بهادار مشابه مورد توجه قرار میگرفت ؛ بدین ترتیب شبه ربوی بودن سود به ظاهر بر طرف میشد و افراد مسلمان اقدام به خرید این اوراق مینمودند. (پهلوان و رضوی، ١٣٨۶، ص ١٠).
در دهه ١٩٩٠، همزمان با گسترش ساختارهای مختلف معاملات مالی توسط بانک های اسلامی، ایده استفاده از ابزراهای مالی اسلامی نیز تشدید شد. به دنبال آن متخصصان مالی در کنار علمای دینی اقدام به مطالعه راهکارهای مناسب نمودند. ایده انتشار صکوک اجاره برای نخستین بار توسط منذر قحف در مقاله معروف وی با عنوان «استفاده از اوراق اجاره دارایی برای پوشش شکاف بودجه » در سال ١٩٩٧ مطرح شد و پس از بررسی جزییات ، عملیات انتشار آن آغاز شد. (پهلوان و رضوی، ١٣٨۶، ص ٢٣).
استفاده از عبارت صکوک برای ابزارهای مالی اسلامی برای نخستین بار در سال ٢٠٠٢ در جلسه فقهی بانک توسعه اسلامی پیشنهاد شد. بعد از آن سازمان حسابداری و حسابرسی نهادهای مالی اسلامی ٧ اقدام به معرفی ١۴ نوع صکوک سرمایه گذاری نمود.
منظور از صکوک سرمایه گذاری صکوکی است که سرمایه گذاران با خرید آن انتظار کسب انتفاع دارند. بر اساس تقسیم بندی این نهاد مالی ١۴ نوع صکوک سرمایه گذاری به شرح زیر وجود دارد:
١. صکوک اجاره
٢. صکوک استصناع
٣. صکوک مشارکت
۴. صکوک مرابحه
۵. صکوک سلم (سلف )
۶. صکوک مضاربه
٧. صکوک مزارعه
٨. صکوک مساقات
٩. صکوک مغارسه
١٠. صکوک حق الامتیاز
١١. صکوک نماینده سرمایه گذاری
١٢. صکوک مالکیت دارایی(هایی) که در آینده ساخته میشود.
١٣. صکوک مالکیت منافع دارایی(های)موجود.
١۴. صکوک مالکیت منافع دارایی(هایی) که در آینده ساخته میشود.
در حالت کلی میتوان صکوک را اوراق بهادار مبتنی بر دارایی (و نه با پشتوانه دارایی)، با درآمد ثابت یا متغیر، قابل معامله در بازار ثانویه و مبتنی بر اصول شریعت دانست .
٣- صکوک مشارکت
یکی از مهمترین انواع صکوک معرفی شده «صکوک مشارکت » میباشد. «صکوک مشارکت » در حقیقت اوراق بهاداری است که دارنده آن به صورت مشاع ، مالک بخشی از منافعی است که ناشی از اجرای یک طرح یا پروژه سرمایه گذاری است . مدت قرارداد مشارکت مشخص است و میتوان سود اوراق را در ابتدای دوره ، انتهای دوره ، با سررسیدهای ماهانه ، فصلی یا سالانه پرداخت کرد.
از آنجا که صکوک مشارکت اوراق بهاداری است که بیانگر مالکیت مشاع فرد است ، میتوان آن را در بازار ثانویه و به قیمتی که توسط عوامل بازار تعیین میشود، معامله کرد. این نوع صکوک نیز همانند برخی از ابزارهای مالی در برخی از کشورهای اسلامی به مرحله اجرا رسیده و چند سالی است مورد استفاده قرار می گیرد. ایران و سودان از پیشگامان انتشار اینگونه اوراق بوده اند. در ایران ، قانون حاکم بر این اوراق ، قانون اوراق مشارکت مصوب ١٣٧۶ میباشد. ماده ٢ قانون اوراق مشارکت این اوراق را به صورت زیر تعریف نموده است :
«اوراق مشارکت (صکوک مشارکت ) اوراق بهادار با نام یا بینامی است که به قیمت اسمی مشخص برای مدت معین منتشر میشود و به سرمایه گذارانی که قصد مشارکت در طرح های سودآور تولیدی، ساختمانی و خدماتی را دارند واگذار میگردد.
دارندگان این اوراق به نسبت قیمت اسمی و مدت زمان مشارکت ، در سود حاصل از اجرای طـرح مربـوط شـریک خواهنـد بود». همچنین استاندارد شماره ١٨ AAOFIF صکوک مشارکت را بدین صورت تعریف نموده است :
«صکوک مشارکت ، اسناد و گواهیهای دارای ارزش یکسان هستند که بر اساس عقد مشارکت ایجاد شده اند و در آن یکی از طرفین یا شخص ثالثی مدیریت عملیات را بر عهده میگیرد».
در اوراق مشارکت ، ناشر بخشی از سرمایه مورد نیاز را خود تهیه نموده و بخش دیگر را از طریق انتشار اوراق مشارکت تأمین میکند. در واقع دارندگان اوراق مشارکت به صورت مشاع و به تناسب سرمایه آورده شده با ناشر در یک فعالیت اقتصادی وارد شده و در سود حاصل نیز شریک میشوند. دارندگان صکوک به میزان سهم خود از مشارکت ، مالک طرح یا داراییهای آن میشوند. از آنجا که امکان عملی، جهت مدیریت پروژه یا طرح توسط دارندگان اوراق وجود ندارد، لذا ناشر یا هر شخص دیگری که وی معرفی نماید به عنوان وکیل صاحبان اوراق مشارکت مدیریت طرح را بر عهده خواهد داشت . بنابراین ، اوراق مشارکت سندی است گویای مالکیت دارنده آن ، نسبت به بخشی از یک دارایی حقیقی که متعلق به دولت ، شرکت های تعاونی یا خصوصی است و تا سررسید اوراق ، هر نوع تغییر قیمت دارایی متوجه صاحب اوراق مشارکت خواهد بود.
باید توجه داشت که بازدهی صکوک مشارکت همانند صکوک مضاربه و برخلاف صکوک «سلف »، «اجاره » و«استصناع » که بازدهی تقریبا ثابتی دارند، متغیر است . البته برخی از انواع صکوک مشارکت را نیز میتوان طراحی کرد که دارای درآمد ثابتی باشند مانند صکوک مشارکت ، تسهیلات رهنی و صکوک مشارکت در اجاره .
۴ـ وقف
وقف در لغت به معنی ایستادن ، فرونشاندن و حبس کردن مال برای کارهای نیک آمده است ؛ و در اصطلاح ، تحبیس و تلبیس مال را وقف گویند. بنابراین ، عقد وقف عقدی است که به موجب آن فردی عین مال خود را تحبیس کند، و منافع آن را جهت صرف در راه هایی که مشخص میکند، رها نماید (موسویان ، ١٣٨۶، ص ١۵٣). وقف تنها منحصر به اسلام نیست و حتی دین یهود نیز به آن توصیه نموده است . در زبان عبری از وقف به عنوان واژه مقدس «برای خداوند» یاد شده است و از آن به عنوان یکی از راه های مهم برای آمرزش روز آخرت یاد شده است (چمران ، ١٣٨٠، ص ٣۵). از همین رو است که در بسیاری از کشورهای غربی صندوق های وقفی به سرعت در حال رشد هستند.

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
word قابل ویرایش - قیمت 12700 تومان در 21 صفحه
127,000 ریال – خرید و دانلود
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد