مقاله تحلیل سلسله مراتب بر هویت معماری مسکونی سنتی و تاثیر آن بر معماری مسکونی امروزی(نمونه موردی خانه زینت الملک شیراز)

word قابل ویرایش
16 صفحه
دسته : اطلاعیه ها
8700 تومان

تحلیل سلسله مراتب بر هویت معماری مسکونی سنتی و تاثیر آن بر معماری مسکونی امروزی(نمونه موردی خانه زینت الملک شیراز)
چکیده :
خانه به زبان کارکردگرایانه و با منطق مالینوسکی، خانه نوعی «نیاز زیستی» است که «فرهنگ خانه» برای پاسخگویی به این نیاز شکل گرفته است و در کلیت نظام اجتماعی و فرهنگ انسانی ادغام و سازگار شده است . هویت ، واژهای بسیار ساده اما با مفهومی بسیار پیچیده است .بحث درباره هویت در شاخه های مختلف علمی مورد توجه قرارگرفته است .اهداف این مقاله،مفهوم خانه و مسکن و شناسایی مؤلفه های هویت سازی در معماری سنتی خانه های ایرانی وبررسی چگونگی ظهور مؤلفه های هویت ساز در عناصر معماری سنتی خانه های ایرانی و همچنین بررسی تاثیر هویت معماری مسکونی سنتی بر هویت معماری مسکونی مدرن . روش تحقیق مقاله مبنی بر مطالعات اسنادی براساس مرور و مستندات مربوط به نظریه های مرتبط با موضوع خانه و مسکن و هویت آن صورت گرفته است .در جریان یک بررسی کتابخانه ای ،مقالات پژوهشی و کاربردی و بررسی مقاله ها و گزارشات در زمینه خانه و مسکن و هویت سنتی آن همچنین نتایج بررسی موردی و یا گزارشات چاپ شده در مجلات علمی پژوهشی داخلی و خارجی در زمینه تعریفی از خانه ومسکن هویت و هویت سازی در معماری داده شده و سپس نمونه ای از این خانه های سنتی به نام خانه ی زینت الملک شیراز، مورد مطالعه قرار گرفته است و نتیجه ی حاصل از این بررسی نشان می دهد که در طراحی خانه های سنتی ایران ، معمار آشنایی کامل با مؤلفه ها ی هویت ساز یعنی ارزشها ی ملی و دینی و…دارد شیوه هایی را در معماری وارد نموده است و در نهایت به بررسی تاثیر هویت معماری سنتی بر معماری امروز پرداخته ایم .

کلید واژه :
تعریف و مفهوم هویت ، خانه،مفهوم سلسله مراتب ،عناصر هویت ساز خانه سنتی،خانه زینت الملک شیراز،تاثیر خانه سنتی بر مسکن امروز

١- مقدمه:
سالهاست که سخن از حفظ ، احیاء و باز زنده سازی ارزشهای گذشته است و همه صاحبنظران متفق القولند که حفظ ارزشهای اجتماعی و فرهنگی موجب هویت ملی است . .از این گستره ، معماری که از پر اهمیت ترین عناصر ارزشی هر ملت است ، سهم بسزائی دارد و غور در این معنا در حیطه معماری بعهده معماران این عصر گذاشته می شود .
با بررسی و تحلیل الگوهای تاریخ معماری ایران و عناصر اصلی تشکیل دهنده آنها این نتیجه حاصل می شود که این عناصر و الگوها اگر چه هر میعک مادرری داویرن ه سمرعزیمنیی ن اخزلق تاشردیه اند لکن با حضور ممتد در دوره های بعدی ، تکامل و پالایش یافته و دارای هویتی مستقل از زمان شده اند .
مفهوم عامی را از یک الگو و یا یک عنصر در معماری ارائه می کنند که شأن تجریدی یافته و دارای تصویر ذهنی و حامل بار خاطره عاطفی است .
بر این اساس عنصری هویت بخش در ساختار فرهنگی شمرده شود، چنانچه همگونی فرهنگ و معماری در آثار معماری جهان مشاهده می شود .اما اینکه در معماری سنتی، چگونه مؤلفه های هویتی جامعه سنتی در عناصر معماری آن تجلی یافته است ؛در این راستا در ابتدا، لزوم یافتن معنای هویت و مؤلفه ها ی آن کاملاً محسوس است .
١- تعاریف خانه از دیدگاه فیلسوفان :
واژه نامه معین :١- اتاق ، بیت ٢- سرای ،دار ٣- جائی که در آن زیست کنند ، منزل ، مأوی .خانه درزبان لاتین از واژه HOME گرفته شده و به معنا ی خانه ، محل سکونت ،خلوت ،پناهندگی و استراحت است ودر این راستا لوکوربوزیه خانه را چنین تعریف کرده است : خانه پوششی است که در تطابق با برخی شرایط رابطه صحیحی را بین محیط خارج و پدیده های زیستی انسان بر قرار می کند .
٢- مفهوم خانه ،
مسکن ، منزل :
در زمینه مفهوم خانه،کوپر مارکوس (١٩٩۵) با بیان تجربه ها و نمونه های مختلف به بررسی مفهوم نمادین خانه پرداخته است و بیان می دارد که گونه ای از ارتباطی نمادین میان خود و خانه در ذهن بشر وجود دارد( & Marcus ١٩٨۶, Sarkissian).مسکن در لغت فارسی به معنی محل سکونت و آرامش است (معین ،١٣۶٢،۴١١۴) . جائی است که در مقابل فضاهای متنوع و پر سر و صدا قرار دارد ، محلی است که مردم پس از تلاش روزانه دور از هیاهوی ناشی از کار و فعالیت برای استراحت و زیست سالم به آنجا پناه می آورند . معنی منزل نیز یعنی محل فرود و نزول (معین ،١٣۶٢،۴٣٩٠) . منزل یعنی محلی که مردم برای فراغت از کار ، برای خواب ، استراحت و زندگی در کنار خانواده برآن فرود می آیند .
٣- سلسله مراتب :
از اصول معماری ایران ، وجود نظام ترتیب و توالی در جایگیری فضاها و عملکردها و وقوع فعالیت ها، دیدها و حرکتهاست ، ترتیب و توالی فضاها از این باور نشئت می – گیرد که در سیر تدریجی فضاها تا رسیدن به فضای مقصد درک و احساس در یک جریان پیوسته رشد و کمال و آماده سازی برای نیل به شاهد مقصود قرار میگیرند.
وجود سلسله مراتب در معماری، به نحو بارزی در ارتباط با مفهوم محرمیت در فرهنگ ایرانیان میباشد.
محرمیت در این معماری، فضاهایی با روحیه و کارکردهای گوناگون میآفریند و آنها را به بخش های عمومی، نیمهعمومی، خصوصی و نیمه خصوصی تقسیم میکند.
پــس از گذشــتن از سلســله مراتب شهر و رسیدن به خا نه ورود به آن نیز دارای سلسله مراتبی است . در خانه ایرانی شــخص پــس از گــذر از در بــه فضای هشتی میرسـد کـه نیمـه ع مومی ا ست و نی مه ای ستا، سپس از دالان مـیگـذرد و بـه حیاط خانه میرسد. حیـاط بـه عنــوان یــک فضــای واســط بــه ف ضاهای پیرا مون خویش مع نی داده و روابـــط عملکـــردی و مراتب بعدی دسترسی را سامان میبخشد. ایوان نیمه خصوصـی، نیمه باز و سپس اتاق (خصوصی – بســته) در لایــههــای بعــدی بدنه حیاط قرار میگیرند. در خانه ایرانی نیز شخص گذر از کل به جزء را در ارتباط با فضا و زمان در مـییابـد. در تعریف سلسله مراتب فضا، نور نیز نقش عمده ای دارد. حیـاط کاملاً رو شن و ف ضای حر کت و فعالیت است . ایوان سایه است و ف ضایی نی مه پو یا و نی مه ایستا ست و برای سکون موقتی به کـار مـیرود و در نهایـت ا تاق که تار یک ا ست و نق طه نهایی مسیر حرکت است .
۴- مفهوم هویت :
مفهوم هویت از منظر برخی صاحب نظران نیز قابل توجه خواهد بود .اریکسون ( جامعه شناس )مفهوم هویت را قائل به دو بخش می داند؛ اول یکی شدن با خود و دیگری مشارکت با دیگران در بعضی از اجزای ذاتی .احمد اشرف از جمله صاحب نظران اسلامی هویت را به معنای هستی و وجود میداند، چیزی که وسیله شناسایی فرد باشد، یعنی مجموعه ویژگی های فردی و خصوصیات رفتاری که از روی آن فرد به عنوان یک گروه اجتماعی شناخته شود و از دیگران متمایز شود .
جامعه شناسان هویت ملی را نوعی احساس خود بودن جمعی دانسته اند ؛یعنی با دیگران تفاوت داشتن و در عین پیوندیا حتی آمیختگی، جدایی و فاصله را نگه داشتن است . .با توجه به ماهیت وحدت بخشی هویت ملی، در ادامه به بررسی مؤلفه های مفهوم ساختمان هویت معماری مسکونی سنتی و تاثیر آن در جوامع امروزی خواهیم پرداخت .
۵- هویت ملی ایرانی- اسلامی و
نمود آن در معماری سنتی:
هویت ایرانی اسلامی پیش از مشروطه را می توان ترکیبی از فرهنگ ایرانی و اسلامی دانست .به همین سبب از جمله مولفه های هویت ( ملی )ایرانی-اسلامی ارز ش ها و هنجارهای ملی مثل مهمان نوازی و جوانمردی، میراث فرهنگی مثلهنرهای سنتی،اسطوره های ملی مثل رستم ، نما دها ی ملی مثل پرچم ، ویژگی های جغرافیایی مثل اقلیم ، بعد دینی و باورهای مذهبی مثل عقاید، مناسک و آیی نها ی مذهبی خواهد بود ۴. در این قسمت این سوال مطرح است که عوامل شکل دهنده هویت چگونه در معماری نمود می یابند .گاه هنرمند برای هویت بخشیدن به اثر هنری خود، از الگوهای اصیل گذشته بهره می برد .با این گسترش ، مفهوم سبک که در آغاز برای تحلیل تاریخ هنر و تعیین هویت اثر هنری به کار گرفته شده بود، نقشی فعال در آفر١ینش اثر هنری بر عهده می گیرد .
شیوه دیگری که در هویت سازی اثرمعماریکاربرد دارد استفاده از نمادهاست .مردم هر فرهنگی با توجه به گذشته و تاریخ خود، نمادها و سمبل های گاه هویت سازی دارند . ٢ که از جمله این نمادها می توان به نمادهای ملی و دینی اشاره کرد.

طبق نظر «دکتر پیرنیا »ویژگی های معماری ایرانی شامل پنج اصل مردم واری( که شامل توجه به تناسبات و …است نمودی از عوامل روانشناسانه در معماری است )، پرهیز از بیهودگی، نیارش ، درو نگرایی و خودبسندگی است ،که در همه بناهای سنتی به نوعی قابل مشاهده است .
نمودهای هویت در معماری را می توان به صورت زیر مرتبط با ابعاد هویت ملی دانست .تکرار الگوهای گذشته می تواند نمودی از بعد میراث فرهنگی ملی، اسطور ههای ملی و حتی نمادهای ملی باشد، استفاده از نمادها را می توان مرتبط با بعد ارزش های ملی، بعد اسطوره ها و نمادها ی ملی و در نهایت بعد دینی و باورها ی مذهبی دانست .

۶- عناصر هویت ساز معماری ایرانی در خانه زینت الملک شیراز
خانه قاجاری زینت الملک تنها خانه ای در شیراز است که کل سطحش زیرزمین دارد.
در سال ۵٩ و درهنگام جنگ تحمیلی این خانه برای مدتی جایگاه نگه داری جنگ زده های خوزستانی بوده است که در همین مدت بخشی از یکی اتاق ها دچار سوختگی می شود که اکنون بهسازی شده است .در محله ی قدیمی بالا کفت شیراز که امروزه خیابان لطفعلی خان زند از کنار آن می گذرد و درضلع غربی نارنجستان قوام ، کاخ و بنایی زیبا قرار دارد که متعلق به خاندان قوام المک بوده و به خانه زینت الملک نامور است .این بنای با شکوه به فاصله ی یک کوچه از نارنجستان قوام قرار گرفته و به وسیله ی یک راه زیرزمینی بدان مرتبط بوده است .
درباره معماری این بنا توضیجاتی ارائه داد: “پس از درب ورودی این خانه به یک هشتی پا می گذاریم ؛ هشت ضلعی از ویژگی های معماری ایرانی است . در سمت چپ این هشتی درگاه ورودی به حیات خانه قرار دارد. در حیات این بنا افزون بر ازاره های سنگی حجاری شده و مشبک کاری شده ، دو باغچه زیبا روبروی هم و قرینه، که از ویژه گی های باغ های ایرانی است ، یک حوض بزرگ از شش قطعه سنگ یک پارچه و یک حوض کوچک ، بازهم روبروی هم ، تشکیل شده است .”

الف – نمای بیرونی :
درکوچه های قدیمی شیراز
،یکسانی نمای خانه ها توجه را بیش از هر چیز به خود جلب می کند و آ نچه ما را به سوی خود دعوت می کند؛ همان سر درهای ورودی است .
از لحاظ بعد دینی این مسئله ناشی از اعتقاد به محرمیت بوده و مانع از این شده که معمار، روزنی برای ارتباط با بیرون ایجاد نماید .همچنین عدم تزیین نما درجه اهمیت به باطن در اسلام را در مقابل توجه به ظاهر آشکار می سازد و نشان از این است که در زندگی فرد مسلمان ، تأکید بیشتر بر ابعاد درونی و معنوی در مقایسه با ابعاد بیرونی و مادی است ٣. همچنین مقرنس کاری که در سقف ورودی قرار دارد به بعد دینی و اسطوره ای سلام شاره می کند.

ب – ورودی خانه :
عقب نشینی ورودی از گذر، از بعد دینی نمایانگر اعتقاد مردم به عدم تجاوز به حقوق دیگران است .قرارگیری دو سکو در طرفین ورودی،از نظر ارزش ها وهنجارهای ملی نمود ارزش گذاری به برقراری ارتباط با همسایگان و توجه به حقوق شهروندی جهت ایجاد محل های استراحت در مسیر حرکتی و در نهایت به لحاظ بعد اعتقادی ایجاد فضای مناسبی برای بدرقه وپیشواز مهمان و تازه واردان مدنظر بوده است .این سنت از لحاظ مذهب نیز نیکوست .در ورودی، در حقیقت ، کنترل کننده ارتباط داخل و خارج بناست .این مسئله سبب شده که در طراحی ورودی تمهیداتی اندیشیده شود، از جمله می توان به ایجاد اختلاف سطحی بین آستانه در و سطح گذر اشاره کرد که جهت تمایز بین دو فضا به بهترین شکل و انتقال افراد ازیک فضا به فضای دیگر با تأنی است از این مسئله در بعد هنجارهای ملی و بعد دینی (مردم واری )جای می گیرد . ۴ نکته جالب توجه در طراحی درهای خانه ها ی سنتی، مشخص شدن جنسیت مراجع از طریق قرارگیری دو کوبه با صد اهای متفاوت بم
(مردانه به نام کوبه -کلون سمت چپ ) و زیر( زنانه به نام حلقه- کلون سمت راست ) که این مسئله نشانگر اهمیت محرمیت از بعد دینی بوده است .
پ – هشتی :
در طراحی این فضا، به عنوان پیش فضای ورودی، تمهیداتی اندیشیده شده است ، از جمله می توان به لحاظ بعد دینی( اصل محرمیت )با باز شدن در منزل دید مستقیم به داخل فضای خصوصی وجود ندارد .اما از نظر بعد ارزش ها و هنجارهای ملی( مهمان نوازی و احترام به دریافت فرد از محیط )، به وجود سکوهایی اطراف هشتی جهت ایجاد فضایی مناسب برای روشن کردن شمع ، استراحت و انتظار«آیندگان » اشاره کرد ،همچنین این فضا برای ایجاد آمادگی ذهنی آیندگان برای ورود به فضای اصلی است .درحقیقت ، معمار در این مرحله با کاستن روشنایی فضا نسبت به گذر و افزایش مرحله به مرحله نور در مسیر حرکت به سمت حیاط شخص را برای دیدن فضایی جدیدکنجکاو کرده و آماده می نماید همچنین وجود کاربندی در سقف این فضا، علاوه براین که شخص مرحله به مرحله با تزیینات منزل آشنا می شود، ارتفاع محیط را به ارتفاع انسانی نزدیک می کند و شخص وارد شونده احساس حقارت نمی کند( مردم واری و بعد دینی )و در همین مرحله فرد فرصتی برای تصمیم گیری می یابد .
ت – دالان ورودی حیاط اصلی :
این خانه از یک حیاط اصلی ، حیاط اندرونی(حیاط بزرگ )تشکیل شده است .دالانی که بین هشتی و حیاط وجود دارد نیز مانند بخش های قبلی دارای عناصر هویت سازی به شرح زیر است از بعد دینی دالان ورودی به حیاط اندرونی، با پیچشی پیش از دالان حیاط بیرونی طراحی شده است .این امر ناشی از اعتقاد به محرمیت و عدم دید مستقیم از ورودی به فضای خصوصی است .
همچنین بر اساس بعد دینی و هنجارهای ملی(احترام به دریافت فرد از محیط )، معمار برای کاهش طول دالان حیاط بیرونی( عامل جداکننده دوحیاط ) که راهرویی مستقیم و طولانی است – از نظر بصری -در دو محل از آن دو گشودگی ایجاد نموده که سبب ورود نور به راهرو شده و در حقیقت عاملی در کشش شخص بیگانه، به سمت بیرونی می باشد .معمار با هوشمندی شخص را از فضای نسبتاً تاریک هشتی به سمت حیاط بیرونی می برد، سلسله مراتبی در نور پردازی ایجاد می کند و او را برای ورود به فضای پرنور حیاط آماده می کند .

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
wordقابل ویرایش - قیمت 8700 تومان در 16 صفحه
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد