مقاله مطالعه تطبیقی سرلوحه شماره های نخست روزنامه های وقایع اتفاقیه و دولت علیه ایران

word قابل ویرایش
22 صفحه
دسته : اطلاعیه ها
12700 تومان
127,000 ریال – خرید و دانلود

مطالعه تطبیقی سرلوحه شماره های نخست روزنامه های وقایع اتفاقیه و دولت علیه ایران

چکیده

روزنامه های وقایع اتفاقیه و دولت علیه ایران ، از اصلیترین روزنامه های زمان قاجار بودند. این روزنامه ها، دارای سرلوح رسمی دولت ایران در آن زمان هستند که نشان از اهمیت و رسمیبودن آنها دارد. دو هنرمند بزرگ دوران قاجار، میرزا علیقلی خویی، هنرمند مردمی و پرکار دوران قاجار سرلوح روزنامه وقایع اتفاقیه را و میرزا ابوالحسن خان غفاری(صنیع الملک )سرلوح روزنامه دولت علیه ایران را در روزنامه ها مصورکرده اند.
تلاش نگارندگان در مقاله حاضر برآن بوده تا با معرفی روزنامه های وقایع اتفاقیه و دولت علیه ایران از وجه بصری و هنرمندان آنها، به شباهت ها و تفاوت های سرلوحه این دو روزنامه با تأکید بر ارزش های بصری آنها که هدف این پژوهش نیز هست ، دست یابند. آنچه در این پژوهش مورد بررسیقرارگرفته ، اهمیت روزنامه های قاجار و تزئینات اطراف نشان رسمی دولتی است آن چنان که ، کیفیت و ظرافت تصویرها و نقش های اطراف شیر و خورشید نیز، متفاوت تصویرشده اند.
بنابر آنچه بیان شد، پرسش های این مقاله بدین ترتیب است :
هماهنگی موجود در فضای تزئینی اطراف نشان شیروخورشید، چگونه طراحیشده است .
در طراحی سرلوحه های دو روزنامه وقایع اتفاقیه و دولت علیه ایران ، چه تفاوت ها و شباهت هایی دیده میشود.
روش تحقیق به کارگرفته شده ، توصیفی- تاریخی است و روش گردآوری اطلاعات ، اسنادی و کتابخانه ای با توجه به منابع مکتوب و آثار هنری آن دوران است . نهایت ، آنچه در بخش نتیجه گیری به دست آمد این است که هر دو روزنامه دارای سر لوحه هایی خلاقانه بوده و متأثر از اتفاقات روزنامه ها هستند. افزون براینکه ، آثار میرزاعلیقلی خویی عامیانه و آثار صنیع الملک ، رسمی و درباریاند.
کلیدواژگان : سرلوحه روزنامه وقایع اتفاقیه ، سرلوحه روزنامه دولت علیه ایران ، چاپ سنگی،.
* این مقاله ، برگرفته از رساله دکتری الهه پنجه باشی رشته پژوهش هنر دانشگاه الزهرا(س ) باعنوان “بررسی تطبیقی پیکرنگاری درباری دوره متقدم و متأخر قاجار”، به راهنمایی دکتر ابوالقاسم دادور است .
** دانشجوی دکتری پژوهش هنر، دانشکده هنر، دانشگاه الزهرا(س )، تهران (نویسنده مسئول ). yahoo.com@١۴١_elaheh
*** دانشیار، دانشکده هنر، دانشگاه الزهرا(س )، تهران .

مقدمه
عصر قاجار را میتوان دورانی دانست که تأثیرپذیری از هنرهای غربی که شروع آن از دوره صفویه بود، در آن شدت گرفت . زمان ناصرالدین شاه ١ قاجار، تغییراتی در هنر این دوران رویداد، به سبب تماس گسترده ایران با اروپا و سیاست استعماری دولت های روسیه و انگلیس ، سرنوشت آن با سیاست کشورهای دیگر آمیخته شد. مجموعه این عوامل افزون بر تحولات داخلی، دگرگونیهای اجتماعی بزرگ و عمیقی را پدیدآورد. توسعه صنعت چاپ ، رواج باسمه ، بنیان گذاری مدرسه دارالفنون ، ایجاد ارتش ، پیدایش روزنامه ، فرستادن دانشجویان به فرنگ ، گسترش افکار دموکراتیک ، تماس با فرهنگ غرب و پرورش متفکرانی همچون : میرزا تقیخان
امیرکبیر٢، میرزا آقاخان و میرزا فتحعلی آخوندزاده ، تحولی را در نظم و نثرفارسی ایجادکرد. پیدایش عکاسی و تأثیر این
صنعت بر هنر نقاشی نیز، از مسائل اجتماعی تأثیرگذار بر هنر این عصر است . دوران پنجاه ساله سلطنت ناصرالدین شاه ، طولانی و به نسبت آرام بود و امکان پرداختن به امور هنری و ذوقی برای شاه ، شاهزادگان و درباریان وجودداشت .
در چنین شرایطی، دو گروه از هنرمندان رشدکردند. یک گروه ، هنرمندانی مردمی بودند که با شیوه سنتی و عامیانه برمبنای تجربیات خویش ، دست به خلق هنر میزدند.
گروه دیگر، هنرمندان درباری بودند که ریاست کارگاه یا نقاش خانه همایونی را داشته و دارای لقب نقاش باشی بودند.
این هنرمندان ، با تأثیر از رئالیسم ٣ اروپایی و سلیقه دربار، آثار خود را میآفریدند. آنچه در مقاله پیش رو مورد بررسی قرارگرفته این است که روزنامه های چاپ سنگی قاجار از تزئینات سرلوحه ها برخوردارند و هر سرلوحه با دیگر سرلوحه ها، متفاوت تنظیم شده است .
بنابر آنچه گفته شد این پژوهش که ماهیتی تاریخی دارد، درراستای مطالعه روزنامه های دوران قاجار و تزئینات و تقسیمات سرلوحه های آنها شکل گرفته است . در روزنامه های مورد بحث تزئینات ، متفاوت از یکدیگر ترسیم شده و هماهنگ با فضای تصویری دوران قاجار است . بدین منظور، در مقاله حاضر مستقیماً از سرلوحه های روزنامه های وقایع اتفاقیه و دولت علیه ایران ، استفاده شده و کیفیت تصویرهای ترسیمی هنرمندان آنها، بررسیشده است . ضمن اینکه ، چگونگی مصورشدن تزئینات و هماهنگی آنها با فضای سرلوحه روزنامه ها و تأثیر نگاه هنرمندان بر کیفیت آثار نیز، در این پژوهش تحلیل شده است . برای تحلیل ، از شیوه تطبیقی بهره گیریشده و با تکیه بر این روش ، تلاش شده است تا شباهت ، تفاوت و کیفیت آثار هم ، بررسیشوند. برای چنین تبیین و بررسیای، روزنامه وقایع اتفاقیه اثر میرزا علیقلی خویی نقاش و تصویرپرداز مردمی و روزنامه دولت علیه ایران زیرنظر میرزا ابوالحسن خان غفاری از هنرمندان تحصیل کرده چاپ و نقاشی در اروپا، گزینش شده است . آخرین موردی که در این مقاله به آن پرداخته شده ، تطبیق سرلوحه روزنامه ها است . نهایت ، آنچه در بخش نتیجه گیری به دست آمد، این بود که سر لوحه روزنامه دولت علیه ایران به قلم میرزا ابوالحسن غفاری دارای هماهنگی بیشتر بوده ، مدرن تر ترسیم شده و از وقار، تنوع تصویری، ظرافت و هماهنگی نیز برخورداراست .

روش تحقیق
این مقاله مبتنیبر روش تحقیق تاریخی- توصیفی و شیوه گردآوری اطلاعات آن هم ، ازگونه اسنادی(کتابخانه ای) است . رویکرد آن ، تطبیقی است بنابر این رویکرد، سرلوحه روزنامه ها و شباهت و تفاوت و تزئینات آنها با یکدیگر تطبیق داده شده است . درپایان هم ، تطبیق خصوصیات سرلوحه ها و نتیجه برتری کیفیت و ظرافت تصویری سرلوحه روزنامه دولت
علیه ایران اثر میرزا ابوالحسن خان غفاری مشخص میشود.

پیشینه پژوهش
چاپ سنگی، بخشی از هویت و فرهنگ ایرانی در دوران قاجار است . روزنامه های چاپ سنگی معمولاً با کتاب های این
دوران بررسیشده اند. فشارمهاجر(١٣٨۴) درکتاب “هنرمند ایرانی و مدرنیسم “، به این نتیجه رسیده که علت استفاده از چاپ سنگی، شباهت آن با خط نسخ است که مورد پذیرش ایرانیان بوده است . ضمن اینکه ، تزئینات اطراف صفحه عنوان روزنامه ها نیز، متأثر از فضای تصویری و فرهنگی دوران قاجار است . هاشمی دهکردی(١٣۶٣)، در مقاله خود تزئینات اطراف شیروخورشید را برگرفته از فضای نقوش تذهیب و تشعیر میداند. جلالی جعفری(١٣٨٢) در کتاب “نقاشی قاجاریه نقد زیباییشناسی” که بخشی از پایان نامه دکتری اوست ، کادرهای دوره قاجار را متأثر از فضای سنتی معماری ایران دانسته و براین باور است که هنرمند قاجار آن را همواره آگاهانه به کارگرفته است . ذکاء(١٣۴٢و ١٣٨٢)، حسینی(١٣٧٧) و اولریش مارزلف ۴(١٣۴٧) نیز، در پژوهش های خویش درباره چاپ ، آثار میرزا ابوالحسن خان صنیع الملک و میرزا علیقلی خویی را ارزیابی و بررسیکرده اند.
با این همه ، آنچه موضوع این پژوهش را از دیگر پژوهش ها متمایزمیکند این است که در مقاله پیش رو کوشش شده تا با رویکردی تطبیقی و بهره گیری از پژوهش های یادشده ، سرلوحه روزنامه های دولت علیه ایران و وقایع اتفاقیه بررسی و تزئینات آنها و کیفیت و نگاه هنرمندان مورد تطبیق قرارگیرد.

پیشینه چاپ سنگی در ایران
کتاب های فارسی پیش از اینکه در ایران به چاپ رسند، درکشورهایی مانند: هندوستان (بمبئی وکلکته مصر(قاهره )، اروپا(لندن ،پاریس ،رم ) وترکیه (استانبول ) چاپ میشده اند.
نخستین چاپخانه سنگی، زمان محمدشاه قاجار در ایران ، آغاز به کارکرد. پس از احداث آن ، چاپخانه های دیگری پاگرفتند که سیستم حرکت آنها ابتدایی و شبیه چرخ چاه بود(شهریباف ، ١٣۶٨: ١۴١-١۴٠). پیش ازآنکه اصطلاح مطبعه و چاپخانه در ایران رایج شود، اصطلاحات باسمه ، باسمه خانه ، باسمه چی،کارخانه ، دارالطباعه و مطبع رایج بوده است (افشار،١٣۴۵: ٢٨). چون پیدایش کتاب های چاپ سنگی و استفاده از عناصر بصری برای پیام رسانی و انتقال مفاهیم و محتوای کتاب به مردم ، پدیده ای مهم و مؤثر در حیات فرهنگی و هنری کشور است و ازآنجاکه میتوان از تجارب هنری آن برای رسیدن به زمینه های تازه بهره برد، هرگونه بررسی دقیق هنری در این باره ، سودمند به شمارمیرود. بررسیای کوتاه و اجمالی در این زمینه نشانگر آن است که حرکت کتاب سازی و کتاب آرایی چاپ سنگی، دقیقاً مبتنیبر حرکت های پیشین کتاب سازی و کتاب آرایی بوده است . همچنین ، کاربرد عناصر بصری و سایر اصول از همان مبانی هنری دوره های گذشته همچون استفاده از سطر، جدول ، کتابت و تصویرگری مخصوص صفحه های ویژه و مناسبت های معین ، پیرویمیکنند. درباره تزئین صفحات هم ، عناصر بصری با جلوه ای تازه تکرارشده اند.
باتوجه به حذف رنگ در تذهیب و آرایش صفحات ، از طراحی
و اسلیمی و ختایی و امثال آنها بهره گیریشده است . نکته مهم دراین باره ، مسأله بیان تصویری و مجلس سازی است بکنه ابرضحمذن ف حرنفگ ظ ، اتهزمئیینات ت ،صلبوایس ر وافرتاأدکیودبنباری سساادخگتیمان رهاح محدود یا بسیار خلاصه شده است . درعوض ، بر قدرت طراحی و بیان تصویری تأکیدشده است . به گونه ایکه در این زمینه ، ً
شیوه های طراحی کاملا براساس زمانه قاجار تصویرشده اند.
آرایش سرلوحه در روزنامه های چاپ سنگی دوران قاجار
آرایش صفحه های روزنامه در چاپ سنگی همراه تزئینات درون آن وکلیه فنون دیگری که درآنها به کارمیرفت ، برگرفته
از کتاب ها و نسخه های خطی دوره های گذشته بود. تأثیر هنر غربی که اواخر دوره صفوی شروع شده بود، دوره قاجار
به اوج خود رسید. شیوه اروپایی، افزون بر نقاشیها و تصاویر کتاب ها، بر تذهیب و گل و بوته سازی کتاب آرایی هم ، کارساز بود. قاعدتاً این تأثیر به کتاب های چاپ سنگی هم منتقل شد
و آنها را نیز، تحت تاثیر خود قرارداد. این امر، امکان آن را فراهم میآوردکه صفحه بزرگی از متن ، روی لوح سنگی چاپ شود و خود، زمینه تازه ای را برای هنر نقاشی قاجار پدیدآورد(فریه ،١٣٧۴: ٢٣٠). در هنرکتابت ایرانی، هماهنگی
چشم نواز و ارزشمندی بین عناصر اصلی؛ نگاره ، متن ادبی، خوش نویسی و تذهیب و حاشیه ها و دیگر تزئینات صفحه در طول قرن ها، صیقل مییابد که این وابستگی و ارتباط محکم ، به هماهنگی ارزشمند اجزا با یکدیگر منجرمیشود.
بیشترین خطی که دوره قاجار رایج بوده ، نستعلیق است .
ازنظر فنی، هماهنگی نستعلیق با خط فارسی به دلیل سه ویژگی آن : ١. گردی و قوس فزاینده ، ٢. کاربرد متناسب و مشخص پهنا و کلفتی متغیر خط و ٣. انعطاف پذیری افزوده شده به شکل و ترکیب عمودی حروف است .
سیر طبیعی خط نستعلیق به گونه مشخص و عینی، توانایی آن را داشت که آهنگ شعر فارسی را در خود بازتاب دهد. ورود صنعت چاپ به ایران و پذیرش و استقبال از چاپ سنگی به خاطر شباهت آن به نسخه های خطی، سبب شد تا خوش نویسان گوناگونی ظهورکنند که بیشتر با خط نستعلیق برای کتاب ها و نشریه های چاپ سنگی خوش نویسیمیکردند (افشارمهاجر،١٣٨۴: ١۴٠-١٣٩).
در چاپ سنگی، عنصر خط بسیار مهم است و ازنظر فنی، با روش چاپ سنگی تطابق بیشتری دارد. برای نشان دادن
سایه روشن و مشخص شدن حالت سه بعدی عناصر تصویری، از تکرار خطوط کنار یکدیگر استفاده میشده است . بدون آنکه ، تلاشی برای ایجاد پرسپکتیو مانند نقاشیهای غربی که هم زمان با آنها کارمیشد، مد نظر باشد. حالت سه بعدی عناصر موجود در تصویر، با تکرار خطوط کنار یکدیگر تداعیمیشود. این حالت ، چیزی نزدیک به سطح است .
نور، معمولاً از روبه رو بوده جاییکه چشم تماشاگر تصویر ِ
قرارگرفته ، نور بر تصویر تابانده میشده است . هیچ گاه ، سایه های شدید و طولانی در این تصویرها دیده نمیشد آن چنان که ، تأثیرگذار و چشم نواز هم بوده است . نخستین صفحه از روزنامه صفحه عنوان ، نامیده میشد. معمولاً در این صفحه ، عنوان به خط نستعلیق و یا انواع خطوط همراه با طراحیهای تزئینی نوشته میشد و مطالب روزنامه هم ، با این صفحه آغازمیگردید. این صفحه ، همیشه تزئینات بسیار جالبی داشته و بیشتر، بین یک سوم تا دوسوم صفحه را دربر
میگرفته است . این تزئینات ، معمولاً با تذهیب و گاه استفاده از نقش های تشعیر ساخته میشد. نقش ها بیشتر شامل گل و بوته های ختایی و اسلیمی همراه با شکل سازیهایی از حیوانات به ویژه شیروخورشید که نشان رسمی دولت ایران با نقوش هندسی و تذهیب است ، بودند(هاشمی دهکردی،١٣۶٣: ٩۵).
براساس علم نجوم ، نشان دولت علیه ایران را شمس در اسد که همان شیروخورشید باشد، قرارداده اند(اصغرزاده ،١٣٨٧:
۴۵-۴۴). نشان شیروخورشید به طور رسمی از زمان محمدشاه قاجار، به پیروی از دولت های اروپایی که هریک نشان ویژه ای داشتند، به عنوان نشان رسمی دولت ایران استفاده شد(افشار مهاجر،١٣٨۴ : ٨٨). شکل شیر وخورشید، درترکیب کلی سرلوحه ها نمایشی است . بدین معنی که نقش ها در وسط و دوطرف ، به صورت مثلث یا نیم دایره است . بالای سرلوحه را تارک یا تاج میگفتند. چراکه نقش آن به تاج شباهت داشت .
پائین سرلوحه ، عموماً کتیبه ای بود که بر آن بیشتر بسم الله الرحمن الرحیم و یا به گونه خلاصه ، بسم الله نوشته میشد(هاشمی دهکردی،١٣۶٣ :٩۵). بیشتر این تصویرها، درون طرح خاصی همراه با عناصر بصری شامل : ترنج ، سرترنج ، لچک ،گوشواره و شمسه تزئین میشده است . همان گونه که مارزلف میگوید «صنعت مشخصه این گونه تصویرپردازیها این است که چون یک دوره از مجالس تصویر حکم نمونه را مییابد و تثبیت میگردد، تقلیدهایی که ازآن پس در تصویرها میشود تنها با اختلافاتی بس ناچیز است .»(مارزلف ،١٣۴٧: ٣٨). نقاش دوره قاجار، کادر برخی از آثار خود را برحسب فضای معماری
سنتی مشخص میکند. بدین سبب ، در بیشتر آثار نقاشی این دوره باتوجه به تاقچه ها و معماری آنها ضلع بالایی، کادری قوسی شکل دارد. ریشه این کار میتواند در قوانین معماری سنتی ایران باشد که درباره شکل های قوس دار همچون
ورودی مسجدها و شبستان ها مشخص میشد. ذوق و قریحه هنرمند ایرانی در صفحه آرایی پیوند نوشته ،کادر و تصویر از این مورد جدانیست به گونه ایکه ، نگارگر نقش مؤثری را در کادربندی و گزینش نوع کادر دارد(جلالیجعفری،١٣٨٢: ۴٨-۴٧). ادراک هندسی کادر در نقاشی قاجار، برگرفته از فضاهای سنتی معماری ایران است و هنرمند آگاه این دوره ، از آن برای تزئین کتاب ها نیز، بهره میگرفته است .

روزنامه وقایع اتفاقیه و روزنامه دولت علیه ایران
روزنامه وقایع اتفاقیه پانزده سال پس از کاغذ اخبار، اولین روزنامه فارسی، در سومین سال سلطنت ناصرالدین شاه با تشویق و همت میرزاتقیخان امیرکبیر منتشرشد. وزیر دانشمند ناصرالدین شاه ، امیرکبیر، برای بیداری ایرانیان به
اقدامات بزرگی دست زد. انتشار روزنامه وقایع اتفاقیه هم زمان با احداث مدرسه بزرگ دارالفنون ۵ ازاین موارد است . پس از شهادت امیرکبیر به دستور میرزاآقاخان نوری(١٢۶٧ه .ق )، روزنامه وقایع اتفاقیه ، با مدیریت میرزا جبار ناظم المهام ، آغاز به کارکرد. نخستین شماره این نشریه ، روز جمعه پنجم ربیع الثانی(١٢۶٧ه .ق )، با جمله یا اسدالله غالب و شیروخورشید رقم شده که در دوطرف آن صورت دو درخت نقش بسته بود.
وسط آن هم عنوان روزنامه ، اخباردارالخلافه ، همراه با فرمانی
از ناصرالدین شاه چاپ شد(صباگردی مقدم ،١٣٨٩: ١۵). از شماره دوم این روزنامه دوستون بدون تصویرسازی است .
تنها، تصویرسازیهای موجود در این روزنامه ، تصویرهای شیروخورشید هستند که معمولاً در یک سوم ابتدای صفحه اول قرارگرفته اند. در هر شماره ، نحوه تصویرسازی این شیروخورشیدها تغییرمیکرده است . از نظر چگونگی صفحه آرایی نیز، این روزنامه به نسبت شیوه ثابتی داشته و تا پایان نیز، به همان روش صفحه بندی شده است . خرید روزنامه
وقایع اتفاقیه برای تمام امرای دولت ، حاکمان ، مباشرین ، اعیان و تاجران و صاحب منصبان نظام ، اجباری بوده است .
مسلم است که هدف امیرکبیر از راه اندازی این روزنامه آن بودکه تمام کسانی که به گونه ای در انجام امور دولتی دخالت دارند، افرادی آگاه و آشنا به پیشرفت های ممالک خارج باشند. از روزنامه وقایع اتفاقیه درکل ۴٧١ شماره انتشاریافت . شماره ۴٧١ این روزنامه ، ٢٨محرم ١٢٧٧ه .ق . با نام وقایع ، زیرنظر میرزابوالحسن خان ، منتشرشد.
روزنامه وقایع از شماره ۴٧٢ در تاریخ ۵ صفر١٢٧٧ ه .ق ، به نام روزنامه دولت علیه ایران که اولین روزنامه مصور دولتی است ، تغییر نام یافت و مسئولیت رسمی آن هم به میرزاابوالحسن خان غفاری واگذارشد. پس از این شماره اداره
روزنامه تابع وزارت علوم شد که تا شماره ۵٩٢ یعنی ١٢٠ شماره ، منتشرشد. این نخستین روزنامه مصوری بود که در
تهران انتشاریافت (آرین پور،١٣۵٣: ٢٣٨). میرزابوالحسن خان غفاری، روزنامه را به تصویرهایی بسیار عالی مصورساخت و افزون بر اخبار درباری، تصویرهایی نیز از رجال ، شاهزادگان و حاکمان در آن ترسیم کرد. شیوه صفحه آرایی این روزنامه متنوع است . ستون بندی آن هم به صورت افقی و عنوان ها به گونه عمودی کنار متن قرار گرفته اند. سراسر روزنامه به خط نستعلیق است و عنوان ها و متن به آسانی، قابل تشخیص و جدا ازیکدیگر هستند. تصویرها به گونه ای زیبا، لابه لای نوشته ها جای دارند. تصویرهای شیروخورشید در این روزنامه ها، هماهنگ تر از روزنامه وقایع اتفاقیه طراحیشده اند که شاید به دلیل ثابت کردن درایت صنیع الملک است . تزئینات مدرن این روزنامه ، به گونه زیبایی در سرلوحه ، عنوان و متن مطرح شده است . انتشار روزنامه مدت بسیاری طول کشید آن چنان که ، ١٩۶ شماره از آن منتشرشد(صدرهاشمی،١٣٧٧: ٣-٢). تنوع در طراحی نشان شیروخورشید، در چشم و ابروهای خورشیدها دیده میشود.
به ظاهر، نشان شیروخورشید تنها در روزنامه های دولتی قابل مشاهده است و روزنامه های خصوصی حق استفاده از این نشان را نداشته اند. این نشان ، گاه با تصویرها و نقش هایی مانند شاخه های زیتون ، درخت و فرم های هنری تزئینی ارائه شده است . گاه نیز، ساده و بدون وجود تصویر و نقش دیده میشود. همچنین ، در برخی از روزنامه ها شکل قرینه سازی برای نقش شیروخورشید، به کارگرفته شده است .
تصویرسازی شیروخورشید، بیشتر درفضایی خالی قراردارد چنان که ، ترکیب نوشته و تصویر بسیار چشم نواز است . بیشتر تصویرهای شیروخورشید، در فضایی قرینه کنار گل و بوته ، درخت ، نقوش اسلیمی و طاق قرارگرفته اند. تصویرسازی معمولاً یک سوم بالای صفحه را دربرگرفته است (رضوانی،١٣٧۵: ٣).
این روزنامه تا شماره ۶۶٨ تاریخ هفتم (١٢٨٧ ه .ق ) به شرح اخبار دربار، وزارتخانه ها، اخباردارالخلافه (پایتخت ) و ولایت های ایران و ممالک خارجی پرداخت .

سرلوح روزنامه وقایع اتفاقیه به قلم میرزا علیقلی خویی
بااینکه میرزاعلیقلی خویی، از پرکارترین تصویرگران کتاب های چاپی عهد قاجار بود لیکن ، درباره زندگی او اطلاعات کمی دردست است . بااین همه ، بنابر انتشار اندک و منابع تطبیق دوران کاری این هنرمند و آثار نوشته شده به دست او با اوضاع اجتماعی زمان قاجار میتوان به نتایجی در زندگی وی، دست یافت . او از اهالی آذربایجان بوده و در شهرخوی متولدشده است (صمدی،١٣٨٨: ٢۶). محمدعلی کریم زاده تبریزی درکتاب “احوال و آثار نقاشان قدیم ایران ”
درباره خویی چنین آورده است «او از نقاشان ساده کار و خوش دست دوره ناصری به شمارمیآمد و آثار این هنرمند
در اغلب کتاب های چاپی رقم دارد. از مهم ترین آثار او، تصاویر چاپی شاهنامه ای است که در دوره ناصری چاپ شده و یکی از آن تصاویر که اسیرشدن خاقان چین به دست رستم را نشان میدهد به رقم میرزا علیقلی خویی است .»(کریم زاده تبریزی،١٣۶٣: ٣١٧). علیقلی خویی، دوران جوانی خود را در شهر تبریز گذراند. هم زمان با تحولات فرهنگی و هنری و ورود صنعت چاپ به ایران ، طبق سنت آموزش آن زمان نزد پدرش شاگردی و آغاز به فعالیت کرد. مجموعه ای ازآثار از او در تبریز پیداشده که قدرت تخیل فوق العاده این هنرمند را آشکارمیسازد. پس از انتقال چاپخانه ها به تهران ، علیقلی به کار در آنجا مشغول شد. از سال های ١٢۶٧تا١٢٧٢ ه .ق .، سی و پنج جلد کتاب را تصویرسازیکردکه بیست نسخه آن مرقوم
و اکنون ، تمامی آنها موجوداست . ایرج افشار، این هنرمند را صورتگر مجلس ساز میخواند. علیقلی خویی، هنرمندی پرکار و حرفه ای بود و باوجود آثار بسیارش ، درشمار نقاشان کارگاه های وابسته به دربار قرارنگرفت . اوج فعالیت کاری وی، از دهه شصت تا نیمه اول دهه هفتاد قرن سیزده ه .ق بود. خویی در طول دوره کاری خود، بیش از ١٢٠٠تصویرگوناگون را ترسیم کرد. در طراحی دقیق جزئیات ، حالت چهره ، حرکات بدن و طراحی حیوانات و طبیعت پردازی، صاحب شیوه شخصی بود. در آثار او تأثیر هنر پیکرنگاری سنتی هم ، دیده میشود. این هنرمند، با حفظ سنت های نگارگری به فضای دوبعدی تصویر پایبند بود و هیچ گاه شیفته طبیعت پردازی و پرسپکتیو غربی نشد و توانست با نوآوری و تخیل خود در حیطه سنت تصویری ایران ، پیشرفت کند. کتاب هایی همچون : طوفان البکاء، عجایب المخلوقات ، خمسه نظامی، شاهنامه فردوسی، گلستان سعدی، مصیبت نامه ، دیوان حافظ و حمله حیدری، ازجمله آثار نگارگری این هنرمند خلاق است . نسخه چاپ سنگی کتاب هزارویکشب مصور سال ١٢٧٢ ه .ق .، از آخرین آثار خویی است (افشار،١٣۴۵: ٩٣).
تحقیقات وی که به صورت تخصصی آثار چاپ سنگی ایران را بررسیکرده است ، بیشترین اطلاعات را درباره وی، ارائه میدهد. بنابر دیدگاه وی، بیشتر شیروخورشیدهای سرلوح روزنامه وقایع اتفاقیه سال های اول ، به دلیل شباهت زیاد آن با شیروخورشیدهای تصویرشده در سرلوح کتاب روضـۀ الصفا چاپ شده سال ١٢٧٠-٧۴ ه .ق .، به قلم علیقلی خویی است (صمدی،١٣٨٨: ٢۶). درآثار او، از سنت پرداز برای نشان دادن فضا در آثار استفاده شده و عناصر تزئینی بدون سایه روشن تصویرشده اند. علیقلی، به سبب استفاده نکردن از رنگ با پرکردن یا کاستن هاشورها، تأکید خود را بر تفاوت گذاشتن میان اشیا گذاشته است .
آخرین آثار او که دارای امضا هستند، مربوط به سال ١٨۵۵م ..١٢٧٢ه .ق . است که عبارتند از: هزارویکشب ، طوفان البکاء و روضـۀ الصفا. در آخرین جلد کتاب روضـۀ الصفا، امضای عبدالرحیم شیرازی سال ١٨۵۴م ..١٢٧١ه .ق .، دیده میشود. سبک کار شیرهای روی صفحه اول روزنامه ، شباهت به شیرهای این کتاب داشته که نشریه عبدالمحمد
درتهران ، آن را چاپ کرده بود. این نشریه قبلاً، سه اثر از علیقلی خویی را به چاپ رسانده بود: شاهنامه فردوسی، قانون
نظام و گلستان سعدی(پنجه باشی،١٣٨٧: ١١-٨).
شیرهای تصویرشده در سرلوحه روزنامه وقایع اتفاقیه که به قلم خویی است ، زمان طولانی ثابت بوده و از تاریخ
١١ذیالقعده ١٢٧١ه .ق .، ناگهان تغییرمیکنند(تصویر٢).

تصویر١. سرلوحه وقایع اتفاقیه شماره (١)(روزنامه دولت علیه ایران ،١٣٧٠:ج ١)

تصویر٢. سرلوحه وقایع اتفاقیه پس از علیقلی خویی(همان ).
در سرلوحه های ابتدایی این روزنامه ، وضوح بیان ، وحدت و تناسب تصویر با متن به چشم میخورد. محدودیت تکنیک چاپ سنگی دربرابر تواناییها و تخیل میرزاعلیقلی خویی، شکسته شده و هنرمند از آن برای عمق بخشیدن به تصویرها
استفاده کرده است . تنوع طرح در هر شماره ، اغراق در تصویرها و نشان دادن حالت هایی مانند سردرگمی و تحیر در شیرها، به طنز تلخی درآثار او اشاره مینماید. خط های تزئینی و پرپیچ وخم اطراف کار درحکم امضای مخفی آثار او بوده که درترکیب بندی آثار پیشین وی نیز، دیده میشود.
سرلوحه روزنامه وقایع اتفاقیه (تصویر١)، از عناصر تزئینی زیر برخورداراست :

 سرلوح دارای بخش های مختلف و منظم است و نشان شیروخورشید، در شماره نخست میان دو درخت ولی در شماره های بعدی، درون دو نیم دایره داخل هم قرارگرفته است .
 خورشید با چهره قاجاری و ابروان پیوسته مانند شاهزادگان این دوره است .
 عنوان روزنامه درون کتیبه ای بالای سرلوح به خط نستعلیق نوشته شده که به ترتیب شامل نام روزنامه و تاریخ انتشار آن است .
 در شماره نخست ، عبارت اسدالله الغالب دیده میشود.
 متن به خط نستعلیق و در دو ستون تنظیم شده است .
 در شماره نخست ، فضای اطراف شیر با درخت وگل و بوته های تزئینی، پرشده است .
 در فضای خارجی باقیمانده بین جدول ها و نیم دایره سرلوح بهای روزنامه ، آدرس و محل توزیع روزنامه را به نستعلیق کتابت کرده اند.
سرلوح روزنامه دولت علیه ایران به قلم ابوالحسن غفاری
میرزا ابوالحسن خان فرزند میرزامحمد که در شجره خاندان او ابوالحسن مستوفیکاشانی یادشده است ، حدود
سال ١٢٢٩ه .ق . تولدیافت . از دوران اولیه زندگی این هنرمند اطلاعی دردست نیست (کریم زاده تبریزی،١٣۶٣: ٢٣). از خاندان غفاری، هنرمندان بسیاری برخاسته اند که در پیشرفت هنر ایران و نیز سیر تحول هنر نقاشی در دو قرن اخیر تأثیر فراوان گذاشته اند. هنرمند شاخصی که در شکل گیری چاپ سنگی دوران قاجار نقش اساسی داشته ، میرزاابوالحسن غفاری است . وی در تهران ، زیرنظر استاد مهرعلی، نقاشی را فراگرفت . میرزا ابوالحسن خان غفاری موسوم به ابوالحسن ثانی– صنیع الملک ، از نقاشان دوران ناصرالدین شاه است . وی در جوانی برای تکمیل هنر خود به ایتالیا رفت و پس از بازگشت درمجموع ، معیارهای نوینی را در هنر ایران مطرح کرد. میرزا ابوالحسن خان ، به عنوان یک چهره پیشرو در نگارگری ایران بعد از بازگشت و فراغت از تحصیل ، توانست زمینه های لازم را برای ارائه هویت خاص ایرانی منطبق با نیازهای زمان خود ترسیم کند. وی از سال ١٢٢٧ه .ق .، افزون بر فعالیت های هنری گسترده خویش با
بنیان گذاری نخستین مدرسه نقاشی ایران (مجمع دارالصنایع )، تلاش تازه ای را برای معرفی و اشاعه چاپ سنگی و انتشار روزنامه وقایع اتفاقیه ۶، آغازکرد. سال ١٢٨٣ ه .ق .، ریاست کلیه امور چاپخانه های ایران به او واگذارشد. این روزنامه ها که نام آنها در زیر هم آورده شده ، با نظارت و راهنمایی و مدیریت هنری صنیع الملک ، اداره میشدند:
 روزنامه دولت علیه ایران (با تأثیر از نقوش اروپایی در صفحه آرایی)،
 روزنامه دولتی(بدون تصویر)،
 روزنامه دولتی یا ملت سنیه ایران ،
 روزنامه علمی یا روزنامه دولت علیه ایران .
صنیع الملک را به دلیل پیشگامی در کارهای چاپ و طراحی، صفحه آرایی روزنامه ها و تصویرسازی برای آنها، مدیریت هنری چند روزنامه ، نسخه شش جلدی نفیس

هزارویکشب و تأسیس اولین مدرسه دولتی نقاشی، پدر هنرگرافیک ایران خوانده اند (افشارمهاجر،١٣٨۴: ٩٩). وی با روحیه ای پویا و جستجوگری که داشت ، توانست طی مدت اقامتش در ایتالیا، افزون بر کسب تجارب نقاشی به امور چاپ و لیتوگرافی نیز بپردازد و اصول آنها را بیاموزد.
صنیع المک پس از بازگشت به وطن ، سال ١٢٧٧ه .ق .، توانست سرپرستی اداره انطباعات را برعهده گرفته و چهارصد شماره از روزنامه یادشده را با دقت و ظرافت خاص ، به گونه ای آبرومند چاپ کند. آشکاراست که در شکل گیری این اقدام دشوار تنها پشتیبان او، ذوق و ابتکارات هنرمندانه اش بود. وی، بسیاری از مشکلات وکمبودها را با یاریگرفتن از خلاقیت خویش برطرف ساخت و توانست شخصاً دستگاه چاپ سنگی را در ایران آماده استفاده کند(منشی قمی، ١٣۵٩: ٢٧).
ابوالحسن خان ، نام روزنامه را به دولت علیه ایران ، تغییرداد و با کاغذ بهتر و قطع بزرگ تر و خط خوب منتشرساخت .
در سرلوح این روزنامه ، نقش شیروخورشید که در هر شماره ، نقاشی آن تجدیدمیشد، به چاپ میرسید(ذکاء،١٣۴٢: ١۶).
وی در نخستین شماره روزنامه ، تک چهره ای از خود را چاپ کرد و نهایت ، توانست پنجاه و هفت تصویر از رجال دربار را برای روزنامه فراهم آورد. ناصرالدین شاه ، کارهای او را بسیار پسندید و هفت ماه پس از شروع کار او، در شماره
۵٢٠، تاریخ ٢٧ شوال ٢٧٨ه .ق .، او را به لقب صنیع الملک مفتخرکرد(فلور و اختیار،١٣٨١: ۵٢). صنیع الملک بیش از همه به انسان ها علاقمند بود و به همین علت ، تعداد فراوانی تک چهره از قیافه های مختلف از خود به یادگارنهاده که
بیشتر آنها با پرداز نقطه کارشده است . وی از روی فراست ،

تصویر٣. محمد رحیم خان علاءالدوله (ذکاء،١٣٨٢: ١۵۴).
مشخصات و خصوصیات روحی و ظاهری اشخاصی را که مدل او قرارمیگرفتند، به خوبی میشناخته و با قدرت دید و دست قوی تصویر میکرده است (ذکاء،١٣٨٢ : ۵۴).

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
word قابل ویرایش - قیمت 12700 تومان در 22 صفحه
127,000 ریال – خرید و دانلود
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد