مقاله مطالعه تطبیقی سن یائسگی در فقه مذاهب اسلامی

word قابل ویرایش
25 صفحه
دسته : اطلاعیه ها
12700 تومان
127,000 ریال – خرید و دانلود

مطالعه تطبیقی سن یائسگی در فقه مذاهب اسلامی
چکیده
به بانویی که به سبب سالخوردگی در سن و تغییرات جسمی عادت ماهیانه او قطع و در نتیجه از حیض و حمل ناامید گردد، یائسه گفته میشود. در قرآن و سنت نص خاص و ضابطه ای معین درباره سن شروع یائسگی وجود ندارد و به همین دلیل فقیهان با استناد به آیه ها و روایت های واردشده ، در نظرگرفتن اقتضائات زمان و مکان ، توجه به سن یائسگی همسالان و خویشان نزدیک در این زمینه اجتهاد نموده اند و نتیجه آن آرای مختلفی است که نه به عنوان حکمی قطعی، بلکه فقط به عنوان دلیل ظنی و اماره و بیان حد متوسط سن یائسگی قابل طرح و بررسی است . در علم پزشکی نیز روش مطمئنی برای تعیین زمان دقیق یائسگی وجود ندارد و وقوع آن بیشتر به زمینه ارثی و سبک زندگی زنان بستگی دارد.
عدم اتفاق نظر فقیهان و وجود آرای مختلف درباره سن یائسگی، ابهام ها و پرسش های مطرح شده در نحوه انجام تکالیف شرعی و مسائل حقوقی حاصل از تردید در حیض یا استحاضه بودن خون ، تغییرات فیزیولوژیکی حین یائسگی و بعد از آن و تأثیر آن بر روح و جسم بانوان پژوهش در این زمینه را ضروری مینماید.
بدین منظور جهت تبیین موضوع ، در این مقاله ابتدا به تعریف یائسگی، سپس بیان دیدگاه های مختلف فقها درباره سن شروع یائسگی پرداخته شده و در نتیجه دیدگاه عدم تحدید سن مشخص برای یائسگی، به عنوان رأی راجح برگزیده شده است .
واژگان کلیدی سن ، یائسگی، سن یائسگی، مذاهب اسلامی

مقدمه
از مبحث های مهم و قابل توجه در عصر حاضر مبحث مربوط به حوزه زنان ، ارتقای سلامت و احکامی است که به صورت ویژه و خاص به آن ها تعلق میگیرد.
از جمله این احکام بحث از یائسگی، سن شروع و آثار فقهی و حقوقی مترتب بر آن است . اختلاف آرای فقیهان مذاهب اسلامی درباره زمان و سن شروع یائسگی، ابهام ها و پرسش های مطرح شده در نحوه انجام تکالیف شرعی (عاملی، بیتا؛ حلی،
١۴٠٨ ق .؛ زحیلی، بیتا؛ حلی، ١۴٠٧ ق .) حاصل از تردید در حیض یا استحاضه بودن خون ، (مغنیه ، ١۴٢٩ ق .؛ زحیلی، بیتا؛ جزیری، ٢٠٠٩ م .) تغییر فیزیولوژیکی حین یائسگی و بعد از آن و تأثیر آن بر روح و جسم بانوان (عنابستانی، ١٣٨۴ ش .) ضرورت مطالعه و پژوهش در این زمینه را آشکار مینماید، چراکه بر اساس آمارهای ارائه شده از میانگین سنی افراد در جامعه ، یائسگی حداقل یک چهارم طول عمر زنان را دربر میگیرد. یائسه یا آیسه در اصطلاح فقهی و حقوقی زنی است که به سبب سالخوردگی در سن و تغییر جسمی، حیض یا عادت ماهانه او قطع و در نتیجه از حیض و حمل ناامید شود. (ابن قدامه ، بیتا؛ ابن عابدین ، ١۴٢١ ق .؛ خرشی، بیتا؛ شافعی، ١۴٠٣ ق .؛ کاتوزیان ، ١٣٨٨ ش .؛ حسینی، ١٣٨۵ ش .) بنابراین بر اساس این تعریف ملاک یائسگی در زنان اول قطع خون (البته نه به دلیل بیماری و…) و دوم کهولت سن است .
سرآغاز بحث یائسگی در قرآن را میتوان به ماجرای خوله دختر ثعلبه نسبت داد. مکالمه بین خوله و عایشه همسر پیامبر (ص )، حاکی از نوع نگاه جامعه عرب قبل از اسلام به زنان یائسه است . ماجرا از این قرار است : خوله زن اوس بن صامت به شکایت از شوهر خود، نزد پیامبر اکرم (ص ) میرود و میگوید: «ای رسول خدا، جوانی مرا بر باد داد، خودم را فدای او نمودم ، اما اکنون که پیر شده ام و توان بچه دارشدن ندارم ، از من ظهار نموده است و قصد جدایی از مرا دارد. خداوندا از او، نزد تو شکایت میکنم و هم چنان خوله سخنش را ادامه میدهد تا این که آیه های ١ تا ۴ سوره مجادله نازل میشود. (حاکم نیشابوری، ١۴١١ ق .؛ ابن ماجه ، بیتا؛ مجلسی، بیتا؛ آلبانی، ١۴٠۵ ق .)
آیه های ١ تا ۴ سوره مجادله احکام ظهار (مغنیه ، ١۴٢٩ ق .، جزیری، ٢٠٠٩ م .) را بیان میکند، اما با دلاله الاشاره میتوان فهمید که آیه های مذکور علاوه بر احکام ظهار دربردارنده حال زن های یائسه صدر اسلام و چگونگی رفتار مردان با آن ها است . به ظاهرآن ها چنین زنی را ازکارافتاده میدانستند.
بررسی آیه های قرآن و سنت پیامبر (ص ) این نکته را آشکار مینماید، آن اندازه که در این دو منبع تشریع به مبحث حیض و احکام آن اهمیت داده شده ، بحث یائسگی مد نظر نبوده است و تنها در دو آیه از قرآن به این مسأله ، البته برای بیان احکام مربوط به این دوران ، اشاره شده و درباره زمان و سن یائسگی سخنی به میان نیامده است . آیه های ذکر شده عبارتند از:
ـ آیه ۴ سوره طلاق که میفرماید: «و اللائی یئسن من المحیض من نسائکم ان اتبتم فعدتهن لاثه اشهر و اللائی لم یحضن و اولات الاحمال اجلهن ان یضعن حملهن و من یتق الل یجعل له من امره یسرا؛ و آن زنان شما که از خون دیدن (ماهانه ) نومیدند، اگر شک دارید (که خون میبینند یا نه ) عده آنان سه ماه است و (دخترانی) که (هنوز) خون ندیده اند (نیز عده شان سه ماه است ) و زن های آبستن مدتشان این است که وضع حمل کنند و هر کس از خدا پروا دارد (خدا) برای او در کارش تسهیلی فراهم سازد.» آیه دربردارنده دو سخن است : نخست طلاق زن های یائسه صحیح و جایز است ؛ دوم عده آن ها ٣ ماه قمری است . (طباطبایی، ١۴١٧ ق .؛ سایس ، بیتا)
در آیه ۶٠ سوره نور میفرماید: «وا واعد من النساء اللاتی لا یرجون نکاحا ف یس ع یهن جناح ان یضعن ثیابهن غی متبرجات بزینه وان یستعففن خی لهن والله سمیع علیم ؛ و بر زن های ازکارافتاده ای که (دیگر) امید زناشویی ندارند، گناهی نیست که پوشش خود را کنار نهند (به شرطی که ) زینتی را آشکار نکنند و عفت ورزیدن برای آن ها بهتر است و خدا شنوای داناست .» آیه مذکور حکم حجاب را که در آیه ٣١ سوره نور و ۵۶ سوره احزاب ذکرشده به نسبت زن های یائسه منسوخ اعلام میکند و حکم رعایت حجاب را از آن ها برداشته و از آن ها رفع تکلیف مینماید.
(طباطبایی، ١۴١٧ ق .)
الف ـ زمان و سن یائسگی از دیدگاه علم پزشکی
در علم پزشکی یائسگی ١ مقطعی است که به دنبال از بین رفتن فعالیت تخمدان ها، قاعدگیها به طور کامل قطع میشود. (اسپیروف ، ١٣٩١ ش .؛ نواک، ١٣٩١ ش .) همان گونه که مرحله بلوغ یکی از بحرانیترین مراحل زندگی انسان است و عوامل متعدد زیستی، روانی، اجتماعی و حتی فرهنگی، نوع تغذیه و… در زمان و نحوه ظهور آن دخالت دارند، همچنین این عوامل در بروز یائسگی نیز مؤثرند.
(صادقیان و همکاران ، ١٣٧۶ ش .) یائسگی آخرین دوره از فرآیند بیولوژیکی تدریجی است که در آن تخمدان تولید هورمونی جنسی زنانه خود را کاهش میدهد.
یائسگی زمانی کامل است که زن به مدت یک سال به هیچ وجه عادت ماهیانه نداشته باشد. این دوره مانند آغاز دوران عادت ماهیانه در افراد بالغ ، زمان آن از فردی به فرد دیگر متغیر است . (عجمی، ١٣٨٠ ش .) در علم پزشکی تئوری کاملی که یائسگی را بیان نماید، جود ندارد، اما شکی نیست که تخمدان هسته اصلی آن است . فرسودگی واحدهای فولیکولار پاسخ دهنده به گونادوتروپین ها مسؤول کاهش ترشح استروژن و توقف قاعدگی است ، (رجبی و همکاران ، ١٣٨١ ش .) به این صورت که در طی حدود سی سال جریان مداوم عادت ماهانه ، تخمک ها یا دفع شده و یا خشک شده و از بین میروند در نتیجه ، تخمدان ها از تخمک خالی میشود. زمان تمام شدن تخمک ها در مورد افراد مختلف ، بسیار متفاوت است .
گروهی خیلی زود به این مرحله میرسند و بالعکس گروهی خیلی دیر. زودترین تمام شدن تخمک ها، سی سالگی و دیرترین ، شصت سالگی است . در بیشتر خانم ها این فرآیند در پنجاه و یک سالگی اتفاق میافتد. با کم شدن تخمک ها، تولید استروژن و پروژسترون نیز تغییر کرده و نامنظم میگردد. این مسأله ، باعث سردرگمی غده هیپوتالاموس میشود، به طوری که به غده پیتوری فرمان میدهد بیشتر FSH و LH ترشح نماید تا بلکه تخمک های نارس رسیده شوند و بتوانند استروژن تولید کنند. تولید با حداکثر ظرفیت دو تا سه سال بعد از یائسگی هم چنان ادامه مییابد. سرانجام این تلاش و ترشحات فوق العاده FSH و LH برای رسیده شدن و پرورش یافتن تخمک های باقیمانده بینتیجه میماند. کافینبودن استروژن موجب میشود که دیواره داخلی رحم نیز مانند گذشته ضخیم نشده و آماده قبول و پرورش نطفه نگردد. در نتیجه ، عادت ماهانه متوقف میشود. (نینوائی، ١٣٧۴ ش .)
١ـ شرایط ثبوت یائسگی
یائسگی در علم پزشکی دارای شرایطی است از جمله :
ـ اختلال در الگوی قاعدگی که شامل عدم تخمک گذاری، کاهش قدرت باروری، کاهش حجم خون ، نامنظم شدن فواصل بین قاعدگیها و در نهایت آمنوره (اختلال در قاعدگی) است . (نواک، ١٣٩١ ش .)
ـ ناپایداری وازوموتور (گرگرفتگی و تعریق ) که تقریبا در ٧۵% زنان حول و حوش یائسگی رخ میدهد، این علائم در بیشتر زن ها به مدت ٢-١ سال بعد از یائسگی پابرجا میماند، اما در برخی دیگر تا ده سال یا بیشتر نیز تداوم مییابد.
ـ مشکل های مرتبط با آتروفی (کوچک شدن اندازه سلول به دلیل کاهش مواد سلولی): دیس پارونی (درد هنگام رابطه زناشویی) و خارش ناشی از آتروفی، آتروفی فراگیر پوست ، مشکلات ادراری و… . (اسپیروف ، ١٣٩١ ش .)
ـ مشکلات ناشی از محدودیت طولانیمدت از استروژن از قبیل استئوپروز و بیماری قلبی و عروقی. (اسپیروف ، ١٣٩١ ش .)
٢ـ علائم یائسگی
یائسگی نیز همچون عادت ماهیانه دارای علائم خاص خود است که عبارت است از:
١-٢- نامنظم شدن قاعدگی: هرچه سن بالاتر میرود، تخمک کم تری آزاد شده و میزان تولید استروژن و پروژسترون نوسان مییابد که خود موجب کاهش میزان خون و یا گاه به تعویق انداختن عادت ماهانه میگردد. آنچه در دوران گذار حوالی یائسگی دیده میشود، تنها یک نشانه است و آن نامنظم شدن قاعدگی است . بیمار این بینظمی را به صورت جاافتادن قاعدگیها و یا طولانیشدن فواصل بین قاعدگیها (در حدود چهل تا شصت روز) تجربه میکند. (اسپیروف ، ١٣٩١ ش .؛ صمدانیفرد، ١٣٨۴ ش .) طول چرخه قاعدگی از طریق سرعت و کیفیت رشد و نمو فولیکول (تخمکی که تخمدان آزاد نشده ) تعیین میشود، و به طور طبیعی طول آن ممکن است در زن ها مختلف متفاوت باشد. (اسپیروف ، ١٣٩١ ش .)
٢-٢- گرگرفتگی: گرگرفتگی به عنوان نشانه اصلی دوران یائسگی زن ها در نظر گرفته میشود و اغلب زن ها یائسه به درجاتی آن را تجربه میکنند. اصطلاح «گرگرفتگی» به قرمزشدن ناگهانی پوست سر، گردن و قفسه سینه گفته میشود که همراه با افزایش تعداد ضربان قلب و احساس گرمای شدید در بدن است و گاهی اوقات بعد از آن ، فرد دچار تعریق شدید میشود. گرگرفتگی علاوه بر این که سبب آشفتگی زن ها در محیط کار و اختلال فعالیت های روزانه میشود، خواب فرد را نیز برهم میزند. (نواک، ١٣٩١ ش .؛ مروین ، ١٣۶٧ ش .)
٣-٢- خلق و خوی متغیر: در دوران گذار حوالی یائسگی و اوایل دوران یائسگی مشکلاتی همچون خستگی، عصبانیت ، سردرد، بیخوابی، افسردگی، تحریک پذیری و تپش قلب به کرات دیده میشوند. (اسپیروف ، ١٣٩١ ش .)
۴-٢- بیاختیاری ادرار: بسیاری از خانم ها در طول عمرشان بعد از بلوغ با عفونت مجرای ادرار٢ رو به رو هستند، اما این مسأله در دوران قبل از شروع یائسگی بیشتر میگردد. بر اساس بعضی از مطالعات ٢٠% از تمام خانم های بالای
۴۵ سال به این عفونت مبتلا میشوند که میتواند باعث از دست دادن کنترل ادرار شده و موجبات ناراحتی فرد را فراهم آورد. (صمدانیفرد، ١٣٨۴ ش .)
۵-٢- تپش قلب : گاه تپش قلب غیر منتطره ، باعث ترس و هراس در زن هایی که در دوران قبل از یائسگی هستند، میگردد، اما در دوران یائسگی احتمال به وجودآمدن تپش قلب زیادتر میگردد، زیرا زن ها در این زمان بدنشان دچار نوسان هورمونی میشود و تغییرات در میزان هورمون میتواند باعث این پدیده گردد. (صمدانیفرد، ١٣٨۴ ش .)
٣ـ زمان یائسگی
در علم پزشکی سن مشخصی برای یائسگی بیان نشده است و گفته شده معمولا یائسگی در دوران سنی میان ۵۵-۴٠ سالگی اتفاق میافتد، عواملی مانند نژاد، ژنتیک ، میزان سلامتی و چگونگی زندگی فرد در هنگام وقوع یائسگی، (فلسفی، ١٣۶٧ ش .) موقعیت اجتماعی و اقتصادی، شمار حاملگی، سطح سواد، ویژگیهای فیزیکی، مصرف الکل و تاریخ آخرین حاملگی (رجبی و همکاران ، ١٣٨١ ش .) در هنگام وقوع یائسگی مؤثرند .کاهش میزان خونریزی تا قطع کامل آن ، به طور معمول دو تا سه سال به طول میانجامد. در بعضی از زن ها عادت ماهیانه بدون اخطار قبلی یک باره قطع میشود و در بعضی زن ها عادت ماهیانه پس از ۵،
۶، ٧ یا ٨ هفته اتفاق میافتد. وقوع عادت ماهیانه یک یا دوبار در سال نیز در اواخر دوره یائسگی امری طبیعی است . (فلسفی، ١٣۶٧ ش .)
ب ـ زمان و سن یائسگی از دیدگاه فقیهان
هم چنانکه ذکر گردید، در کتاب و سنت درباره زمان یائسگی سخنی به میان نیامده و آنچه امروزه در جوامع فقهی مسلمانان درباره سن و زمان یائسگی و حداقل و حداکثر آن ذکر میشود، گفتار فقیهان است و این نشان دهنده آن است که این مسأله ، مسأله ای اجتهادی است . در مورد یائسگی و سن شروع آن در کتاب های فقهی امامیه و اهل سنت روایت ها و گفتار متعددی وجود دارد. این تعدد آرا و اختلاف نظرها سبب ایجاد پرسش هایی در نحوه انجام تکالیف شرعی و احکام حقوقی حاصل از تردید میان حیض یا استحاضه بودن خون شده است ، زیرا اگر حکم به حیض بودن ، خون شود احکام خاصی از جمله ترک عبادت ها و دوری از برخی از محرمات را دارد و چنانچه حکم به استحاضه بودن خون شود، حکم آن انجام عبادات و غسل است و این خود عوارض جانبیای به دنبال خواهد داشت .
علاوه بر بحث انجام عبادات در زمینه مسائل حقوقی نیز تردید مذکور ایجاد مشکل مینماید، زیرا فقهای اهل تشیع برخلاف اهل سنت معتقدند زن یائسه عده ندارد و بدون مانع عده میتواند ازدواج کند. بنابراین بررسی و پژوهش درباره تعیین زمان یائسگی میتواند تا حدودی پاسخگوی ابهامات و پرسش های مطرح شده در این زمینه باشد. فقهای مذاهب اسلامی ملاکهای متعددی برای تعیین زمان یائسگی بیان نموده اند که در ادامه خواهد آمد.
١ـ عرف و عادت
عدم وجود نص خاص و ضابطه ای معین در تعیین زمان یائسگی فقیهان را به اجتهاد در این زمینه واداشته است . برخی از فقیهانی شافعیه (رافعی، بیتا؛ ابن حجر،
١٣٧٩ ق .؛ سیوطی، ١۴١١ ق .) و بعضی از مالکیه (خرشی، بیتا) عرف و عادت را به عنوان ملاک تعیین زمان یائسگی قرار داده و آن را به حیض قیاس نموده اند. در این قول منظور از عرف و عادت معنای مصطلح آن از دیدگاه فقهان و اصولیون نیست ، بلکه مفهومی گسترده تر و فراتر از آن یعنی اقتضائات زمان و مکان و تأثیر آن در اجتهاد مد نظر میباشد، چراکه مکان زیستگاه انسان هاست و بدون شک محیط همواره در تطور فقه اثری شگرف داشته و دارد و نمیتوان آن را نادیده گرفت . بر این اساس عادت ، یا رفتاری است [اعم از قولی و فعلی] و یا طبیعی ، مثل میزان نفقه زوجه و اولاد و سن تمییز و بلوغ و عادت ماهانه بانوان و سن یائسگی آنان که تابع شرایط اجتماعی، عوامل نژادی، تغذیه ، آب و هوا و شرایط محیطی است . مقصود فقیهان شافعیه از تحکیم یا داور قراردادن عرف و عادت آن است که در امور مذکور، حکم جزمی واحدی برای همه افراد و وقایع نمیتوان داد و در هر مورد فقیه خصوصا در مقام قضا باید به عرف محل مراجعه و به اقتضای آن مبادرت به صدور فتوا یا حکم قضایی کند. (امیدی، ١٣٩۵ ش .) امام خمینی نیز در این باره میفرماید: یکی از مسائل بسیار مهم در دنیای پرآشوب کنونی نقش زمان و مکان در اجتهاد و نوع تصمیم گیریها است . (١٣٧٢ ش .) مستند این گروه عموم قاعده العاده محکمه (سیوطی، ١۴١١ ق .) و قواعد مندرج در آن ، از جمله قاعده «کل ماورد به الشرع مطلقا و لا ضابط له فیه و لا فی اللغه ، یرجع فیه الی العرف ؛ هر چیزی در شرع به صورت مطلق آمده و ضابطه شرعی و لغوی ندارد، درباره آن به عرف مراجعه میشود» است . (سیوطی، ١۴١١ ق .؛ رافعی، بیتا)
٢ـ شرایط جغرافیایی، سیستم بدنی، خویشان نزدیک و همسالان
برخی از فقیهان نیز شرایط جغرافیایی، سیستم بدنی، زمان یائسگی خویشان نزدیک و همسالان را در تعیین زمان یائسگی مؤثر دانسته اند. به عنوان مثال ابواسحاق اسفراینی میان مناطق سردسیر و گرمسیر در این زمینه تفاوت قائل شده است . (رافعی، بیتا؛ ابن رفعه ، ٢٠٠٩ م .) نووی دلیل یائسگی زنان عرب در سن
۶٠ سالگی و زنان غیر عرب را در ۵٠ سالگی طبیعت قوی زنان عرب میداند.
(نووی، بیتا) عده ای هم ترکیب بدن ، چاقی و لاغری، قومیت زنان و همچنین رسیدن آنان به سنی که همسالان آن ها دیگر حیض نشوند را در این مسأله مؤثر میدانند. (ابن عابدین ، ١۴٢١ ق .؛ عینی، ١۴٢٠ ق .) امام شافعی نیز در یکی از اقوالش همین مطلب را بیان میکند با این تفاوت که ایشان سن نزدیک ترین خویشاوندان پدری و مادری و زنان فامیل را معیار قرار میدهد. (نووی، بیتا؛ دمیاطی، ١۴١٨ ق .)
٣ـ سن زنان
عده ای از فقیهان نیز سن را به عنوان معیاری برای تعیین زمان یائسگی قرار داده اند، هرچند که در تعیین این معیار هم بر سن خاصی متفق القول نیستند و
دیدگاه های مختلفی دارند و آن عبارتند از:
١-٣- پنجاه سال : بر اساس قول مشهور مذهب حنابله ، (بهوتی، ١۴٠٢ ق .؛ بهوتی، ١٩٩۶ م .؛ ابن قدامه ، ١٣٨٨ ق .؛ ابن قدامه ، بیتا؛ بهوتی، بیتا؛ مرداوی، ١۴١٩ق .)
بعضی از حنفیه ، (ابن نجیم ، بیتا) ابن شعبان ، (حطاب ، ١۴٢٣ ق .) ابواسحاق بن راهویه مالکی (ابن قدامه ، ١٣٨٨ ق .) و بعضی از شافعیه (ابن رفعه ، ٢٠٠٩ م .؛ جمل ، بیتا) زمان یائسگی زنان در سن ۵٠ سالگی است . در میان فقهای اهل تشیع نیز گروهی معتقد به سن ۵٠ سالگی هستند. (مکارم شیرازی، ١۴٢٩ ق .؛ شیخ طوسی، ١۴٠٠ ق .؛ شیخ طوسی، ١٣٩٠ ق .؛ حلی، ١۴٠٨ ق .؛ عاملی، بیتا؛ صدر، ١۴٠٣ ق .) عده ای نیز ۵٠ سالگی را با تغییر عادت عنوان نموده اند. (ابن ادریس ، ١۴١٠ ق .) برخی نیز۵٠ سالگی را با قطع حیض مبنا قرار داده اند. (مفید،١۴١٠ ق .)
این گروه برای اثبات قول خود به دلایل زیر استناد نموده اند:
ـ شیخ کلینی از محمد بن اسماعیل ، فضل بن شاذان ، صفوان بن یحیی و عبدالرحمن بن حجاج از امام صادق (ع ) روایت میکند که فرموده است : «حد التی قد یئست من المحیض خمسون سنه .» (کلینی، ١۴٠٧ ق .؛ طوسی، ١۴٠٧ ق .) امام خمینی درباره این روایت گفته است : در طریق این روایت کسی جز محمد بن اسماعیل نیشابوری راوی از فضل بن شاذان که در موضع درنگ کردن باشد، وجود ندارد، زیرا از سوی رجال شناسان درباره وی توثیقی وارد نشده است ، اما کسی که تفحص از روایات وی کند، اطمینان به وثاقت وی و اتقان اخبارش پیدا خواهد کرد. بسیاری از روایات وی و بلکه اغلب آن ها به طرق دیگر که صحیح یا موثق و یا معتبر هستد، بدون هیچ زیاده و کم نقل شده اند. بنابراین اعتماد حاصل از این ویژگیها، از اطمینانی که برآمده از توثیقات شیخ طوسی و نجاشی و غیر آن دو باشد، بسیار بیشتر است . (موسوی خمینی، بیتا) در نتیجه از آنجا که راویان مورد اعتمادند، (نجاشی، ١۴٠٧ ق .؛ کشی، ١٣۴٨ ق .؛ خویی، ١۴١٠ ق .) میتوان گفت روایت هم محل اعتماد و ثقه است .
ـ روایتی از عائشه که گفته است : «اذا بلغت المراه خمسین سنه خرجت من حد الحیض ؛ زن وقتی به پنجاه سال برسد، از سن حیض دیدن ، بیرون رفته است .»
(بهوتی، بیتا؛ ابن قدامه ، ١٣٨٨ ق .؛ زرکشی، ١۴٢٣ ق .؛ ابن مفلح ، ١۴٢٣ ق .) اسحاق بن راهویه با استناد به این قول میگوید حیض بعد از رسیدن به سن ۵٠ سالگی در میان زنان وجود ندارد و چنانچه بعد از این سن خونی از رحم زن خارج شود، حکم استحاضه خواهد داشت . (ابن قدامه ، ١٣٨٨ ق .) امام احمد نیز به همین روایت استناد کرده است . (بهوتی، ١۴٠٢ ق .؛ ابن مفلح ، ١۴٢٣ ق .)
ـ این گروه به قول دیگری از عائشه که گفته است : «لن تری المراه فی بطنها ولدا بعد الخمسین سنه ؛ زن بعد از پنجاه سال ، فرزندی را در شکم خود نخواهد دید» استناد مینمایند و معتقدند زمان یائسگی ۵٠ سالگی است . (بهوتی، ١٩٩۶ م .؛ ابن مفلح ، ١۴٢٣ ق .؛ زرکشی، ١۴٢٣ ق .؛ رحیبانی، ١٩۶١ م .؛ زحیلی، بیتا)
لازم به ذکر است علاوه بر این دو قول ، قول دیگری نیز از عائشه در تأیید سن
۵٠ سالگی روایت شده که در آن زنان قریشی را از سایر زنان متمایز نموده و گفته است : «قل امراه تجاوز خمسین فتحیض الا ان تکون قرشیه ؛ کم زنی بعد از سن پنجاه سالگی حیض میشود، مگر این که زنی قریشی باشد.» (دخیل ، ١۴٠٩ ق .؛ باجی،
١٣٣٢ ق .؛ ابن قدامه ، ١٣٨٨ ق .؛ حطاب ، ١۴٢٣ ق .) ظاهرا دلیل عائشه در این روایت توجه به عادت رایج در بین زنان محیط خود بوده و در این قول اقتضائات مکانی را در نظر گرفته است . (دخیل ، ١۴٠٩ ق .)
پس از بررسی و تحقیق معلوم شد که سند موثقی درباره این سه روایت در کتب حدیث ، مسانید و آثار وجود ندارد. (آلبانی، ١۴٠۵ ق .؛ عینی، ١۴٢٠ ق .؛ دخیل ،
١۴٠٩ ق .) بنابراین نمیتوان به عنوان حجت و دلیل قطعی به آن ها استناد نمود و فقط به عنوان دلیلی ظنی و اماره قابل استناد است .
٢-٣- پنجاه و پنج سال : احناف معتقدند که زمان یائسگی در زنان رسیدن به سن ۵۵ سالگی است . (ابن نجیم ، بیتا؛ ابن همام ، بیتا؛ ابن عابدین ، ١۴٢١ ق .؛ نظام و همکاران ، ١۴١١ ق .؛ عینی، ١۴٢٠ ق .)
لازم به ذکر است عینی از فقهای حنفی این قول را به عائشه و سفیان ثوری ، ابن مبارک، محمد بن مقاتل رازی ، نصر بن یحیی و أبواللیث سمرقندی نسبت میدهد. (١۴٢٠ ق .)
این گروه برای قول خود دلیلی ذکر نکرده اند و ظاهرا مستند آن ها توجه به عوامل بیرونی و استفاده از قراین خارجی و مشاهدات عینی است .
٣-٣- شصت سال : برخی از فقیهان از امامیه ، (حلی، ١۴٠٨ ق .؛ حلی، ١۴١٠ ق .؛ نراقی،١٣٨٠ ش .) بعضی از احناف ، (ابن نجیم ، بیتا) قولی از حنابله (ابن قدامه ، ١٣٨٨ ق .؛ ابن ضویان ، ١۴٠٩ ق .) و قولی از شافعیه (شربینی، بیتا؛ رملی، ١۴٠۴ ق .) معتقدند سن یائسگی در زنان رسیدن به ۶٠ سالگی است . لازم به ذکر است برخی از فقهای امامیه نیز معتقد به ۶٠ سالگی با دوام زاییدن (مجلسی، ١۴١۴ ق .) هستند.
دلایل قائلان به این قول عبارت است از:
ـ روایتی از امام صادق که میفرماید: «ثلاث یتزوجن علی کل حال ، … التی یئست من المحیض و مثلها لا تحیض . قلت و متی تکون کذلک؟ قال : اذا بلغت ستین سنه فقد یئست من المحیض و مثلها لا تحیض ؛ سه گروه از زنان هستند که در هر حال و بدون مانع عده میتوانند ازدواج کنند… و یکی از آن ها زنی است که از حیض ناامید شده و زنان همانند او حیض نمیشوند. گفتم آنچه زمانی است ؟ فرمود: وقتی به سن ۶٠ سالگی رسید، یائسه میشود و زنان همسان او نیز حیض نمیبینند.» (طوسی، ١۴٠٧ ق .)
شیخ طوسی این روایت را با سند خود از علی بن حسن بن فضال از محمد بن حسین بن ابیالخطاب ، از صفوان بن یحیی، از عبدالرحمن بن حجاج از امام صادق (ع ) نقل کرده است ، هرچند افرادی که در سند روایت از آن ها نام برده شده ، همه ثقه و قابل اعتمادند، (مرتضوی، ١٣٩١ ش .) اما ظاهرا به روایت حسن بن فضال از

جانب علمای شیعه ایراداتی وارد شده است . (حائری، ١۴٣١ ق .؛ طوسی، بیتا؛ نجاشی، ١۴٠٧ ق .؛ طوسی، بیتا)
ـ مرسله کلینی که در آن آمده است : و روی «ستون سنه ایضا» (کلینی، ١۴٠٧ ق .)
این روایت همچون روایت سن ۵٠ سالگی از عبدالرحمن بن حجاج نقل شده است و بدین سبب از جانب علمای شیعه (حائری، ١۴٣١ ق .؛ موسوی خمینی، ١۴٢٢ ق .)
ایراداتی بر آن وارد شده است ، (مرتضوی، ١٣٩١ ش .) زیرا این مسأله قابل اهمیت است که عبدالرحمن دو بار به صورت مطلق از امام صادق (ع ) دو مضمون را نقل میکند که یکی یائسگی را ۵٠ سالگی و دیگری آن را ۶٠ سالگی میداند. بنابراین این امر سبب ایجاد خدشه در روایت و عدم حجیت آن است .
ـ استناد به واقعیات و شواهد خارجی و عینی: قائلان به این قول گفته اند هند دختر ابیعبیده بن عبدالله بن ربیعه ، موسی پسر عبدالله بن حسن بن حسن بن علی بن ابیطالب (ع ) را در سن ۶٠ سالگی به دنیا آورده است (ابن قدامه ، ١٣٨٨ ق .)
و در نتیجه از آنجایی که زن میتواند تا ۶٠ سالگی فرزند به دنیا بیاورد، این گروه معتقدند پایان حیض و آغاز یائسگی ۶٠ سالگی است .
ـ استناد به قولی از امام احمد که گفته است : چنانچه زنی بین سن ۵٠ تا ۶٠ سالگی خون مشکوکی مشاهده نمود، روزه بگیرد و نماز بخواند و همچنین روزه واجب را قضا نماید. محمد بن حسین خرقی با استناد به این قول امام احمد، پایان حیض را ۶٠ سالگی میداند. (مرداوی، ١۴١٩ ش .)
۴-٣- شصت و دو سال : قول معتمد در فقه شافعی این است که زمان یائسگی در زنان ۶٢ سالگی است . (نووی، بیتا؛ نووی، بیتا؛ حصنی، ١٩٩۴ م .؛ انصاری،
١۴٢٢ ق .؛ هیتمی، بیتا؛ شربینی، ١۴١۵ ق .)
این گروه نیز برای قول خود دلیلی ذکر نکرده اند و ظاهرا مستند آن ها توجه به عوامل بیرونی و استفاده از قراین خارجی و مشاهدات عینی است .
۵-٣- احتیاط بین سن ۵٠ تا ۶٠ سالگی: امام احمد در یکی از اقوال معتقد به رعایت احتیاط بین سن ۵٠ تا ۶٠ سالگی است و حد فاصل بین این دو سن را مشکوک شمرده و یقینی ندانسته است و گفته زن نباید در این ایام نماز و روزه اش را ترک کند و روزه را نیز از سر احتیاط باید قضا نماید. (ابن قدامه ، ١٣٨٨ ق .)
۶-٣- هفتاد سالگی و بالاتر: مالکیه ، (زرقانی، ١۴٢٢ ق .؛ خرشی، بیتا؛ حطاب ،
١۴٢٣ ق .؛ جزیری، ٢٠٠٩ م .) برخی از فقیهان شافعیه (ضبی، ١۴١۶ ق .؛ شروانی و همکاران ، بیتا؛ شربینی، بیتا) و سرخسی و صفار حنفی (سرخسی، ١۴٢١ ق .؛ ابن نجیم ، بیتا)
معتقدند یائسگی در زنان در سن ٧٠ سالگی و بالاتر رخ میدهد. امام مالک درباره کم تر از این سن هنگام مشاهده خون ، گفته است باید از زنان خبره و آگاه دیگر در این زمینه تحقیق و جستجو شود. (دسوقی، بیتا؛ حطاب ، ١۴٢٣ ق .) سرخسی در این زمینه به مشاهدات و شنیده ها استناد میکند، به این صورت که شنیده است زنی در سن ٩٠ سالگی حیض شده است . (١۴٢١ ق .)
۴ـ عدم تحدید سن مشخص
بر اساس روایتی از ابوحنیفه ، (ابن عابدین ، ١۴٢١ ق .) قولی از ابن رشد مالکی، (١۴٠٨ ق .) ماوردی، (رملی، ١۴٠۴ ق .؛ هیتمی، بیتا) سیدسابق شافعی، (بیتا) ابن تیمیه حنبلی، (١۴٢۶ ق .) مرحوم شیخ صدوق ، (١۴١۵ ق .) ابن صلاح حلبی (١۴٠٣ ق .) از فقهای امامیه ، ابن حزم ظاهری (بیتا) و شیخ عثیمین (سحیم ، بیتا) معتقدند یائسگی سن مشخصی ندارد، زیرا یائسگی با اختلاف زنان متغیر است .
قائلان این قول به دلایل زیر استناد نموده اند:
ـ استناد به آیه ۴ سوره طلاق که میفرماید: «واللائی یئسن من المحیض من نسائکم ان اتبتم فعدتهن لاثه اشهر واللائی لم یحضن واولات الاحمال اجلهن ان یضعن حملهن ومن یتق الل یجعل له من امره یسرا.» خداوند متعال در این آیه پایان حیض را به یائسگی معلق نموده است نه رسیدن به سن مشخصی و چنانچه یائسگی سن مشخصی داشت ، قطعا خداوند و رسولش (ص ) آن را بیان مینمودند. در واقع یائسگی آن است که هر زنی خودش از حیض دیدن ناامید شود. گویی ابن تیمیه با این سخن یائسگی را نوعی تجربه شخصی میداند و در ادامه میگوید چنانچه خانمی۴٠ سال داشت و خون حیضش قطع شد و از دوباره حیض شدن ناامید گردید، یائسه شده است . (ابن تیمیه ، ١۴٢۶ ق .)
ـ آیه ٢٢٢ سوره بقره که میفرماید: «ویسالونک عن المحیض قل هو اذی فاعتزلوا النسا فی المحیض ؛ از تو درباره عادت ماهانه [زنان ] میپرسند، بگو آن رنجی است پس هنگام عادت ماهانه از [آمیزش با] زنان کناره گیری کنید.» این آیه بیان میدارد که حیض رنجی است و تا زمانی که نشانه های رنج (سختی) وجود داشته باشند، حیض هم باقی است . (ابن رشد، ١۴٠٨ ق .)
ـ استناد به حدیث پیامبر (ص ) که میفرماید: «ان دم الحیض دم اسود یعرف »
(نسائی، ١۴٠۶ ق .؛ ابوداود، بیتا؛ آلبانی، ١۴٠۵ ق .) و نیز حدیث «هذا شی کتبه الله علی بنات ادم ». (ابن حجر، ١٣٧٩ ق .) قائلان به این قول میگویند پیامبر (ص ) در حدیث اول به فاطمه بنت ابی حبیش امر نمود که هر زمان خون شبیه به خون حیض ، یعنی خون سیاه دید، نماز و روزه اش را ترک نماید. بنابراین تا زمانی که زنان خونی با صفت خون حیض مشاهده نمایند، حتی اگر کهنسال هم باشند، حائض محسوب میشوند، زیرا بر اساس حدیث دوم همه زنان دختران آدم هستند و نص و اجماعی که دلالت کند، چنین خونی خون حیض نیست ، وجود ندارد. (ابن حزم ، بیتا)
ـ همچنین قائلان به این قول میگویند تا زمانی که زن در قید حیات است ، تداوم حیض امکان دارد، (رملی، ١۴٠۴ ق .) چراکه اقوال و روایاتی که درباره تعیین سن و زمان یائسگی ذکر شده است ، متعارض و ضعیف است (ابن تیمیه ، ١۴٢۶ ق .) و نص قاطع و ضابطه ای معین که بیان نماید منتهای حیض و آغاز یائسگی ۵٠ سالگی و یا هر سن دیگری است ، وجود ندارد، چراکه خداوند متعال حکم این مسأله را بر وجود حیض معلق نموده و سن خاصی برای آن تعیین نکرده است ، در نتیجه ما نیز مکلف به رجوع به امری هستیم که حکم بر آن بنا شده و آن وجود حیض است و تا هر زمان که حیض ادامه داشته باشد، حکم آن ثابت است و زمانی که حیض قطع شد، حکم آن نیز پایان میپذیرد. (سحیم ، بیتا)
۵ـ نوع زنان
ملاک دیگر فقیهان برای تعیین زمان یائسگی تقسیم بندی زنان بر اساس نوع آنان است ، که در ادامه خواهد آمد.
١-۵- زنان عربی و غیر عربی: بر اساس قولی از احمد بن حنبل زمان یائسگی در زنان عرب ۶٠ سالگی و در زنان غیر عرب (عجم ) ۵٠ سالگی است . (ابن قدامه ، بیتا) مستند قول امام احمد طبیعت قوی زنان عرب است . (ابن قدامه ، بیتا)
ابن قدامه در تقویت این قول از زبیر بن بکار نقل میکند که هند دختر ابیعبیده بن عبدالله ، ولادت موسی بن عبدالله بن حسن بن الحسین بن علی بن ابیطالب (ع ) را در سن شصت سالگی بیان نموده است و هند زنی عرب بوده است و از آنجا که دارای طبیعتی قوی بوده ، توانایی بارداری و وضع حمل را در این سن داشته است . (ابن قدامه ، ١۴١۴ ق .)
٢-۵- زنان قریشی و غیر قریشی: برخی از فقیهان نیز برای تعیین زمان
یائسگی، زنان را به دو دسته قریشی و غیر قریشی تقسیم بندی نموده و گفته اند
. یائسگی در زنان قریشی در ۶٠ سالگی و در زنان غیر قریشی در ۵٠ سالگی اتفاق میافتد. این قول ، قول مشهور فقهای امامیه است . (علامه حلی،١۴١٠ ق .؛ مجلسی، بیتا؛ طوسی، ١٣٨٧ ق .؛ حلی، ١۴٠٧ ق .؛ عاملی جبعی، ١۴١٣ ق .؛ طوسی، بیتا؛ طبرسی، بیتا؛ علامه حلی، ١۴٢١ ق .؛ امام خمینی، بیتا؛ خویی، بیتا؛ گلپایگانی، بیتا؛ اراکی، ١٣٧١ ش .؛ بهجت ، ١٣٧٧ ش .؛ حکیم ، بیتا)
مستند قائلان به این قول روایتی از شیخ کلینی است که میفرماید: «عده من اصحابنا، عن احمد بن محمد، عن الحسن بن طریف )ظریف (، عن ابن ابی عمیر، عن بعض اصحابنا، عن ابی عبدالله )ع ( قال : اذا بلغت المراه خمسین سنه لم تر حمره الا ان تکون امراه من قریش ؛ وقتی زن به پنجاه سالگی برسد، خونی نمیبیند، مگر این که زنی از قریش باشد.» (١۴٠٧ ق .) این روایت به مرسله ابن ابی عمیر مشهور است و دارای سند مرسل و معتبر است ، (نجاشی، ١۴٠٧ ق .؛ کشی، ١٣۴٨ ق .؛ حکیم طباطبایی ،
١٣٧۴ ق .؛ مرتضوی، ١٣٩١ ش .) اما بعضی از علمای امامیه به این روایت نیز ایراداتی وارد نموده و گفته اند بنا به شهادت اکثر علمای رجال ابن ابی عمیر از افراد ضعیف هم روایت نقل کرده است و فی نفسه به مراسیل او نمیتوان اطمینان کرد. (خویی،
١۴٢١ ق .؛ سبحانی، ١٣٧٨ ش .؛ مظاهری، ١٣٨٢ ش .) نکته قابل توجه دیگر این است که در این روایت تصریحی به سن شصت سالگی برای زنان قریشی نشده است .
(مرتضوی، ١٣٩١ ش .) لازم به ذکر است شیخ طوسی نیز در جلد اول کتاب تهذیب الاحکام این روایت را با همین سلسله سند بیان نموده اند.
٣-۵- زنان رومی و غیر رومی: در قول دیگری فقیهان زنان را به رومی و غیر رومی تقسیم نموده و سن یائسگی را در میان زنان رومی ۵۵ سال و در میان زنان غیر رومی ۶٠ سالگی عنوان کرده اند. این قول به محمد بن حسن شیبانی نسبت داده شده است . (ابن نجیم ، بیتا؛ ابن عابدین ، ١۴٢١ ق .) دلیل شیبانی این است که زنان رومی زودتر به سن پیری و کهولت میرسند. (سرخسی، ١۴٢١ ق .)

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
word قابل ویرایش - قیمت 12700 تومان در 25 صفحه
127,000 ریال – خرید و دانلود
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد