مقاله مطالعه تطبیقی و اجرای مدلهای اندازه گیری ریسک عملیاتی مصوب کمیته بال در بانک صنعت و معدن

word قابل ویرایش
18 صفحه
دسته : اطلاعیه ها
8700 تومان

مطالعه تطبیقی و اجرای مدلهای اندازه گیری ریسک عملیاتی مصوب کمیته بال در بانک

صنعت و معدن

 

واژه های کلیدی: ریسک عملیاتی، روش شاخص پایه، روش استاندارد، روشهای اندازه گیری پیشرفته

خلاصه

در این مقاله ابتدا پیرامون مفهوم ریسک، انواع ریسکهای بانکی و بالاخص مهمترین ریسکهای بانکی مطالبی بیان می شود. سپس به بحث پیرامون ریسکهای عملیاتی و روشهای اندازه گیری این ریسکها در موسسات مالی پرداخته می شود. در ادامه سه روش اصلی اندازه گیری ریسک عملیاتی یعنی روش شاخص پایه، روش استاندارد و روشهای اندازه گیری پیشرفته بیان شده و دو مورد اول برطبق دستورالعمل های کمیته بال مورد مطالعه تطبیقی قرار گرفته است. بخش بعد به عملیاتی کردن روشهای شاخص پایه و استاندارد در بانک صنعت و معدن اختصاص دارد.

خروجی اصلی این تحقیق، میزان سرمایه لازم برای مقابله با انواع ریسکهای عملیاتی در بانک صنعت و معدن بر طبق دو روش شاخص پایه و استاندارد می باشد که در ادامه تحقیق، ذکر شده است.

۱ مقدمه

فعالیت بانکها و موسسات مالی در حوزه های اعطای تسهیلات، سرمایه گذاری، صدور انواع اوراق قرضه، صدور انواع گواهی سپرده، صدور ضمانت نامه ها و گشایش انواع اعتبارات اسنادی و یا به عبارت دیگر، اقدام به ایفای نقش در بازارهای پول و سرمایه، آنها را در معرض مخاطرات و ریسکهای خاص اینگونه فعالیتها قرار داده است.

بانکها با انواع متنوعی از ریسکها روبرو می باشند، ریسکی که این مقاله به آن می پردازد، ریسک عملیاتی نامیده می شود. درحال حاضر بانکهای معتبر جهانی در حال انجام اقدامات قابل توجهی در زمینه مقابله با ریسکهای عملیاتی می باشند. این اقدامات شامل مراحل زیر می شود:

۱٫ شناسایی ریسکهای عملیاتی در موسسه مالی (در اینجا منظور همان زیانهای عملیاتی است.)

۲٫ ارزیابی و یا به بیان دقیقتر کمی کردن ریسکهای عملیاتی (که نتیجه آن تعیین میزان سرمایه مورد نیاز برای مقابله با ریسکهای عملیاتی سازمان می باشد.)

۳٫ مدیریت ریسکهای عملیاتی که شامل انتقال ریسک (با استفاده از ابزار بیمه و …) و یا انجام اقداماتی در جهت کاهش میزان ریسکهای عملیاتی می باشد.

بانکهایی که این چالش جدید، یعنی رویارویی با مقوله ریسکهای عملیاتی را می پذیرند نیاز به کمکهایی از بیرون سازمان برای شناسایی، ارزیابی و مدیریت ریسکهای عملیاتی خواهند داشت. کمیته بال۱ متعلق به بانک تسویه بین الملل۲ استانداردهایی را پیرامون ریسکهای عملیاتی در سازمانها تدوین کرده و آن را در قالب دستورالعمل هایی به بانکهای مختلف سراسر دنیا ابلاغ کرده است، این دستورالعمل ها در چندین نسخه به روز رسانی شده اند و این فرایند بروز رسانی در آینده نیز ادامه خواهد داشت، مسلما این مستندات مهمترین و معتبرترین مراجع در این مقاله محسوب می شوند.

۱ . ۱ مفهوم ریسک

زمانیکه به تعاریف مراجعه می کنیم متوجه می شویم که هر یک از محققان به فراخور حال، تعریف خاص موردنظر خود را با اقامه دلایل و مباحث گسترده مطرح کرده است. با این وجود، می توان ادعا کرد که همه این تعاریف برای بیان موقعیتهایی ارائه شده اند که سه عامل مشترک را می توان در آنها مشاهده کرد. بنابراین ما در موقعیتهایی با ریسک مواجه می شویم که:

• اولا، عمل یا اقداممان بیش از یک نتیجه به بار می آورد.
• ثانیا، تا زمان حصول و ملموس شدن نتایج نمی دانیم کدامیک حاصل خواهد شد.
• ثالثا، حداقل یکی از نتایج ممکن الوقوع می تواند پیامدهای نامطلوبی را به همراه داشته باشد.

۱ . ۲ ظهور بحث ریسکهای بانکی

مبحث ریسک در ادبیات اقتصادی- مالی مبحث جوانی می باشد، در سال های ۱۹۷۱- ۷۲ پس از ورشکستگی چندین بانـک در آمریکـا، بحـث ریسک های بانکی و مدیریت آنها مطرح شد. بحث ریسک علاوه بر بانکها در سایر موسسات مالی نیز مطرح می باشد.

نیاز به شناسایی و مدیریت انواع ریسکها در سازمانهای مالی و بالاخص بانکها، وجود یک مرکز بین المللی که وظیفـه سیاسـت گـذاری و ابـلاغ دستورالعملها در ارتباط با بحث ریسک در سازمانها را بر عهده داشته باشد، ضروری ساخت. از اینرو بانک تسویه بین الملل با نام اختصاری BIS،
کمیته ای راه اندازی کرده است به نام بال که وظیفه اصلی این کمیته نظارت بر وضعیت سـرمایه بانـک هـا در کـشورهای مختلـف مـی باشـد.
همچنین استاندارد های مربوط به ریسکهای بانکی نیز توسط این کمیته تعیین می شوند. اعـضای ایـن کمیتـه متـشکل از نماینـدگان بانکهـای مرکزی کشورهای بلژیک، کانادا، فرانسه، آلمان، ایتالیا، ژاپن، لوکزامبورگ، هلند، سوئد، سوئیس، انگلستان و امریکا می باشند.

ورشکستگی بانک علاوه بر اینکه سهامداران بانک را متضرر می کند، باعث اختلال در سیستم بانکی کشور شده و این امر نیـز مـسلما بـر نظـام بانکداری جهانی اثرات منفی خواهد گذاشت. اینرا می توان فلسفه تشکیل کمیته جهانی بال دانست.

۱ . ۳ مهمترین ریسکهای بانکی

مهمترین ریسکهایی که یک موسسه مالی مانند بانک با آنها مواجه است، به ۳ دسته تقسیم می شوند:
• ریسک اعتباری:۳ ریسک مربوط به زیانهای ناشی از عدم باز پرداخت یا باز پرداخت با تاخیر اصل یا فرع وام از طرف مشتری
• ریسک بازار:۴ ریسک مربوط به زیانهای محتمل بر داراییهای بانک بر اساس تغییرات و نوسانات عوامل بازار(مانند نرخ ارز، نرخ بهره، قیمت سهام و…)
• ریسک عملیاتی: ۵ ریسک مربوط به زیانهای مستقیم یا غیر مستقیم که منشا آنها فرایندهای ناکافی یا ناصحیح داخل سازمان، افراد، سیستم و یا وقایع خارج از سازمان می باشند.

۱ . ۴ ریسکهای عملیاتی

ریسکهای عملیاتی، عمدتا ریسکهای ناشی از گستره وسیعی از احتمالات بروز خطا و نقصان در عملیات خاص بنگاه تجاری یا مالی می باشند. عمدتا این ریسک را در موسسات مالی و بانکی، ریسکی می دانند که مستقیما به ریسکهای اعتباری و بازار مربوط نمی شود. این ریسکها ناشی از خطای انسانی، خطای رایانه و برنامه های رایانه ای، خطا در تصمیم گیری و حتی زیانهای ناشی از انواع اختلاس می باشند. نکته مهم در مساله ریسکهای عملیاتی، پیچیدگی خاص این مفهوم است به نحویکه معمولا مقوله ریسکهای عملیاتی از دیگر موارد معمول عدم اطمینان و خطر پیش روی بنگاه، کاری سخت و دشوار است.

از جمله تعاریفی که برای ریسکهای عملیاتی در سازمانها ارائه شده اند، می توان به موارد زیر اشاره کرد:
تعریف شماره :۱ هرگونه ریسکی بجز ریسکهای اعتباری و بازار.
تعریف شماره :۲ ریسکهایی که بواسطه انجام عملیات موسسه مالی بوجود می آیند.
تعریف شماره ۱، در حقیقت یک تعریف منفی از ریسک عملیاتی می باشد بدین ترتیب که ریسک عملیاتی را بعنوان زیان ناشی از هر نوع فعالیتی غیر از فعالیتهایی که منجر به ریسک اعتباری و ریسک بازار شود، قلمداد می کنند. این تعریف بسیار گسترده بوده و شامل ریسکهای استراتژیک۶ و ریسک شهرت۷ و … نیز می شود. در واقع این تعریف از ریسکهای عملیاتی، عملا ریسکهای دیگری را نیز شامل خواهد شد که معمولا جز ریسکهای عملیاتی محسوب نمی شوند.

تعریف شماره ۲ نیز تعریف جامعی برای ریسکهای عملیاتی نمی باشد، زیرا تنها زیانهای مستقیم ناشی از عملیات سازمان را شامل می شود.
درصورتیکه بسیاری از ریسکهای عملیاتی نتیجه غیر مستقیم انجام عملیات سازمان می باشند، که از آن جمله می توان به انواع سرقت ها و سو استفاده ها مانند اختلاس اشاره کرد.

بنابراین، به تعریف جامعتر و کاملتری از ریسکهای عملیاتی نیاز داریم، که همان تعریف استانداردی است که کمیته بال برای ریسکهای عملیاتی ارائه داده است و در بخش ۲ . ۱ به آن اشاره شد.

۱ . ۵ اهمیت ریسکهای عملیاتی

به دو دلیل در سالهای اخیر، توجه زیادی به ریسکهای عملیاتی در سازمانها شده است:

۱٫ رشد نمایی استفاده از تکنولوژی

۲٫ افزایش ارتباطات میان شرکت کنندگان در بازارهای سرمایه

با وجود آنکه تکنولوژی سبب سهولت انجام بسیاری از کارها در سازمان و مهمتر از آن رشد بهره وری سازمانی شده است، امـا رشـد تکنولـوژی، سازمانها را با مسائل و مشکلات جدیدی نیز روبرو ساخته است. برای روشنتر شدن مطلب، می توان به مثال زیر اشاره کرد:
اتوماسیون در سازمانها باعث شده است که عملیاتی که در گذشته بصورت دستی در سازمان انجام می شدند و شاید سـاعتها وقـت کارکنـان اداره صرف انجام آن می شد، هم اکنون در مدت زمان بسیار کوتاهتری و با احتمال خطای بسیار کمتری انجام شوند، اما این رشد تکنولوژی باعث آن نمی شود که بتوانیم ادعا کنیم ریسک ناشی از انجام کارهای اداری کاهش یافته است، زیرا در حال حاضر سازمان با ریسک بسیار بزرگتری مانند امکان ازکارافتادگی سیستم اتوماسیون روبروست.

ریسک عملیاتی اصولا مفهوم جدیدی نمی باشد، علت مطرح شدن این بحث در سالیان اخیر، به اهمیت روز افزون آن مربوط می شود، بطوریکه اجتناب از رویارویی با بحث ریسکهای عملیاتی در سازمانها را، برای بسیاری از موسسات مالی غیرممکن ساخته است.

۱ . ۶ انواع زیانهای عملیاتی

زیانهای مورد اشاره در تعریف ریسکهای عملیاتی، زیانهای عملیاتی۸ نامیده می شوند. زیانهای عملیاتی شامل موارد زیر می باشند: (در هر مورد سعی شده است که مثالهایی از موسسات مالی که بواسطه این نوع زیانها، با مسائل و مشکلات خطیری روبرو شده اند، آورده شود.)

۱٫ سرقت داخلی۹، بانکهای Allied Irish Bank، Barings و Daiwa Bank Ltd بترتیب ۶۹۱ میلیون دلار، یک میلیارد دلار و ۱,۴ میلیارد دلار به این علت متضرر شدند.

۲٫ سرقت خارجی۱۰، Republic New York Corp.، ۶۱۱ میلیون دلار از این بابت متحمل ضرر شد.
۳٫ پروسه سازمان در امور مربوط به استخدام کارکنان و ایمنی محیط کاری۱۱، برای مثال رویه های استخدام، گروه کاری غیرمتحصص، سیاست تعطیلات کاری و … . Merrill Lynch، ۲۵۰ میلیون دلار بر طبق قانون کار بعلت تبعیض جنسیتی در مورد کارکنان شرکت، جریمه شد.

۴٫ پروسه های مرتبط با مشتریان، محصولات و کسب و کار۱۲، برای مثال تغییرات در مقررات، مطالبات، رضایت مشتری، دعاوی حقوقی و … . Household International، ۴۸۴ میلیون دلار و Providen Financial Corp.، ۴۰۵ میلیون دلار در این مورد زیان دیدند.

 

۵٫ آسیب به داراییهای فیزیکی۱۳، برای مثال مواردی که طی آن داراییهای آسیب دیده موجب ایجاد وقفه در امر تجارت گردد. آسیب ممکن است ناشی از آتش سوزی، سیل یا زمین ارزه باشد. Bank of New York، در ارتباط با حملات تروریستی ۱۱ سپتامبر۲۰۰۱، متحمل ۱۴۰ میلیون دلار خسارت فیزیکی شد.

۶٫ تغییرات در محیط تجاری و اشکالات و خطاهای سیستمی۱۴، برای مثال اشکال در سیستم، ویروس اینترنتی، داده های نادرست، خطوط ارتباطی ضعیف و … . Solomon Brothers، ۳۰۳ میلیون دلار بعلت تغییر در تکنولوژی کامپیوتر که موجب اخلال در سازگاری سیستمی سازمان شد، متحمل خسارت گردید.

۷٫ مدیریت اجرا، تحویل و فرایندها در سازمان۱۵، Bank of America و Wells Fargo Bank، بترتیب ۲۲۵ و ۱۵۰ میلیون دلار بعلت خطاها در یکپارچگی سیستمها و پردازش مبادلات متحمل زیان شدند.

۱ . ۷ ویژگیهای تعریف ریسک عملیاتی

• این تعریف برای ریسکهای عملیاتی نه تنها در بانکها، بلکه برای هر موسسه مالی، از سوی کمیته بال ارائه شده است.

• در تعریف فوق، تاکید روی علل ریسک عملیاتی است.۱۶ از فواید این امر می توان به تسهیل اندازه گیری ریسک عملیاتی اشاره کرد.
• بنا بر تعریف فوق، ریسکهای عملیاتی شامل ریسکهای قانونی۱۷ می باشند، ولی ریسکهای استراتژیک۱۸ و شهرت۱۹ در زمره ریسکهای عملیاتی طبقه بندی نمی شوند. بنابراین، با توجه به تعریف ارائه شده، این گزاره که “ریسک عملیاتی شامل هر گونه ریسکی بجز ریسکهای اعتباری و بازار می باشد.” دیگر صحیح نمی باشد.
• بنا بر تعریف فوق، ریسک عملیاتی تنها به ریسک سیستمی۲۰ و یا ریسکهای مرتبط با تکنولوژی اطلاعات۲۱ محدود نمی شود.

۲ روشهای اندازه گیری ریسک عملیاتی

کمیته بال برای اندازه گیری ریسکهای عملیاتی(تعیین پروفایل ریسک عملیاتی) در موسسات مالی سه روش ارائه کرده است که عبارتند از:
• روش شاخص پایه (BIA)22
• روش استاندارد (STA)23
• روشهای اندازه گیری پیشرفته (AMA)24

 

نمودار زیر میزان پیچیدگی و در مقابل هزینه سرمایه۲۵ برآوردی هریک از روشهای فوق را با یکدیگر مقایسه کرده است:

 

شکل ۲-۱

شکل فوق در مقام مقایسه سه روش کمی سازی ریسک عملیاتی، گویای این مطلب است که هرچه روش اندازه گیری ساده تر شود، هزینه سرمایه نیز افزایش می یابد. بنابراین بدون توجه به میزان پیچیدگی روش محاسبه در نگاه اول، روش سوم یعنی روشهای اندازه گیری پیشرفته مناسبتر از سایر روشها بنظر می رسد، اما در مقام عمل و با توجه به میزان پیچیدگی و پیش شرطهای استفاده از روشهای پیشرفته و نیز شرایط حاکم بر محیط باید مدل مناسب را از بین سه روش فوق انتخاب کرد و به صورت گام به گام به ارتقاء آن پرداخت.

۲ . ۱ روش شاخص پایه

ساده ترین روش میباشد که هزینه سرمایه مورد نیاز برای مقابله با تمام انواع ریسکهای عملیاتی را به یک شاخص منحصربه فرد (مثلا درامد ناخالص) مربوط می کند، در اینجا درآمد ناخالص شاخصی است که بیانگر حجم کل فعالیتهای موسسه مالی میباشد. به این صورتکه سرمایه مورد نیاز برای مقابله با ریسکهای عملیاتی برابر خواهد بود با درصد ثابتی (α) از درامد ناخالص. اجرای این روش برای مقابله با ریسکهای عملیاتی در موسسات مالی، بسیار آسان می باشد. این روش تنها برای موسسات مالی کوچک با فعالیتهای تجاری ساده مناسب می باشد. کمیته بال استفاده از این روش را در بانکهایی که فعالیت بین المللی دارند، توصیه نمی کند. بطور کلی در این روش خواهیم داشت:

KBIA، بیانگر میزان سرمایه ای را که می بایست برای مقابله با ریسکهای عملیاتی بر اساس روش شاخص پایه قرار داده شود، بدست می دهد.

منظور از درآمد ناخالص در فرمول فوق میانگین درآمد ناخالص موسسه مالی در طی سه سال گذشته می باشد. نکته مهم دراینجا این است که درآمد ناخالص ذکر شده در فرمول فوق با مقدار سود(زیان) موسسه مالی که در انتهای صورتحساب سود و زیان آورده میشود، متفاوت است.

برای ایجاد یکنواختی کمیته بال این شاخص را بطور دقیق تعریف کرده است، که در بخشهای بعد مفصلا به آن اشاره خواهد شد. موسسات مالی برای اجرای این روش نیاز به رعایت استانداردهای خاصی ندارند، به عبارت دیگر ضوابط از پیش تعیین شده ای برای اجرای این روش در موسسات مالی وجود ندارد.

۲ . ۱ . ۱ درآمد ناخالص۲۶ چیست؟

کمیته بال درآمد ناخالص را بعنوان مجموع درآمدهای بهرهای خالص، درآمدهای غیربهره ای خالص، درآمدهای خالص ناشی از انجام معاملات مالی و درآمدهای دیگر تعریف کرده است. این تعریف یک تعریف حسابداری نیست، سه تا از این چهار رقم، بوضوح ارقام خالص هستند.

۲ . ۱ . ۲ چرا درآمد ناخالص؟

با وجود اینکه تایید مناسب بودن درآمد ناخالص بعنوان شاخصی از سطح خطرپذیری ریسک عملیاتی یک بانک بسیار مشکل می باشد، اما بنظر می رشد که این شاخص کم نقص ترین۲۷ گزینه موجود باشد، زیرا:
• با وجود آنکه بیانگر میزان ریسک عملیاتی نیست، اما شاخصی برای میزان فعالیتهای بانک می باشد.
• به آسانی قابل دسترس می باشد.
• قابل اثبات می باشد.

۲ . ۱ . ۳ تعیین ضریب α

کمیته بال در دستورالعمل سال ۲۰۰۱ برپایه داده های جمع آوری شده از سوی نمونه ای از بانکهایی که روشهایی را برای تعیین و تخصیص میزان سرمایه دایرکرده اند، میزان سرمایه لازم جهت مقابله با ریسکهای عملیاتی را بطور میانگین درحدود ۲۰ درصد سرمایه موسسات مالی تعیین کرد. برای تخمین پارامتر α از یافته فوق استفاده گردید به اینصورت که تصمیم گرفته شد که α طوری تعیین شود که سرمایه لازم جهت مقابله با ریسکهای عملیاتی در موسسه مالی %۲۰ میزان حداقل سرمایه قانونی۲۸ باشد که به این ترتیب پارامتر α در حدود %۳۰ تخمین زده شد.
در تخمین α حداکثر احتیاط صورت گرفت به این ترتیب که سعی شد پارامتر α طوری تعیین شود که احتمال آنکه KBIA از میزان سرمایه واقعی لازم برای مقابله با ریسکهای عملیاتی در موسسه مالی کمتر باشد، بسیار ناچیز باشد. به این ترتیب مقدار α حدود %۳۰ تخمین زده شد که از مقدار واقعی اش به مراتب بیشتر بود.

در دستورالعمل سال ۲۰۰۳، کمیته بال استاندارد دقیقتری را برای این روش ارائه داد، به این ترتیب که بر پایه داده های جمع آوری شده از تعداد بیشتری از بانکها، سرمایه لازم برای مقابله با ریسکهای عملیاتی در حدود %۱۲ سرمایه موسسات مالی تخمین زده شد و پارامتر α طوری تعیین شد که سرمایه لازم برای ریسکهای عملیاتی حدود %۱۲ حداقل سرمایه قانونی باشد که بدین ترتیب مقدار پارامتر α بین ۱۷ الی ۲۰ درصد تخمین زده شد که نسبت به تخمین قبلی کاهش قابل توجهی داشت.

آخرین تخمینی که تا سال ۲۰۰۳ برای پارامتر α از سوی کمیته بال ارائه شده است، ۰,۱۵ می باشد. البته این مقدار ممکن است در آینده تغییر کند.

۲ . ۱ . ۴ چگونگی اجرای روش شاخص پایه

 

برای محاسبه هزینه سرمایه موردنیاز برای مقابله با ریسکهای عملیاتی در بانک صنعت ومعدن برطبق روش شاخص پایه می بایست درآمد ناخالص بانک صنعت و معدن را برطبق دستورالعمل بال در سه سال گذشته(۸۰، ۸۱ و (۸۲ بیابیم. میانگین درآمد ناخالص بدست آمده در این سه سال را بعنوان مقدار Gross Income در فرمول مربوطه وارد کرده و KBIA را از حاصلضرب آن در مقدار ضریب α بدست می آوریم.

۲ . ۲ روش استاندارد

تفاوتی که این روش با روش قبلی دارد، این است که در این روش فعالیتهای بانک در تعدادی ۲۹Business Unit و ۳۰Business Line
طبقه بندی می شوند. این مزیت روش استاندارد بر روش شاخص پایه میباشد.
در هر واحد سازمانی یک شاخص که بیانگر حجم فعالیتهای بانک در این بخش می باشد، بیان شده است. این شاخصها برای تخمین میزان ریسک عملیاتی در هر واحد مورد استفاده قرار می گیرند.

۲ . ۲ . ۱ واحدهای سازمانی و شاخصهای مربوطه

کمیته بال در دستورالعمل جدید خود که در سال ۱۹۹۹ منتشر شد((Basel ΙΙ، فعالیتهای بانک را در ۷ بخش۳۱ طبقه بندی میکند. (مطابق جدول (۱-۳

نکته ای که ذکر آن در اینجا ضروری بنظر می رسد این است که منظور از شاخص درآمد ناخالص در بخش تامین منابع مالی شرکت، درآمد ناخالص در همین بخش می باشد و نه در کل بانک.

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
wordقابل ویرایش - قیمت 8700 تومان در 18 صفحه
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد