مقاله مفهوم استناد به مسئولیت بن یالمللی با تأکید بر طرح کمیسیون

word قابل ویرایش
25 صفحه
دسته : اطلاعیه ها
12700 تومان
127,000 ریال – خرید و دانلود

چکیده
دولت زیان دیده از عمل متخلفانۀ بن یالمللی میتواند به مسئولیت بن یالمللی دولـت مرتکـب آن عمل استناد کند. حتی دولت غیر از دولت زیان دیده نزی می تواند در مواردی که تعهد نقض شده ماهیت عام الشمول (erga omnes) داشته باشد، به مسـئولیت بـین المللـی دولـت نـاقض تعهـد استناد کند. براساس طرح مسئولیت بین المللی دولت هـا (٢٠٠١)، اسـتناد بـه منزلـۀ اقـدامی بـا خصیصۀ نسبتا رسمی و متمایز از مفاهیمی همچون اعتراض یا انتقـاد اسـت و منشـأ و ماهیـت تعهد نقض شده بر امکان استناد بی تأثیر است . برای استناد به مسئولیت بین المللی هـیچ مهلـت زمانی مدنظر نیست ، اما دولت خوانده میتواند عدم استناد را به منزلۀ مبنایی برای اعـراض از آن اثبات کند. دولت زیان دیده باید ادعای خود را به دولت مسئول اعلام کند و هنگـامیکـه دولـت استنادکننده براساس حمایت دیپلماتیک اقدام میکند، باید قاعده تابعیت دعاوی و قاعـده طـی مقدماتی مراجع داخلی را نیز رعایت کند. نوشتار حاضر میکوشد با روشن کردن مفهوم اسـتناد، جایگاه آن را در حوزه حقوق مسئولیت بین المللی و در روابط میان دولت ها تبیین کند.
کلیدواژگان
استناد، تعهدات عام الشمول ، دولت زیان دیده ، دولت غری از دولت زیان دیده ، مسئولیت بن یالمللی دولت .
١. عضو هیئت علمی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی -واحد علوم و تحقیقات تهـران (نویسـنده
مسئول ). Email: sd.mohebi@gmail.com
٢. دانشجوی دکتری حقوق بین الملل عمومی دانشگاه علامه طباطبائی . Email: vahidbazzar@gmail.com
تاریخ دریافت : ١٣٩۵.٠٩.٢٢، تاریخ پذیرش :١٣٩۶.١٢.١٠.

٢٠٢ فصلنامۀ مطالعات حقوق عمومی، دوره ۴٨، شماره ١، بهار ١٣٩٧ مقدمه
همان گونه که قاضی هوبر بیش از ٩٠ سال پیش در قضیۀ «سرزمین هـای اسـپانیایی مـراکش » تصریح کرد،١ بدون شک مسئولیت ، نتیجۀ ضروری حـق اسـت و تمـامی حـق هـای بـین المللـی مشمول نظام مسئولیت میشوند (٢ :٢٠١۴ ,Uffman-Kirsch). «دولت زیـان دیـده »٢ از «عمـل متخلفانۀ بین المللی »٣ میتواند به واسطۀ نقض تعهد از سوی دولت خاطی به مسئولیت آن دولت
«استناد»۴ کند.۵ همان طور که منشأ یا ماهیت تعهـد نقـض شـده در ایجـاد مسـئولیت تـأثیری ندارد،۶ در استناد به آن مسئولیت نیز بی تأثیر است . اما، دولتی که تعهد در قبال او نقـض شـده است -فارغ از اینکه آن تعهد، ناشی از عرف بین المللی یا معاهده یا به واسطۀ اعمـال یـک جانبـۀ دولت مرتکب ایجاد شده باشد یا حتی تعهدی ناشی از رأی الزام آور دادگاه بین المللی یا تعهـدی باشد که برای شخص ثالث در یک معاهده پیش بینی شده است – حق استناد به مسئولیت دولت خاطی را خواهد داشت .٧ با وجود بیتأثیربودن ماهیت تعهد نقض شده ، ویژگی زیان دیـده ای کـه تعهد در قبال او پذیرفته شده است ، در حوزه مسئولیت بین المللی دارای اهمیت است . درواقـع ، همان طور که کمیسیون حقوق بین الملل تصریح کـرده اسـت ، تعیـین ایـن موضـوع کـه تعهـد
۸ نقض شده در کدام دسته بندی جای میگیرد، موضوعی مربوط به تفسیر و اجرای «قواعد اولیه » است ،٩ حال آنکه نظام مسئولیت بین المللی ناظر به «قواعد ثانویۀ»١٠ حقوق بین الملل است .
۱۱ طــرح مســئولیت بــین المللــی دولــت هــا (٢٠٠١)، اســتناد بــه مســئولیت دولــت از ســوی موجودیت های غیردولتی را منتفی نمیداند. براساس شرح ماده ١٢،٣٣ در مواردی کـه تعهـدات اولیه نسبت به موجودیت غیردولتی پذیرفته شده باشد، آیین هایی بـرای اسـتناد بـه مسـئولیت دولت در دسترس آن موجودیت وجود دارد (مانند کنوانسیون هـای منطقـه ای حقـوق بشـری )، بدون اینکه لازم باشد هیچ دولتـی در موضـوع دخالـت کنـد (١۶۵ :٢٠١۵ ,Albers). همچنـین ، برای استناد به مسئولیت ، استنادکننده بایـد «سـمت »١٣ داشـته باشـد. عـلاوه بـر ایـن ، دولـت
۱٫ Spanish Zone of Morocco Claims (Great Britain v. Spain), PCIJ (1923), 2 RIAA, p. 615.
۲٫ Injured State.
۳٫ The Internationally Wrongful Act.
۴٫ Invocation.
۵٫ ILC Draft Articles on Responsibility of States for Internationally Wrongful Acts 2001, art. 42(A) (a).
۶٫ Ibid. art. 12.
۷٫ Ibid. Commentaries of Article 42, paras. 7,8.
۸٫ Primary Rule.
درحالیکه قواعد اولیه ، قواعد مربوط به رفتار (Conduct) محسوب میشوند، قواعد ثانویه به ایجاد، اصلاح ، تفسیر و اعتبار قواعد اولیه و پیامدهای ناشی از نقض آن ها میپردازند (١٩ :٢٠١۴ ,Roscini).
۹٫ Op. cit, supra note 5, Commentaries of Article of 42, para. 6.
۱۰٫ Secondary Rule.
۱۱٫ Op. cit, supra note 5, p. 1, para. 6.
۱۲٫ Ibid. Commentaries of Article 33, para. 4.
۱۳٫ Standing or locus standi.

مفهوم استناد به مسئولیت بین المللی با تأکید بر… ٢٠٣ زیان دیده میتواند تصمیم بگیرد که به مسئولیت بین المللی دولت مسئول استناد یا از این حـق اعراض کند و استناد نکند، اما نمیتواند تصمیم بگیرد که سمت نداشته باشد. درواقـع ، اسـتناد،
«حـق »١ اسـت ، امـا سـمت ، «صـفت »٢ اسـت (٢۵۶ :٢٠١۴ ,Vermeer-Kunzil). حتـی برخـی حقوق دانان از جمله هنکین بر این باورند که حداقل درخصـوص قواعـد حقـوق بشـری ، دولـت مسئول نسبت به اجابت استناد ابرازشده از سوی زیان دیـده ، تعهـد حقـوقی دارد ( ,Gallagher
.(۲۰۱۰: ۲۶۶
نوشتار حاضر در دو بخش تنظیم شده است . نخست ، مفهوم استناد، شرایط انجام و اعـراض از آن تجزیه و تحلیل میشود و در قسمت دوم ، استناد به مسئولیت از سوی دولتی غیر از دولت زیان دیده بررسی خواهد شد.
مفهوم استناد
برای دولتی که به مسئولیت دولت دیگر استناد میکند، نشان دادن وقوع عمل متخلفانه کفایـت میکند، منتهی اگر استنادکننده مطالبۀ خسارت نیز کند، باید رابطۀ علیت بین عمـل متخلفانـه و وقوع خسارت را اثبات کند (محبی ، ١٣٩٢: ۵٧۴). با وجود اهمیت اساسی مفهـوم اسـتناد، در طرح مسئولیت دولت ها (٢٠٠١)، تعریف مشخصی از آن ارائـه نشـده اسـت ( :٢٠٠٢ ,Scobbie
١٢٠۵). در شرح ماده ۴٢ سند مزبور گفته شده است که استناد اقدامی با خصیصۀ نسبتا رسمی است و برای مثال ، شامل طرح دعوا علیه دولت یا شروع به رسیدگی به اقدامات دولت در داوری یا دادگاه بین المللی میشود و مواردی همچون «انتقاد»٣ یا «اعتـراض »۴ یـا درخواسـت اجـرای تعهد نقض شده یا حتی حفظ حق شکایت درخصوص تعهد نقض شده ، استناد تلقی نمـیشـوند.۵ با این حال ، استناد میتواند از طرق دیپلماتیک نیز حاصل شود و لزوما توسل به دادگاه خاص را شامل نمیشود (٢۵٧ :٢٠١۴ ,Vermeer-Kunzil). در قضیۀ زمین های فسفات در نـائورو،۶دیـوان بین المللی دادگستری آگاهی دولت خوانده از ادعاهای دولت خواهـان را از طریـق گـزارش هـای
«سمت » به قابلیت پذیرش دعوا (Admissibility) و صلاحیت دادگاه بین المللی ارتباطی ندارد. بدین ترتیب که
«سمت » شرط ضروری برای طرح دعوا در دادگاه بین المللی است ، اما شرط کافی نیست . در قضیۀ تی مور شرقی ، دولت پرتغال برای استناد به مسئولیت استرالیا ذی سمت بود (به منزلۀ دولت غیرزیان دیده )، اما دیوان بین المللی دادگستری به دلیل نارضایتی دولت آلبانی که رسیدگی به اختلاف نیازمند بررسی حقوق و تکالیف او بود، دعوا را رد کرد (٢۵۶ :٢٠١۴ ,Vermeer-Kunzil).
۱٫ Right.
۲٫ Qualification.
۳٫ Criticize.
۴٫ Protest.
۵٫ op. cit, supra note 5, Commentaries of Article 42, para. 2.
۶٫ Certain Phosphate Land in Nauru (Nauro v. Australia), Preliminary Objections, I.C.J Reports 1992,
paras. 33-34.

٢٠۴ فصلنامۀ مطالعات حقوق عمومی، دوره ۴٨، شماره ١، بهار ١٣٩٧
مطبوعاتی ، سخنرانی ها و نشست ها برای احراز استناد کافی تشخیص داد ( :٢٠٠٣ ,Satkauskas
.(۹۱-۹۲
کمیسیون حقوق بین الملل استناد را در مفهوم بسیار مضیقی پذیرفته است . شـاید در نگـاه نخست این رویکرد قابل انتقاد باشد، اما با بررسی صورت جلسات کمیسیون ، ملاحظه مـیکنـیم که کمیسیون حتی موضعی موسع تر از برخی دولت ها اتخاذ کرده است . برای مثال ، بریتانیـا بـر این باور بود که اقداماتی همچون بررسی اعمال دولت در سازمان بین المللی ، پیشنهاد تحقیـق و تفحص درخصوص اقدام دولت در نهاد بین المللی یا توسل به سازوکارهای حل وفصل اختلاف که به تصمیم الزام آور منجر نمیشوند، مانند «کمیسیون حقیقت یاب »١ یـا «کمیسـیون سـازش »،
۲ ۳
نباید استناد به مسئولیت تلقی شوند.
حق استناد به مسئولیت ، ارتباطی با ایجاد صلاحیت برای دادگاه بین المللی ندارد، حتی اگـر آن حق به واسطۀ نقض تعهد در قبال «جامعۀ بین المللی در کل »۴ ایجاد شـده باشـد. صـلاحیت دادگاه های بین المللی با اعلام رضایت قبلی یا بعدی طـرفین اخـتلاف حاصـل مـیشـود. دیـوان بین المللی دادگستری ، در قضیۀ تی مور شرقی (١٩٩۵) میگوید «ویژگی عام الشمول بودن یـک قاعده و رضایت نسبت به صلاحیت دیوان ، دو مقولۀ جدا از یکدیگرنـد و اگـر دولتـی صـلاحیت دیوان را نپذیرفته باشد، دیوان نمیتواند به موضوع رسیدگی کند، حتی اگر حقـوق نقـض شـده ماهیت تعهدات در قبال کل جامعۀ بین المللی را داشته باشـند».۵ همچنـین ، دیـوان در پرونـده کنگو علیه رواندا بیان کرد «اصل بر این است که صلاحیت ، مبتنی بر رضایت است و اختلافـات و دعاوی مربوط به «قاعده آمره »۶ و تعهدات در قبال کل جامعۀ بـین المللـی اسـتثنایی بـر ایـن
۷
اصل نیست ».
طرح مسئولیت دولت ها (٢٠٠١)، حق استناد به مسئولیت را برای دو گروه پیش بینی کـرده است . به عبارت دیگر، دو گـروه را دارای سـمت بـرای اسـتناد شـناخته اسـت : نخسـت ، دولـت زیان دیده و دوم ، دولت های غیر از دولت زیان دیده که دارای نفع حقوقی اند.
۱٫ Fact-Finding Commission.
۲٫ Conciliation Commission.
۳٫ UNDOC. A.CN.4.515 (19 March 2001), Comments and Observations Received from Governments,
United Kingdom Comment to Part Two bis, Chapter I, p. 59.
۴٫ International Community as a Whole.
این کلمه به معنای «در برابر همه یا در برابر هرکس » است . تعهد عام الشمول (erga omnes)، در مقابل تعهد در برابر یکدیگر است . درواقع ، erga omnes وصف تعهد است .
۵٫ East Timor (Portugal v. Australia), I.C.J. Reports 1995, p. 90, at 102, para. 29.
۶٫ jus cogens.
۷٫ Armed Activities on the Territory of the Congo (New Application: 2002) (Democratic Republic of the
Congo v. Rwanda), I.C.J Reports 2006, para. 64.

مفهوم استناد به مسئولیت بین المللی با تأکید بر… ٢٠۵
استناد به مسئولیت بین المللی از سوی دولت زیان دیده
دولتی که به واسطۀ نقض تعهد از سوی دولت متخلف زیان ببینـد، مـیتوانـد بـه مسـئولیت آن دولت استناد کند. بنابراین ، مرکز ثقل استناد به مسئولیت ، مفهوم دولت زیان دیده اسـت . دولـت زیان دیده ، دولتی است که حق معین او به واسطۀ ارتکاب عمـل متخلفانـۀ بـین المللـی از جانـب دولت دیگر صدمه دیده یا نادیده گرفته شده است .١ غالبا به واسطۀ نقـض تعهـد دوجانبـه ، یـک دولت زیان دیده خواهیم داشت ، فارغ از منشأ آن تعهـد دوجانبـه کـه مـیتوانـد حتـی معاهـده چندجانبه باشد. اما در قالب معاهدات چندجانبۀ حقوق بشری مثل میثـاق بـین المللـی حقـوق مدنی -سیاسی (١٩۶۶)، دولت ها به ندرت دولت زیان دیده در مفهـوم مـاده ۴٢ طـرح مسـئولیت
٢٠٠١ تلقی خواهند شد (١٩۶ :٢٠٠۴ ,McGoldrick). در ماده ۴٢ طرح میخوانیم :
دولت زیان دیده حق دارد به مسئولیت دولت دیگر استناد کند اگر تعهد نقض شده ، پذیرفتـه شده باشد در قبال الف ) آن دولت به تنهایی یا ب ) گروهی از دولت ها که دولـت زیـان دیـده نیـز داخل آن گروه باشد یا در قبال کل جامعۀ بین المللی درصورتی که تعهد نقض شـده ١) بـه طـور خاص آن دولت را تحت تأثیر قرار دهد یا ٢) چنان ویژگی ای داشـته باشـد کـه وضـعیت سـایر دولت هایی را که تعهد در قبال آن ها وجود دارد از حیث تداوم اجرای تعهد اساسا تغییر دهد.
زیان دیده ممکن است یک یا چند دولت باشد و استفاده از صیغۀ مفرد فعل و فاعل در مـاده
٢،۴٢ مانع از این نمیشود که دو یا چند دولت در قبال عمل متخلفانـۀ بـین المللـی زیـان دیـده تلقی شوند. ماده ۴۶ طرح ، به صراحت این مهم را ذکر میکند و حق استناد به مسئولیت دولـت متخلف را برای هریک از چند دولت زیان دیده شناسایی میکند. با این حال ، باید توجـه داشـت که تعدد زیان دیدگان لزوما دلالت بر شدیدبودن نقض نخواهد داشت ( :٢٠١٠ ,Huesa Vinaixa
٩۵١). همچنین ، در مواردی کـه چنـدین دولـت مسـئول وجـود دارد، مـیتـوان بـه مسـئولیت بین المللی هریک از آن ها به طور جداگانه استناد کرد.
۳
برای استناد به مسئولیت بین المللی ، هیچ مهلت زمانی خاصی تعیین نشده اسـت و اسـتناد طی زمان مناسب معمولا کفایت میکند.۴ دیوان بین المللـی دادگسـتری در قضـیۀ زمـین هـای فسفات در نائورو تصریح کرد که حقوق بین الملل هیچ بازه زمـانی خاصـی را بـرای طـرح دعـوا تعیین نکرده است و تعیین این زمان بر عهده دادگاه است که با توجه به شرایط هر قضیه ، آن را تشخیص میدهد.۵ همچنین ، دیوان در قضیۀ لاگراند اعلام کرد که دعوای آلمان قابل رسـیدگی
۱٫ op. cit, supra note 5, Part Three, Chapter I, para. 2.
۲٫ A State is entitled as an injured State.
۳٫ op. cit, supra note 5, art. 47, para. 7.
۴. در تعیین این زمان مناسب ، اصولا معیار «دردسترس بودن » (disposability) نیز -به خصوص در موارد مربوط به حمایت دیپلماتیک – لحاظ خواهد شد (١٠۴٧-١٠۴۶ :٢٠١٠ ,Tams).
۵٫ op. cit, supra note 19, para. 13.

٢٠۶ فصلنامۀ مطالعات حقوق عمومی، دوره ۴٨، شماره ١، بهار ١٣٩٧
است حتی اگر خواهان سال ها پس از اطلاع از نقض تعهد، اقدام قـانونی کـرده باشـد.١ بـه طـور کلی ، میتوان گفت که تأخیر در طرح دعوا سبب نپذیرفتن آن نخواهد بود،٢ مگر اینکه از اوضاع و احوال این گونه تلقی شود که دولت زیان دیده از حق استناد اعراض کرده است یا دولت خوانده به واسطۀ این تأخیر، به طور جدی متضرر شده باشد.
۳
١. شرایط استناد به مسئولیت بین المللی و موارد ازدست دادن حق استناد
استناد به مسئولیت نیازمند رعایت شرایطی است . نخسـتین شـرط ، «اعـلام »۴ ادعـا بـه دولـت مسئول است .۵ البته این اعلام ، پیش شرط تعهد به جبران از سوی دولت مسـئول نخواهـد بـود، زیرا تعهد به جبران به محض نقض تعهد بـین المللـی ایجـاد خواهـد شـد (-١٠٢٩ :٢٠١٠ ,Peel
١٠٣٠). درواقع ، اگرچه مسئولیت به صرف انجام عمل متخلفانه ایجاد میشـود، در عمـل دولـت زیان دیده باید ادعای خود را به دولت مسئول اعلام کند (۴٢٣ :٢٠٠۵ ,Aust). اعلام ممکن است به هر شکل یا شیوه ای باشد و دولت زیان دیده میتواند ضمن آن ، مواردی از جمله شیوه جبران خسارت یا طریق توقف فعل متخلفانۀ بـین المللـی را نیـز تعیـین کنـد.۶ اگرچـه شـیوه جبـران تعیین شده از سوی دولت زیان دیده ، برای دولت مسئول الـزام آور نیسـت ،٧ دانسـتن اینکـه چـه اقدامی موجب رضایت زیان دیده میشود، برای دولـت مسـئول مفیـد اسـت و موجـب تسـهیل
۸
حل وفصل اختلاف خواهد شد.
در قضیۀ جزایر مارشال (٢٠١۶)، دولت خوانده (بریتانیا) مدعی بود کـه لـزوم اعـلام ادعـا از سوی دولت استنادکننده به دولت مسئول ، اصل حقوق بین الملل عرفی است و چنین اعلانـی از سوی دیوان بین المللی دادگستری در قضیۀ گرجستان علیـه روسـیه (٢٠١١)٩ و قضـیۀ بلژیـک علیه سنگال (٢٠١٢)١٠ به منزلۀ پیش شرط وجود «اختلاف » تلقی شده است . به زعم این دولـت ، در قضیۀ فسفات در نائورو، خوانده (استرالیا) استدلال می کرد که دادخواست نائورو پس از گذشت ٢٠ سال از استقلال آن به دیوان ارائه شده است و به همین سبب ، پذیرفتنی نیست (٣١ .Ibid, para).
۱٫ LaGrand Case (Germany v. United States of America), Judgment, ICI Reports 2001, paras. 53-57.
٢. به منزلۀ موارد استثنایی در حقوق مسئولیت بین المللی ، مرور زمان (Passage of Time) در قبال خسارت های ناشی از اشیای فضایی و خسارات زیست محیطی پذیرفته شده است ( Convention on International Liability
for Damage Caused by Space Objects 1972, art. 10(1)(2); Convention on Civil Liability for Damage
.(Resulting from Activities Dangerous to the Environment (Convention Lugano) 1993, art. 17
۳٫ op. cit, supra note 5, art. 45, para. 11.
۴٫ Notice.
۵٫ op. cit, supra note 5, art. 43(1).
۶٫ op. cit, supra note 5, art. 43(2)(a),(b).
۷٫ op. cit, supra note 5, Art. 43, para. 7.
۸٫ Ibid., para. 5.
۹٫ Application of the International Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination
(Georgia v. Russian Federation), I.C.J. Reports 2011.
۱۰٫ Questions relating to the Obligation to Prosecute or Extradite (Belgium v. Senegal), I.C.J. Reports

مفهوم استناد به مسئولیت بین المللی با تأکید بر… ٢٠٧ در غیاب چنین اعلانی ، شرط استناد به مسئولیت حاصل نشده اسـت و اساسـا هـیچ «اخـتلاف قابل رسیدگی »١ میان طرفین وجود ندارد.٢ دولت خواهان (جزایر مارشال ) در پاسخ میگفت که براساس شرح ماده ۴۴ طرح مسئولیت دولت ها (٢٠٠١)، اعـلام قبلـی ادعـا بـه دولـت خوانـده ، ارتباطی با «قابلیت پذیرش »٣ دعوا و مسائل مربوط به صلاحیت دیـوان نـدارد۴ و رویـۀ قضـایی دیوان نیز چنین پیش شرطی را نپذیرفته است .۵ دیوان با اشاره به رویۀ خـود در قضـیۀ کـامرون علیه نیجریه گفت «اعلام قصد طرح اختلاف در دیوان به طرف دیگر اختلاف ، شرط مراجعه بـه دیوان نیست »۶ و «در مواردی که یک قضیه براساس بند ٢ ماده ٣۶ اساس نامۀ دیـوان (اعلامیـۀ پذیرش صلاحیت اجباری دیوان ) مطرح میشود، اعلام ادعا به طـرف اخـتلاف ضـرورتی نـدارد، مگر اینکه آن اعلامیه چنین شرطی را مقرر نموده باشد».٧ دیوان ، دعوای جزایـر مارشـال را بـه علت فقدان اختلاف قابل رسیدگی در صلاحیت رد کرد، اما همان طور که ملاحظـه مـیشـود از پرداختن به اینکه آیا در سایر موارد (غیر از اعلامیۀ پذیرش صـلاحیت اجبـاری دیـوان )، اعـلام قبلی موضوع به دولت خوانده شرط وجود اختلاف است یا نه ؟ به طرز هوشمندانه ای میگریـزد.
به هر حال ، تا جایی که به دولت زیان دیده مربوط میشود، طبق ماده ۴٢ طرح برای اسـتناد بـه مسئولیت دولت خاطی ، باید موضوع به او اعلام شود، هرچند شیوه اعلام حسب مورد مـیتوانـد متفاوت باشد.
پرسشی که در حالت تعدد زیان دیدگان ممکن است پیش بیاید این است که اگـر هریـک از زیان دیدگان طریق جبران متمایز از یکدیگر را برگزینند -برای مثال «اعاده وضع به حال سابق » و «جبران خسارت »- تکلیف دولت مسئول چیست ؟ با وجود الزام آورنبودن شیوه درخواست شده از سوی زیان دیده برای دولت مسئول ، به نظر میرسد که چون براساس مـواد ٣۵ تـا ٣٧ طـرح مسئولیت (٢٠٠١)، طرق جبران خسارت در طول یکدیگر قرار گرفته انـد، درصـورتی کـه امکـان اعاده وضع وجود داشته باشد، درخواست متقاضی آن پذیرفته خواهد شـد ( :٢٠١٠ ,Huesa Vinaixa
٩۵٣). با این حال ، اگر درخواست اعاده وضع در قسمتی از قضیه که محـل نقـض حـق متقاضـی
۲۰۱۲٫
۱٫ Justiciable Dispute.
۲٫ Obligations concerning Negotiations relating to Cessation of the Nuclear Arms Race and to Nuclear
Disarmament (Marshall Islands v. United Kingdom), Preliminary Objections, I.C.J. Reports 2016,
para. 27.
۳٫ Admissibility.
۴٫ op. cit, supra note 5, art. 44, para. 1.
۵٫ Certain Property (Liechtenstein v. Germany), Preliminary Objections, Judgment, I.C.J. Reports 2005,
p. 19, para. 25; Land and Maritime Boundary between Cameroon and Nigeria (Cameroon v. Nigeria),
Preliminary Objections, Judgment, I.C.J. Reports 1998, p. 317, para. 93; Application of the
Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Bosnia and Herzegovina v.
Yugoslavia), Preliminary Objections, Judgment, I.C.J. Reports 1996 (II), pp. 614-615, para. 29.
۶٫ Land and Maritime Boundary between Cameroon and Nigeria (Cameroon v. Nigeria), Preliminary
Objections, Judgment, I.C.J. Reports 1998, p. 297, para. 39.
۷٫ op. cit, supra note 5, para. 45.

٢٠٨ فصلنامۀ مطالعات حقوق عمومی، دوره ۴٨، شماره ١، بهار ١٣٩٧
اعاده است ، ممکن باشد، این کار انجام خواهد شد و به متقاضی خسارت نیـز خسـارت پرداخـت میشود، در غیر این صـورت بـه همـۀ متقاضـیان خسـارت پرداخـت خواهـد شـد.١ همچنـین ، همان طور که در رأی داوری تصریح شد، اگر هیچ یک از زیـان دیـدگان درخواسـت اعـاده وضـع نداشته باشند، مطابق نظر آنان عمل خواهد شد.
۲
برای استناد به مسئولیت ، دو شرط «قاعده تابعیت دعاوی »٣ و «قاعده طی مقدماتی مراجـع داخلی »۴ نیز ذکـر شـده انـد کـه بـرخلاف شـرط نخسـت ، پـیش شـرط اسـتناد بـه مسـئولیت بین المللی اند و کمیسیون با ذکر آن ها روشن کرد که این دو شرط تنها به صلاحیت دادگاه هـا و پذیرش دعاوی مربوط نمیشوند (٩٨ :٢٠٠٩ ,Douglas). درواقع ، این موارد پیش شـرط حمایـت سیاسی محسوب میشوند. حمایت تنها زمانی در روابط میان دولت ها مطرح میشود کـه دولـت خواهان به علت نقض حقوق بین الملل نسبت به اتباعش ، به طور غیرمستقیم و به واسطۀ صـدمه به اتباع ، زیان میبیند (٢۶٧-٢۶۶ :٢٠١۴ ,Vermeer-Kunzil). اما ادعا، متعلق به دولـت خواهـان است و در صورت وجود مرجع صلاحیت دار، میتواند به مسئولیت دولت خـاطی اسـتناد و علیـه آن طرح دعوی کند. البته امروزه ، شرکت ها و حتی افـراد خصوصـی کـه در سـطح بـین المللـی فعالیت و با دولت های خارجی قـرارداد سـرمایه گـذاری دارنـد، سـازوکار لازم بـرای حـل وفصـل اختلافات -غالبا رجوع به داوری بین المللی – و جبران خسارات ناشی از تخلف یا نقض مقررات از جانب طرف دولتی را در قرارداد پیش بینی میکنند و چندان به حمایت سیاسـی دولـت متبـوع خود نیازی ندارند (محبی ، ١٣٩۴: ٢٧٢). بنابراین ، این مسئله گاه مشکلاتی را ایجاد کرده است .
برای مثال ، در قضیۀ کارمندان دیپلماتیک و کنسولی ایالات متحده در تهران موسوم بـه قضـیۀ گروگان گیری ،۵ نقض تعهد دولت ایران در قبال دولـت امریکـا درخصـوص حمایـت کنسـولی از دیپلمات های امریکایی و صدمه به اتباع امریکایی (دیپلمات هـا) بـه طـور همزمـان مطـرح بـود (١٠۶٣-١٠۶٢ :٢٠١٠ ,Dugard). تشخیص این موضوع که آیا دولت خواهـان بـه طـور مسـتقیم طرف دعواست یا در مقام حمایت سیاسی از اتبـاع خـود طـرح دعـوی کـرده اسـت ، بـا دادگـاه بین المللی است . اما اگر در قالب حمایت سیاسـی طـرح دعـوی شـده باشـد، بـرای اسـتناد بـه مسئولیت دولت خوانده ، اتباع زیان دیده باید ابتدا به مراجع داخلی دولت خاطی مراجعه و آن را طی کرده باشند. شعبۀ دیوان بین المللـی دادگسـتری در قضـیۀ الـزی (١٩٨٩)، ادعـای دولـت
۱٫ op. cit, supra note 5, art. 46, para. 4.
۲٫ Forests of Central Rhodope, UNRIAA, vol. 3 p. 1405 (1993), at p. 1432.
۳٫ The Nationality of Claims Rule.
۴٫ Rule of Exhaustion of Local Remedies.
به منزلۀ یک مورد استثنایی، براساس ماده ١١(١) کنوانسیون مسئولیت خسارت ناشی از اشیای فضایی (١٩٧٢)، پیش شرط طی مراجع داخلی برای طرح دعوا علیه دولت پرتاب کننده (Launching State) لازم الرعایه نیست .
۵٫ United States Diplomatic and Consular Staff in Tehran (United States of America v. Iran), ICJ Reports
۱۹۸۰, p. 3.

مفهوم استناد به مسئولیت بین المللی با تأکید بر… ٢٠٩
خواهان را مبنی بر اینکه به دلیل ارتباط بخشی از دعـوا بـه نقـض معاهـده ، بـه طـی مقـدماتی
۱
مراجع داخلی نیازی نیست ، نپذیرفت .
درخصوص شرط تابعیت دعاوی نیز باید گفت که دکترین عدم مسئولیت دولت در قبال اتبـاع خود نیز که در گذشته مورد حمایت بود، امروزه -به خصوص در پرتو قواعد حقوق بشر- به نحـو قابـل توجهی رنگ باخته است (٢۶٧ :٢٠١۴ ,Vermeer-Kunzil). شرط تابعیت دعاوی را که در مـاده ۴۴ طرح مسئولیت (٢٠٠١) آمده است باید همراه پیش نویس مواد مربوط بـه حمایـت دیپلماتیـک (٢٠٠۶) در نظر گرفت . سند اخیر، ماده ۴۴ طرح مسئولیت ٢٠٠١ را توسعه داده است . براساس پیش نویس مزبور، حمایت دیپلماتیک از فرد «بی تابعیـت »٢ (از سـوی دولـت محـل اقامـت فـرد)،
«پناهنده » (از سوی دولت محل اقامت و به جز در مقابل دولـت متبـوع فـرد)٣ و«چنـدتابعیتی »۴ (از سوی هریک از دول متبوع )۵ امکان پذیر است . حتی هنگـامی کـه فـرد در زمـان ورود صـدمه تابعیـت دولت حمایت کننده را ندارد و تنها در زمان طرح دعوا دارای چنین شرایطی میشود، امکـان حمایـت
۶
دیپلماتیک پیش بینی شده است .
همچنین ، امکان مطرح شدن مسئولیت مدنی دولت و مسئولیت کیفری فرد متبوع به واسطۀ یـک
۷
قضیه وجود دارد (زمانی ، ١٣٩۵: ١٣).
سؤالی که در اینجا مطرح میشود این است که اگر دولت از تبعۀ خود که بـه واسـطۀ نقـض تعهد عام الشمول آسیب دیده است ، حمایت دیپلماتیک نکند، آیا سـایر دولـت هـا مـیتواننـد در حمایت از فرد مزبور اقدام کنند؟ براساس طرح حمایـت دیپلماتیـک (٢٠٠۶)، دولـت هـا «حـق
۱٫ Elettronica Sicula SpA (ELSI) (United States of America v. Italy), ICJ Reports 1989, p. 43, para. 52.
۲٫ Stateless Person.
۳٫ ILC Draft Articles on Diplomatic Protection 2006, art. 8.
۴٫ Multiple nationality.
۵٫ op. cit, supra note 56, art. 6.
حمایت یکی از دولت های متبوع از فرد چندتابعیتی در مقابل دیگر دولت متبوع او ممکن نیست ، مگر اینکه تابعیت دولت حمایت کننده از فرد -در زمان ورود صدمه و طرح دعوا- تابعیت غالب (predominant) باشد ( .Ibid, art
.(۷
۶٫ Ibid, art. 5(2).
۷٫ Rome Statute of the International Criminal Court 1998, art. 25(4); ILC Draft Articles on Responsibility
of States for Internationally Wrongful Acts 2001, art. 58.
در قضیۀ نسل زدایی (٢٠٠٧) در دیوان بین المللی دادگستری ، این مسئله مطرح شد (زمانی ، ١٣٩۵: ١٣). در قضیۀ مزبور، دیوان با اینکه می پذیرد در کنوانسیون منع نسل زدایی (١٩۴٨) ماده صریحی درخصوص تعهد دولت های عضو به ارتکاب جرم ژنوسید وجود ندارد (عزیزی و حاجی ، ١٣٩۵: ١۴٩)، استدلال می کند که اگر بپذیریم دولت ها باید در حد توان خود مانع ارتکاب ژنوسید از سوی افراد شوند، آنگاه تناقض برانگیز خواهد بود که بگوییم خود دولت ها تعهدی به عدم ارتکاب این جرم ندارند ( Application of the Convention on the
Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (Bosnia and Herzegovina v. Serbia and
.(Montenegro), I.C.J Reports 2007, para. 74

٢١٠ فصلنامۀ مطالعات حقوق عمومی، دوره ۴٨، شماره ١، بهار ١٣٩٧
اعمال حمایت دیپلماتیک »١ دارند٢ و هیچ تعهـدی نیـز در ایـن خصـوص ندارنـد.٣ درخصـوص تعهدات عام الشمول نیز هیچ استثنایی در این خصوص پذیرفته نشد، با اینکه موضـوع مزبـور در جلسۀ ۵٢ (٢٠٠٠) به بحث گذاشته شده بود (١٢١٧-١٢١۶ :٢٠٠٢ ,Scobbie). بـا اینکـه دیـوان بین المللی دادگستری نیز در قضیۀ بارسلونا تراکشن اعلام میکند که هنجارهای حقـوق بشـری در سطح جهانی به منزلۀ تعهدات عام الشمول پذیرفته شده اند،۴ حتی سازوکارهای حقوق بشـری نیز امکان حمایت از قربانیان این حقوق را بدون توجه به تابعیت آن ها در نظر نگرفته اند. مقولـۀ
«حمایت شغلی »۵ که در چارچوب سازمان های بین المللی مطرح میشود نیز برگرفتـه از همـان منطـق و مبنـای حمایـت دیپلماتیـک اسـت ( :٢٠١٠ ,Ubeda-Saillard &Benlolo Carabot
.(۱۰۷۶-۱۰۷۷
براساس ماده ۴۵ طرح مسئولیت ٢٠٠١، استنادنکردن به مسئولیت بین المللی ممکن اسـت به منزلۀ «اعراض »۶ دولت از حق استناد تلقی شود.٧ البته صرف گذشت زمان بـدون اینکـه ادعـا حل وفصل شود به معنای اعراض محسوب نمیشود.٨ به طـور کلـی ، اثبـات اعـراض کـار آسـانی نخواهد بود. دیوان بین المللی دادگستری نیز در پذیرش اعراض بسیار سخت گیرانه عمـل کـرده است . برای مثال ، در قضیۀ زمین های فسفات در نائورو، دیوان در پاسخ به ایراد مقدماتی خوانـده (استرالیا) اعلام میکند که رفتار خواهان (نائورو) بدون اظهار صریح ، دلالت بر اعراض آن دولـت نمیکند.٩ همچنین ، دیوان در قضیۀ الزی (١٩٨٩)، آستانۀ بالایی را برای اعـراض -بـه خصـوص درباره اعراض ضمنی – در نظر گرفته است (٩٩ :٢٠٠٩ ,Douglas). به طـور کلـی در هـر قضـیه ،
۱٫ Right to Exercise Diplomatic Protection.
۲٫ op. cit, supra note 56, art. 2.
دیوان دائمی بین المللی دادگستری حدود ٨٠ سال قبل از کمیسیون حقوق بین الملل در قضیۀ ماوروماتیس (١٩٢۴) اعلام کرده بود که دولت با حمایت دیپلماتیک از تبعه ، حق خود را اعمال می کند ( ,PCIJ, Series A
.(No. 2, 1924: p. 12
٣. به نظر می رسد بتوان گفت که اتباع زیان دیده حق دارند از دولت متبوعشان درخواست کنند که حمایت دیپلماتیک از آنان را بررسی و دولت مزبور وظیفه دارد این درخواست را به طور معقولی بررسی کند ( ,Shaw
٨١٠ :٢٠٠٨). با این حال ، در قضیۀ عباسی علیه هیئت دولت (٢٠٠٢)، دادگاه استیناف بریتانیا اعلام کرد در مواردی که عدالت ، درخصوص شهروندان بریتانیایی در خارج از این کشور آشکارا نادیده گرفته شود، نقش دولت در حمایت دیپلماتیک از این افراد بدون تردید پذیرفته شده است ( Abbasi( v. Secretary of)Regina
.(State for Foreign Affairs ,EWCA Civ. 1598, CA 6 Nov 2002, para. 92
۴٫ Barcelona Traction (Belgium v. Spain), Second phase, Final Judgment, I.C.J Reports 1970, para. 91.
۵٫ Functional Protection.
۶. ماده ۴۵ طرح مسئولیت ٢٠٠١، دو نوع انصراف از استناد به مسئولیت را پیش بینی کرده است : اعراض ضمنی از استناد به مسئولیت بین المللی (Acquiesce) و اسقاط حق استناد به مسئولیت بین المللی (Waiver) (محبی ،
.(۷ :۱۳۹۳
۷٫ op. cit, supra note 5, art. 45, para. 2.
۸٫ op. cit, supra note 5, art. 45, para. 6.
۹٫ op. cit, supra note 19, paras. 12–۲۱٫

مفهوم استناد به مسئولیت بین المللی با تأکید بر… ٢١١ دادگاه با توجه به اوضاع و احوال تشخیص میدهد که آیا اعراض انجام شده اسـت یـا خیـر؟ در یک مورد استثنایی، دیوان داوری ایران -امریکا در قضیۀ بوئینگ ،١ از فرصت زمـانی سـه سـاله ای که برای ایران درخصوص طرح دعوا وجود داشت ، به منزلۀ «فرصت گسـترده »٢ نـام بـرد و آن را به مثابۀ اعراض این دولت تلقی کرد (٣٠٢ :٢٠١٢ ,Boas).
۳
استناد به مسئولیت از سوی «دولتی غیر از دولت زیان دیده »
تا سال ها پیش ، رابطۀ مسئولیت تنها میان دولت زیان دیده و خاطی ایجاد مـیشـد. درواقـع ، در آن دوران ، برای استناد به مسئولیت دولت متخلـف ، اهمیـت و حساسـیت تعهـد نقـض شـده تـأثیری نداشت . اما امروزه بـا توجـه بـه گسـتردگی روابـط بـین المللـی و ضـرورت صـیانت از همبسـتگی بین المللی -به ویژه با توجه به مفهوم تعهدات در قبال همۀ دولت هـا- برخـی تعهـدات بـین المللـی چنان ابعاد و اهمیتی دارند که نقض آن ها نه تنها به دولت طرف مقابل تعهد صدمه مـیزنـد، بلکـه چه بسا طیف وسیع تری از دولت ها را نیز تحت تأثیر قرار دهد. در این صورت علاوه بر دولت طـرف تعهد، سایر دولت ها نیز در تضمین رعایت تعهـد مربـوط «نفـع حقـوقی »۴ دارنـد و مـیتواننـد بـه مسئولیت دولت خاطی استناد کنند. حتی در برخی موارد، تمامی دولـت هـا «ذی نفـع » محسـوب میشوند، ولو اینکه به طور خاص از نقض تعهد، صدمه ندیده باشـند.۵ هریـک از دولـت هـایی کـه براساس مـاده ۴٨ حـق اسـتناد بـه مسـئولیت را دارنـد مـیتواننـد براسـاس مـاده ۴۵ و هماننـد زیان دیدگان ماده ۴٢، از حق استناد خود چشم پوشی کنند.
باری ، ماده ۴٨ طرح مسئولیت (٢٠٠١)، دو نوع تعهد را حائز چنین خصیصه ای تلقی کـرده است و با کاربرد عبارت «هر دولت به جز دولت زیان دیده » سعی در القـای ایـن نکتـه دارد کـه لزومی ندارد که این دولت ها به صورت جمعی اقدام کنند.۶ نخستین مورد، تعهدی است کـه در مقابل گروهی از دولت ها و به منظور تأمین برخی از منـافع جمعـی آن گـروه پـیش بینـی شـده
۱٫ The Boeing Company, et al. v Iran et al. (1986) 6 Iran-United States Claims Tribunal Rep 43,50.
۲٫ Ample Opportunity.
۳٫ State other than an injured State.
درخصوص اصطلاح دولت غیرزیان دیده در ماده ۴٨ طرح مسئولیت ٢٠٠١ اختلاف نظرهای شدیدی در جلسات کمیسیون حقوق بین الملل وجود داشت . افرادی همچون برونو سیما (Bruno Simma) اصطلاح «دولت منتفع » (interested State) را پیشنهاد و بر آن پافشاری می کردند. اما درنهایت عبارت کنونی (دولتی غیر از دولت زیان دیده ) (State other than an injured State) پذیرفته شد (٨٨١ :٢٠٠٢ ,Crawford).
۴٫ Legal Interest.
۵٫ op. cit, supra note 5, para. 2.
معیار امکان استناد از سوی غیرزیان دیده می تواند در آینده ، مبنای قابل قبولی را درخصوص به رسمیت شناختن حق استناد به مسئولیت دولت ها از سوی موجودیت های غیردولتی -که به سختی میتوانند صدمۀ مستقیم خود را در این موارد نشان دهند- فراهم آورد (٨٠٣ :٢٠٠٢ ,Brown Weiss).
۶٫ op. cit, supra note 5, art. 48, para. 4.

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
word قابل ویرایش - قیمت 12700 تومان در 25 صفحه
127,000 ریال – خرید و دانلود
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد