دانلود مقاله بررسی روند تحولات الگوی نظام شهری استان مرکزی و چشمانداز آینده آن

word قابل ویرایش
22 صفحه
دسته : اطلاعیه ها
9700 تومان
97,000 ریال – خرید و دانلود

 

برخی از منابع

بهفرو، ف. ۱۳۷۴، زمینههای غالب در جغرافیای انسان،. انتشارات دانشگاه تهران، چاپ اول.

بهفـروز ف. ۱۳۷۱، تحلیلی نظری- تجربی برای متعادلسازی توزیع فضایی جمعیـت در سیسـتم شـهرهای

ایران، پژوهشهای جغرافیایی، شماره ۲۸، مؤسسه جغرافیای دانشگاه تهران.

حبیبی ل. ۱۳۸۴، تحلیل و ارزیابی الگوی نظام سلسله مراتب شهری مازندران، پایان نامـه کارشناسـی ارشـد در رشته جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران.
حکمتنیا، ح.، موسوی، م. ۱۳۸۵، کاربرد مدل در برنامهریزی شهری و ناحیهای، انتشارات علم نوین، چـاپ اول، . یزد.

 

مقدمه

یکی از پیش شرط های لازم برای برنامه ریزی در سطح منطقه، شناخت نظام سکونتگاهی بهویـژه نظـام شـهری آن است. نظام شهری که واژه آن اولین بار توسط “بریان بری” بهکار برده شد، درواقع نظامی است که در پرتـو ارتباط گریزناپذیر متقابل بین شهرها شکل می گیرد (عظیمی، .(۱۱:۱۳۸۱ هر نظام شـهری دارای ویژگـیهـای اساسی و زیادی است و در ارتباط با ویژگی های آن نظریهها، مدلها و روشهای مرتبط فراوانـی بـرای تحلیـل نظام شهری وجود دارد. یکی از ویژگیهای نظام شهری در هر منطقه نحوه توزیع جمعیت شهرهای آن منطقـه استکه اصطلاحاً “توزیع اندازه شهر” نامیده میشود. درواقع اگر انـدازه هـر شـهر را بـا جمعیـت آن تعریـف کنیم، توزیع اندازه شهری در هر منطقه دارای ویژگیهای خاص خـود خواهـد بـود (درکـوش، .(۹۳-۹۴:۱۳۸۲ نظام شهری مطلوب و بهتبع آن توزیع اندازه شهری مطلوب یکی از عوامل توسعه در یک منطقه و کشور است.

باتوجه به اهمیت موضوع نظام شهری، این مبحث در ادبیات جغرافیـایی و برنامـهریـزی منطقـهای دارای جایگاه ویژه ای است. از اولین تحلیل های جغرافیایی بر توزیع اندازه شهرها در اوایل قرن بیستم توسـط آوربـاخ (۱۹۱۳)، لتکا (۱۹۲۴)، گودریخ (۱۹۲۶) و بعدها توسط زیپف (۱۹۴۹) انجام شد. آنها بیان مـیکردنـد، توزیـع اندازه شهرها از توزیع پارتو تبعیت می کنند۲ (جعفری، .(۱۳:۱۳۸۵ کارهای تجربی روی اندازه شـهری در دهـه ۵۰، با کار آلن (۱۹۵۴) شکوفا شد. او کار خود را با مطالعه روی توزیع اندازه شـهری ۵۸ کشـور انجـام داد. در اواخر دهه ۹۰، مطالعات باعث مقبولیت عمومی مدل رتبه- اندازه بهمنزله ی توصـیف مصـنوعی سلسـلهمراتـب شهری در یک کشور شد. مباحث این دهه روی نیازهای روششناسی مربوط بـه تـأثیر تعریـف شـهر و حـداقل اندازه شهر روی تخمین پارامتر پارتو و همچنین انحراف از توزیع رتبه- اندازه متمرکـز شـد. آخـرین مطالعـات مانند سو (۲۰۰۲)، بلک و هندرسون (۲۰۰۳) بیشتر بر رابطه بین توزیع اندازه شهری و تئوریهای مکانی رشد اقتصادی متمرکز شده اند. بیشتر مطالعات یادشده دو رویه متفاوت را در پیش گرفتهاند: (۱ مطالعه مقایسـه ای کشورها؛ (۲ مطالعه روی یک کشور. تعداد معدودی از مطالعات وارد بحث منطقه در درون یک کشور شدهانـد (جعفری، .(۱۳۸۵

افزونبر مطالعات خارجی در رابطه با نظام شهری، طی سنوات گذشته در کشور ایران نیز مطالعات چندی در این زمینه انجام شده است. بیشتر مطالعات در ایران به توصیف توزیع اندازه شهری پرداختهاند و کمتـر وارد تحلیل و ارزیابی آن شدهاند. مهمترین این مطالعات در سطح دانشـگاههـا و مراکـز علمـی و پژوهشـی کشـور و بهصورت پایان نامه های دانشجویی تهیه شده است. برای مثال، ابوذر جعفری (۱۳۸۵)، در پایاننامه خـویش بـا

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱٫ مقاله حاضر مستخرج از نتایج طرحی باعنوان بررسی روند تحولات الگوی نظام شهری استان مرکزی و چشمانداز آینده آن است که از محل اعتبارات دانشگاه پیام نور استان مرکزی تهیه شده است.

۲٫ توزیع پارتو توزیع احتمالی توانی است که بسیاری از پدیدههای اجتماعی، علمی و ژئوفیزیکی را توصیف میکند.

بررسی روند تحولات الگوی نظام شهری استان مرکزی و چشمانداز آینده آن ۱۹

عنوان “سیر تحول توزیع اندازه شهرها در منطقـه آذربایجـان ۱۳۳۵ تـا “۱۳۷۵ ابتـدا چـارچوبی نظـری بـرای مبحث توزیع اندازه شهر و رابطه میان آن و سایر ویژگیهای نظام شهرها (مانند سلسلهمراتب شـهری، نخسـت شهری و …) تهیه میکند و در ادامه با بررسی سیر تحول توزیـع انـدازه شـهرها در منطقـه آذربایجـان در دوره ۱۳۳۵-۷۵، اشاره میکند که نظام شهری منطقه آذربایجان هیچگـاه دارای توزیـع رتبـه- انـدازه نبـوده اسـت. تعداد زیادی از شاخصهای نخست شهری بیانگر کاهش میزان تسلط شهر نخسـت (تبریـز) بـا گذشـت زمـان هستند. همچنین مهاجرت بین شهری یکی از دلایل عمده رشد شهرها (بهویژه شـهرهای متوسـط) در بیسـت ساله دوم دوره مورد مطالعه است. همچنین می توان به پایاننامه های لیلا حبیبی (۱۳۸۵)، درمـورد مازنـدران؛ احمد صداقت (۱۳۸۶)، درمورد منطقه ساحلی جنوب اشاره کرد که به بحث سلسلهمراتب شهری در یک حـوزه جغرافیایی از ایران پرداختهاند و در این مطالعات نیز نشانگر عدمتعـادل و پایـداری نظـام شـهری در آن حـوزه جغرافیایی بودهاند.

بهطورکلی و براساس تجارب مطالعاتی کشور، بررسی نظام شهری ایران طی نیم قرن اخیر نشان میدهد، برخلاف فزونی شهرهای ایران از ۲۰۰ شـهر در سـال ۱۳۳۵بـه ۱۰۱۲ شـهر در سـال ۱۳۸۵ و پیـدایش انـواع شهرهای کوچک، میانی، بزرگ و کلانشهرها، نظام شـهری ایـران فاقـد همـاهنگی لازم در سـاختار، کـارکرد و سلسلهمراتب شهری بوده، عدمتعادل در سیستم شـهری ایـران متـأثر از عوامـل درونزای طبیعـی و بـرونزای (تصمیات سیاسی) بوده و این سیاستگذاری نقش مهمی در جابهجایی جمعیت از روستاها و شهرهای کوچک به کلانشهرهای بزرگ کشور در مقیاس وسیع و در سطح استانها داشـته اسـت. از سـویدیگـر عـدمارتبـاط منطقی شهرهای سطوح مختلف با یکدیگر، باعث ناکارآمدی سیستمهای شهری در مقیـاس منطقـهای و ملـی شده است.

در استان مرکزی نیز بهمنزله ی یکی از مناطق مرکزی ایران، تمرکز بیش از حد صنایع و خدمات در شـهر اراک بهمنزله ی مرکز استان و چهارمین شهر صنعتی کشور، باعث ایجاد عدمتعـادل در سلسـلهمراتـب شـهری استان شده است؛ بهطوریکه اجازه هرگونه پرتوافشانی را از سایر شهرهای استان گرفته، افزونبر افزایش تعـداد مطلق جمعیت شهرنشینی و تعداد شهرها، وضعیت و جایگاه شهرها در نظام شبکه شهری استان دچار خدشـه شده است؛ بهنحویکه در سال ۱۳۸۵، استان مرکزی دارای ۲۷ شهر بـوده کـه جمعیـت بـزرگتـرین شـهر آن (شهر اول ) نسبتبه کوچکترین شهر در حدود ۸۰۰ برابر بوده است.

درواقع عدمتوجه به نظام سلسلهمراتب شهری و نحوه پراکنش و توزیع کانونهای شهری در پهنـه اسـتان مرکزی از یکطرف و رشد سریع شهرنشینی از طرفدیگر به عدمتعادل و گسیختگی در ساختار فضایی شهرها منجر شده، بهدنبال آن تصمیمات نادرست سیاسی، اقتصادی و برنامهریزیهای غیراصولی به این موضوع دامـن می زند. مجموعه این تحولات، مانع مهمی در راستای رشد و توسعه پایدار سکونتگاههای انسانی اعـم از شـهر و

۰۲ جغرافیا و پایداری محیط، سال دوم، شماره ۴، پاییز ۱۳۹۱

روستا در منطقه خواهد شد و ادامه این روند بیشک رشد و توسعه پایدار جغرافیایی در سطح استان مرکزی را با چالش جدی روبرو خواهد ساخت. بهگونه ای که در این وضعیت و با ادامه این روند نابسامانیهـای زیـادی در عرصه سکونتگاههای این استان مشهود است مانند:

– مهاجرتهای شدید روستاییان و ساکنین شهرهای کوچک به شهرهای بزرگ؛

– عدموجود امکانات و خدمات حداقلی در شهرهای کوچک؛

– عدمپاسخگویی امکانات و تسهیلات موجود در شهرهای بزرگ در مقابل سیل عظیم جمعیت؛

– گسترش حاشیهنشینی و اسکان غیررسمی در شهرهای بزرگ؛

– افزایش بیکاری، ناهنجاریهای اجتماعی و فقر در شهرهای بزرگ؛

– گسترش بافتهای فرسوده و متروک در سکونتگاهها و شهرهای کوچک و … .

با توجه به مسائل پیشگفته ضروری است کـه الگـوی نظـام شهرنشـینی در اسـتان، رونـد حرکـت آن و وضعیت نخست شهری تحلیل شده، در راستای ساماندهی و طراحی چشمانداز آتی، راهبردهایی برای رسـیدن به الگوی مناسب رتبه و اندازه ارائه شود.

سؤالهای پژوهش به ترتیب زیر هستند:

– آیا توزیع رتبه- اندازه شهرهای استان مرکزی در طی دوره مطالعاتی ( سرشماری ۵۵ تا ( ۸۵ متعادل بوده است؟ و روند آن چگونه است؟

– آیا استان مرکزی طی سالهای ۱۳۸۵-۱۳۵۵، با نخست شهری مواجه بوده است؟ و میزان آن با گـذر زمان چه وضعیتی داشته است؟

مواد و روشها

در این پژوهش برای بررسی سؤالهای پژوهش و پاسخگویی به آنها از روشهـای توصـیفی و تحلیلـی اسـتفاده شده است. در گردآوری اطلاعات از روش کتابخانـهای و مطالعـات اسـنادی اسـتفاده شـده اسـت. مهـمتـرین اطلاعات موردنیاز این پژوهش، میزان جمعیت شهرهای استان مرکزی در یک دوره زمـانی سـیسـاله -۱۳۵۵) (۱۳۸۵ است. اطلاعات جمعیتی شهرها از سالنامه آماری استان مرکزی منتج از سرشماریهای عمومی نفـوس و مسکن استان استخراج شده است. فنون مورداستفاده برای تحلیل نظام شهری استان، در این پژوهش شـامل توزیع رتبه اندازه، رتبه و اندازه تعدیلیافته و شاخصهای نخست شهری مانند روش مهتا، گینزبـرگ و… بـوده است. همچنین برای انجام بهتر پژوهش از نرمافزارهای آماری مانند Excel وSPSS استفاده شده است.

به طورکلی در فرآیند این پژوهش، وضعیت موجود و گذشته، سلسلهمراتب شهری، توزیع انـدازه شـهرها و میزان تمرکز و تعادل نظام شبکه شهری استان مرکزی بررسی و ارزیابی شده است و در انتها به ارائه راهبردهـا

بررسی روند تحولات الگوی نظام شهری استان مرکزی و چشمانداز آینده آن ۲۱

و پیشنهادهایی برای توزیع مناسب و بهینه اندازه شهرها در این استان پرداخته شده است.

شاخصها و مدلهای نظری و تجربی سنجش نظام شهری

در یک ارزیابی کلی مدل های مطرح درباره ی شاخصهای بررسی توزیع اندازه شـهر و نظـام شـبکه شـهری در قالب “شاخص های نخست شهری”، “شاخصهای توزیع تعادل” و “شاخصهای تمرکـز و تمرکزگرایـی” قابـل دستهبندی هستند که تعدادی از مدلهای مربوطبه هر یک از این شاخصها در این بخش ارائه شده است:

شاخصهای نخست شهری

نخست شهری بهمنزلهی یک نوع توزیع بوده و برخی اندیشمندان این شاخص را از تقسیم جمعیت شهر اول به مجموع جمعیت شهرهای دوم و سوم یا مجموع چهار شهراول بهدست میآورنـد. هـدف تمـام ایـن شـاخصهـا شناخت درجه نخست شهری و میزان تمرکز در نظام شهری است. در این مدلها هرچه عدد بهدست آمده بالاتر باشد، نشاندهنده غلبه نخست شهری و تمرکز بیشتر در کل نظام شهری است (عظیمی، .(۶۷-۶۶ :۱۳۸۱ برای اندازهگیری نخست شهری مدلهای مختلفی ارائه شده است:

مدل نخست شهر دو شهر

یکی از مدلهای ساده و کلی نسبت جمعیت شهر نخست به جمعیت دومین شهر بزرگ در درون یک سیسـتم است :(Mutlu, 1989)
رابطهی P  P1 (1
P2
از نقدهای وارد بر این مدل عدمتوجه به کلیه شهرها و تأکید بر شهر اول ودوم در کل نظان شهری است.

شاخص سه شهر

مدل دیگر، نسبت جمعیت بزرگترین شهر به دو شهر بزرگ دیگر (دومین و سـومین شـهر) در درون سیسـتم شهری است. این مدل در مواردی بهکار میرود که شهرهای بزرگ در درون سیستم شهری انـدازه نزدیـک بـه همی دارند (جعفری، ۴۱ :۱۳۸۵؛ .(Moomaw & Alwosabi, 2003
رابطهی P  P1 (2
P2  P3

مدل موما و الوصابی

مدل بعدی نسبت مجموع جمعیت دو شهر اول را نسبت به دو شهر بعدی (شهرهای سوم و چهارم) میسـنجد. این شاخص اهمیت شهر اول را در میزان نخست شهری کاهش میدهد:

۲۲ جغرافیا و پایداری محیط، سال دوم، شماره ۴، پاییز ۱۳۹۱

رابطهی P  P1 P 2 (3
P3  P4

مدل کلارک گینزبرگ

شاخصی را “کلارک۱ “پیشنهاد کرد که در آن نیز چهار شهر اول در نظر گرفته مـی شـود بـا ایـن تفـاوت کـه نسبت شهر نخست به سه شهر بعدی میسنجد (عظیمی، :(۶۶:۱۳۸۱
رابطهی (۴ P1
P 

P2  P3  P4
شاخص اخیر به شاخص چهار شهر۲ معروف است.

مدل مهتا

مهتا۳ در سال ۱۹۶۴ با اصلاحاتی در فرمول کلارک، بهترین روش را برای تشخیص نخسـت شـهری را نسـبت اندازه شهر نخست به چهار شهر اول نظام شـهری دانسـته، مـدل را بـهصـورت زیـر پیشـنهاد کـرد (عظیمـی، :(۶۶:۱۳۸۱
رابطهی (۵ P1
P 

P1  P2  P3  P4

شاخصهای تمرکز و تمرکزگرایی

با توجه به اینکه شاخص های نخست شهری و مدلهای چهارگانه قبلی میزان نخست شهری و یا تسـلط شـهر نخست بر نظام شهری را بررسی می کردند، شاخصهایی نیز لازم است تا میزان تمرکز در کـل نظـام شـهری و اینکه آیا در مقاطع مختلف زمانی از شدت تمرکز کاسته شده و نظام شـهری بـه سـمت تعـادل نسـبی پـیش می رود یا نه را بررسی کند. برای این کار از شاخص های هرفیندال، مدل هندرسـون و مـدل تقـوایی اسـتفاده میشود.

مدل هرفیندال

مدل هرفیندال از طریق زیر بهدست میآید (زبردست، (۳۵ :۱۳۸۶

pi n
رابطهی (۶ ] ۲ [ Hi  

p i ۱
که در آن (Pi)، جمعیت شهر؛ i و p، کل جمعیت شهری منطقع مورد مطالعه است. اشکال وارده بـر سـایر روشهای بحثشده در این روش تقریباً صادق نیست؛ زیـرا در ایـن روش نسـبت هـر شـهر را نسـبت بـه کـل

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱٫ Clarke 2. Four City index 3. Mehta

بررسی روند تحولات الگوی نظام شهری استان مرکزی و چشمانداز آینده آن ۲۳

جمعیت شهری موردبررسی قرار می دهد اما به مبنای یک ختم نمیشـود و همچنـین نسـبت شـهرها بـه کـل جمعیت شهری موجب میشود رتبه شهرها و اصول قاعده رتبه- اندازه در آن دخیل نباشد.

مدل عدمتمرکز هندرسون

شاخص عدمتمرکز هندرسون که از فرمول زیر قابلمحاسبه است، نشاندهنده کاهش تمرکـز در نظـام شـهری است (رهنمایی و سایرین (۶: ۱۳۹۰
pi n
رابطهی (۷ ) ۲ ]  ۱ UD  [ (
p
i ۱
که در آن (Pi)، جمعیت شهر؛ i و p، کل جمعیت شهری و n، تعداد شهرها در نظام شهری است.

شاخصهای توزیع تعادل

مدل ضریب آنتروپی

از آنتروپی شانون میتوان برای اندازهگیری درجه تمرکز و پراکندگی فضایی پدیدههای جغرافیایی استفاده کرد. آنتروپی یک معیار ناپارمتری برای برای نشان دادن تعادل یک سیسـتم در توزیـع اسـت و هرچـه میـزان ایـن شاخص بیشتر شود، توزیع به سوی تعادل در حرکت است ( زبردست، (۳۵ :۱۳۸۶
ایده این روش آن است که هرچه پراکندگی در مقـادیر یـک شـاخص بیشـتر باشـد، آن شـاخص اهمیـت بیشتری دارد. با استفاده از این مدل، می توان به میزان تعادل فضایی استقرار جمعیت و تعداد شهرها در سطح شبکه شهری، استانی، منطقهای و ملی پی برد. فرمول آنتروپی بهشرح زیر است:

رابطهی (۸

که در آن:

pi، نسبت جمعیت شهر؛ i، به کل جمعیت شهری؛ :G ضریب آنتروپی؛

:K تعداد طبقات؛ :Pi فراوانی نسبی؛

:LnPi لگاریتم نپری فراوانی؛

:H مجموعه فراوانی در لگاریتم نپری فراونی.

n
H  Pi  Lnpi
i۱

رابطهی (۹ H G 

Lnk

ضریب آنتروپی دامنهای بین صفر و یک دارد؛ هرچه مقدار آن به یک نزدیکتر باشد، نشانگر توزیع عادلانه و هرچه به صفر نزدیکتر باشد، نشاندهنده عدمتعادل در توزیع جمعیت است.

۴۲ جغرافیا و پایداری محیط، سال دوم، شماره ۴، پاییز ۱۳۹۱

قانون رتبه- اندازه۱ و فرمول تعدیل یافته آن

در برابر الگو یا قانون نخست شهری در سیستم شهرهای یک کشـور، قـانون مرتبـه- انـدازه مبتنـیبـر نظـم و ترتیبی در این سیستم را زیپف (۱۹۴۹) ارائـه کـرده اسـت. سـاختار ایـن فرمـول براسـاس جمعیـت و مرتبـه شهرهای مورد مطالعه متکی است.
رابطهی (۱۰ P1  Pr

R
= Pr جمعیت شهر موردنظر؛ = P1 جمعیت بزرگترین شهر؛ = R مرتبه شهر مورد نظر.

این قانون وجود همبستگی بین جمعیت شهرها و مرتبه آنها بهصورت خط مستقیم یا همبسـتگی خطـی مطرح میشوند. هر اندازه سیستم شهرهای یک کشور توسعه پیدا کنند، رابطه بین انـدازه جمعیـت شـهرها از الگوی نخست شهری دور شده، به حالت حد واسط میرسد و بالاخره بـه الگـوی توزیـع نرمـال یعنـی مرتبـه-اندازه تبدیل میشود (بهفروز، .(۳۲۱ : ۱۳۷۴

با توجه به این مدل، در یک شبکه شهری متعـادل و همگـن همـه گـروههـای شـهری از رتبـه و جایگـاه متناسب با جمعیت خود در میان سایر شهرهای منطقه برخوردارند. به این ترتیـب کـه جمعیـت دومـین شـهر منطقه، نصف یا ۱/۲ جمعیت شهر اول و جمعیت شهر سوم ۱/۳ خواهد بود تا الی آخر. کشـورهایی کـه توزیـع فضایی جمعیت شهری آنها در کانونهای شهری بهصورتی متعادل باشد، درواقع قانون مرتبـه- انـدازه در آنهـا حاکمیت خواهد داشت؛ بهطوریکه شهر اول دو برابر شهر دوم جمعیـت دارد. لـیکن در کشـورهایی کـه دارای الگوی نخست شهری هستند، مدل یادشده کاربرد چندانی ندارد؛ زیرا بخش عظیمی از جمعیت شهری کشـور در شهر اول قرار میگیرد و چون مبنای این این مدل جمعیت شهر اول اسـت، پـس نتـایج مـدل بـه واقعیـت نزدیک نیست؛ زیرا این سؤال مطرح است که آیا جمعیت شهر اول در نظام شـهری کشـور مطلـوب هسـت یـا خیر؟ آیا در توزیع جمعیت تعداد شهرها و مرتبه آنها ملاک نیست؟

برای رفع این مشکل میتوان از قانون مرتبه- اندازه تعدیلشده آن بهـره گرفـت کـه توسـط بهفـروز ارائـه شده است و از رابطه زیر حاصل میشود:
P1nRrth  Prth
رابطهی (۱۱ ۱ ۱ ۱
  
n R 2 R R
۱
= prth جمعیت شهری که در رتبه r قرار دارند؛
= p1n مجموع جمعیت واقعی شهرهای موردمطالعه؛

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱٫ Rank size rule

بررسی روند تحولات الگوی نظام شهری استان مرکزی و چشمانداز آینده آن ۲۵

=p1n مجموع جمعیت واقعی شهرهای موردمطالعه؛
= Rrth مرتبه شهر موردنظر.
مجموع نسبتهای مرتبهای تمام شهرهای موردمطالعه: R R R

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
word قابل ویرایش - قیمت 9700 تومان در 22 صفحه
97,000 ریال – خرید و دانلود
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد