تحقیق در مورد یخچالهای سنتی

word قابل ویرایش
21 صفحه
8700 تومان
87,000 ریال – خرید و دانلود

یخچالهای سنتی

پیشگفتار:
ایرانیان همواره تمایل دارند که نوشیدنی ها را کاملا سرد بنوشند . از این روبرای سرد کردن آب و انواع نوشیدنی ها از برف و یخ کمک می گیرند . در نقاط سردسیر که حتی در تابستان برف و یخ در سایه کوهها باقی می ماندند مردم روستاها در واقع آنها را استخراج کرده از این منابع طبیعی برای خنک نگه داشتن

آب و جلوگیری از فسا غذاها بهره می گیرند .نگه داری یخ و جلوگیری از ذوب شدن آن نیز به فن و مهارت خاصی نیاز دارد . اما در نقاط گرمسیر و مناطقی که آب و هوای آن در روز و شب کاملا متغیر است (مانند سمنان،یزد و کرمان )و روزهای گرم و خشک و شب های سرد دارند از وجود یخچالهای که به دست انسان ساخته شده استفاده می شود.

به طور کلی ذخیره سازی در زمستان و در شبهای سرد انجام می شد و پس ذخیره کردن ی خبه اندازه کافی ان را در فصل تابستان استفاده می کردند یخحچالها در اطراف شهرها به ویژه در دشتهای که هوای سرد در آنها جریان دارد می ساختند .یخچالهای معروف تهران در جنوب و در شرق قرار داشتند . یخچالها معمولا در مسیر آبهای روان و نیالوده ساخته می شدند و اصول بهداشت در آنها رعایت میگردید .با توجه به اینکه بخش اعظم ایران در منطقه گرم و خشک واقع شده در اینجاست که میبینیم معماری زیست اقلیمی ایران پاسخگوی احتیاجات می شود.

“سموئل متیوس”،از سر دبیران مجله معروف و معتبر جغرافیای ملی در این مجله می نویسد « چینی ها از هزار سال قبل از میلاد مسیح ، یخ را انبار می کردند . یونانیها و رومیان باستان شراب خود را با برفی که در چاله های که با کاه پوشیده شده بود خنک می کردند . برای افراد اشرافی در قرن ۱۸ اروپا ، داشتن یخ در تابستان یک امر دلپذیر و استثنایی بود . ولی یکی از سیاحان می نویسد که نحوه حفظ یخ در ایران آنقدر پیشرفته است که حتی فقیرترین افراد نیز می توانند یخ داشته باشند .

یخچال ها، هنر معماری کویر
آثار و بنا های بسیاری وجود دارد که نظر پژوهشگران به آنان معطوف می گردد؛ نظیر مساجد، مدارس، آب انبار ها، و حسینیه ها؛ ولی بنا های یخچال های قدیمی، غریب ترین عناصر معماری هستند که با ایجاد یخچال های برقی تقریباً به بوته فراموشی سپرده شده اند. در وجود یخچال ها که روزگاری در قلب تابستان های داغ وسوزان، خنکای آب گوارا را به درون خانه می کشاندند، رمز و رازی وجود دارد که حکایت از معجزه فروتنانه خشت خام و دست های پرتوان معمار فرزانه ای می کند تا عشق خدمت به خلق را در شاهکار معماری کویر به عرصه ظهور برساند. در حال حاضر تعداد معدودی از این یخچال ها باقی مانده است که در اینجا سعی شده تا به ویژگی معماری و عملکرد خاص آن در ناحیه کویری پرداخته شود.

از پیشینه تاریخی یخچال ها تا دوره صفویه اطلاعاتی در دست نیست. تنها در سفرنامه دکتر جان فرایر در قرن یازدهم، وی اشاره می کند که در این زمان ذخیره ساختن یخ؛ رسمی متداول و دیرین سال شمرده می شود و امکان آن می رود که همراه با مغولان وارد ایران گردیده است. همچنین شاردن، دورنمایی از شهر کاشان را درسفرنامه خود به تصویر می کشد و یخچال های این شهر را در بیرون از قلعه و برج وباروی شهر نشان داده است؛ و به معماری یخچال ها در اصفهان نیز اشاراتی کرده است.

یخچال ها به طور عمده از سه قسمت تشکیل شده اند:
۱ – دیوار سایه انداز؛ دیوار بسیار طویل و بلندی می باشد. ارتفاع این دیوار ها که گاهی تا ۱۰ متر می رسد در طول روز از تابش آفتاب بر روی آب های منجمد شده در حوضچه ها جلوگیری می کند. گاه جهت استحکام بیشتر دیوار سایه انداز اقدام به احداث پشت بند های بزرگ در قسمت جنوبی دیوار می کردند. دیوار های سایه انداز در پایین دارای ضخامتی زیاد بوده و به تدریج در بخش های فوقانی از قطر آن ها کاسته می شود.

۲ – حوضچه های تهیه یخ؛ گودال مستطیل شکلی است که به موازات دیوار سایه انداز و در بخش شمالی آن حفر شده و طول آن اندکی کمتر از طول دیوار و عمق آن ۳۰ الی ۵۰ سانتی متر و گاه بیشتر بوده است. این گودال محل تهیه نخ در شب های سرد زمستان بوده است.

۳ – مخزن یخ؛ این مخازن معمولاً در پشت دیوار سایه انداز و در بخش جنوبی آن و در بعضی موارد به وسیله یک یا چند مدخل ورودی به بخش شمالی راه می یابند. انبار یخ نیز گودال های عمیق و بزرگی هستند که در وسط مخزن یخ حفرشده اند. شکل این گودال ها در یخچال های گنبد دار بصورت دایره با شعاعی تا حدود ۴ متر و گاه بیشتر می باشد. دیوار این گودال ها از سنگ یا آجر یا اندود کاهگل ساخته می شده و پشت آن با مصالح عایقی چون خاکه زغال و یا مصالح

دیگر پر می گشته است. جهت دستیابی به کف این گودال ها از پله های کوچکی که در دیوار آن تعبیه می شده استفاده می گردیده؛ همچنین چاهی در بیرون از یخچال حفر می کردند و به وسیله مجاری باریکی که درکف گودال های یخ تعبیه می نمودند، آب حاصل از ذوب یخ را به این چاه ها هدایت می کردند.

مراحل ساخت یک یخچال:
برای ساختن یخچال ابتدایی گودالی به طول ۱۰۰ و عرض ۱۰ متر که عرض آن در جهت شرق و غرب و طول آن رو به شمال و جنوب، به صورت مربع مستطیل، با عمق ۴۰ تا ۸۰ سانتی متر حفر می کردند.

در قسمت جنوب این گودال , دیواری به ارتفاع ۱۰ تا ۱۲ متر کشیده می شد تا جلوی تابش آفتاب را بگیرد. این دیوار با خاک کوبیده خام ساخته می شد. هنگام تب و نزدیک سحر آب جاری را به داخل گودال هدایت می کردند. به علت سردی هوا، تمام یا قسمتی از آب یخ می بست. شب های بعد هم این عمل را تکرار می کردند. هنگام روز یخ ها را می شکستند در چاله عمیقی که به عنوان انبار یخ و به نام «پاچال» از بلندترین نقطه تا پایین ترین نقطه بود و قطر کوچک تر نیز هم سطح زمین بود. بنابراین اگر گنبد مخروطی یک یخچال را از بیرون مشاهده کنیم به همان اندازه گودال پاچال عمیق است.

یخ های شکسته شده را از راهی که به سمت پاچال تعبیه کرده بودند به داخل آن سر می داند و سپس در آن را کاملا می بستند تا هوای گرم به آن نرسد آن گاه در فصل تابستان از راه دیگر پاچال که به طرف یخ ها شیب داشت شروع به استخراج و بهره برداری از یخ می نمودند البته معمولا یخ هایی قابل استفاده بودند که از آبهای پاکیزه فراهم آمده بودند و اغلب یخها به دلیل آن که راههای رسیدن آب به یخچال در فضای آزاد بود آلوده می شدند .

امروزه تعداد کمی از این یخچالها در سراسر فلات ایران کنونی باقیست و بیشتر آنها در حال تخریب هستند . برای بعضی از آنها عملکردهای مختلف اندیشیده اند مثلا یخچال بم کرمان تبدیل به یک سالن عمومی با گنجایش نزدیک به ۱۲۰ نفر شده است که همه ساله از آن به عنوان سالن همایش و نمایش استفاده می کنند.

یزد:
استان یزد نیز با توجه به کویری بودنش از این معماری بی بهره نبوده است و هنوز درجای جای آن از جمله شهرستان میبد و ابرکوه می توان آثاراین شاهکار های معماری را مشاهده کرد. ولی قبل از هر چیز شایان ذکر است که فن ساختمانی و شیوه معماری در ساختمان های یخچال ها به گونه ای است که دقت و نکته سنجی سازندگان و معماران این واحد ها به نکات عمده و مهمی چون عایق کاری بنا، حفظ برودت مناسب جهت نگهداری یخ، مصالح ساختمانی و چگونگی تهیه یخ پرداخته اند.

میبد:
میبد یکی از نمونه های نادر شهر های باستانی ایران به شمار می رود که راه های باستانی این دیار پیر را سواران مادی و پارسی، اشکانی و ساسانی در نوردیده اند و در دوره های بعد نیز کاروان هایی که از چهارسوی ایران بیابان های مرکزی را می نوردیدند، در این پایگاه امن از تشویش بیابان می آسودند. یکی از این راه های باستانی شاهراه ری – کرمان می باشد که مجموعه کاروانی رباط که متشکل از کاروانسرا، چاپارخانه، آب انبار و یخچال می باشد، در قسمتی از این راه باستانی قرار دارد. ساختمان عظیم خشت و گلی یخچال میبد روبروی کاروانسرا واقع گردیده و با ایجاد خیابان کشی از این مجموعه مجزا گردیده است. این یخچال روزگاری عطش مسافران کویر را سیراب می نموده است.

محوطه یخبند میبد حوض گلی کم عمقی به مساحت تقریبی ۸۰۰ متر مربع و به عمق تقریبی نیم متر است. دیوارهای بلند سایه انداز به ضخامت ۲ متر و به بلندی ۸ متر است که به چند طاق نما و ستون تقسیم شده است. طول دیوار جنوبی ۴۲ متر و دیوارهای شرقی و غربی هر یک ۲۰ متر می باشد، یک درگاه اصلی به پهنای ۲٫۲۰ و بلندی ۲ متر در میان دیوار جنوبی به مخزن و گنبد راه دارد و تقریباً تمام رفت و آمد ها و انبار کردن و تخلیه یخ از این درگاه صورت می

گرفته است. درگاه دیگری به قرینه آن در سمت شمال گنبد تعبیه شده که نقش چندانی نداشته و غالباً آن را می بسته اند .درگاه اصلی را نیز فقط در هنگام رفت و آمد باز می کرده اند. مخزن قیفی یخچال را در زمین رسی سختی کنده اند. قطر دهانه این مخزن ۱۳ متر و گودی آن ۶ متر است. ارتفاع گنبد حدود ۱۵ متر می باشد. پهنای دیوار خشتی جدار گنبد از پایین به بالا به طراز ماهرانه ای کاهش می یابد، به گونه ای که پهنای خشت در نوک گنبد از ۲٫۴۰ متر به ۲۰ سانتی متر می رسد.

ابر کوه:
شهر باستانی ابرکوه نیز که پیشینه آن را به کیکاووس دومین پادشاه کیانیان می رسانند از معماری کویری نیز بهره جسته و درجای جای این خطه هنر و معماری کویری، خیره کننده چشمان هر رهگذری می باشد. یخچال بزرگ ابرکوه که به یخچال آقایی معروف است در سمت غربی جاده آسفالته دیده می شود. این بنا با پلانی مدور و حجمی مخروطی شکل یادگاری از دوران قاجاریه و در ورودی شهر واقع شده است. در بعضی از یخچال های مناطق کویری مانند ابرکوه

علاوه بر دیوار اصلی، دیوار های دیگری به موازات دیوار اصلی ساخته می شد؛ به همان میزان تعداد حوضچه های تولید یخ نیز بیشتر می شد و همچنین مخزن یخ نسبت به یخچال های مشابه از حجم و فضای بیشتری برخوردار می شد. مصالح بکار رفته در بنا، سنگ و خشت و چوب و آهک می باشد که ابتدا حدود ۵۰ سانتی متر را با سنگ و ملات ماسه و آهک بنا کرده اند و مابقی را با خشت و گل ساخته اند. در شرق بنا سه دیوار چینه ای با فاصله ای معین ایجاد شده

است. تنها راه ورود به به یخچال دریچه کوچکی در پایین است که پس از وارد کردن یخ به درون یخچال از همین دریچه مقداری گیاه خشکیده بنام ییزر و علوفه مخصوص دیگری روی یخ ها می ریختند و بلافاصله دریچه را مسدود می کردند که تا تابستان باقی بماند. این یخچال در سال های اخیر مرمت گردیده و سطح بیرونی آن با آجر و اندود کاهگل بازسازی شده است.

این فقط قسمتی از متن مقاله است . جهت دریافت کل متن مقاله ، لطفا آن را خریداری نمایید
word قابل ویرایش - قیمت 8700 تومان در 21 صفحه
87,000 ریال – خرید و دانلود
سایر مقالات موجود در این موضوع
دیدگاه خود را مطرح فرمایید . وظیفه ماست که به سوالات شما پاسخ دهیم

پاسخ دیدگاه شما ایمیل خواهد شد